एष देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति
हा देव, सर्वांचा कर्ता, महान आत्मा, नेहमी सर्वांच्या हृदयात वास करतो; हृदय, बुद्धी आणि मनाने त्याला जाणता येते; हे जाणणारे अमर होतात.
यदातमस् तन् न दिवा न रात्रिर् न सन् न चासच् छिव एव केवलः तद् अक्षरं तत् सवितुर् वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी
जेव्हा ती अंधारी अवस्था असते, तेव्हा तिथे दिवस नाही, रात्र नाही, अस्तित्व नाही, अनस्तित्व नाही—फक्त शिवच असतो; तोच अविनाशी, तोच सविताचा श्रेष्ठ, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञान उत्पन्न झाले.
नैनम् ऊर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत् न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद् यशः
त्याला वर, खाली किंवा मध्ये कुणीही समजू शकत नाही. त्याची कुठलीही प्रतिमा नाही. ज्याचे नावच मोठ्या कीर्तीचे आहे.
न संदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनं हृदा हृदिस्थं मनसा य एनम् एवं विदुर् अमृतास् ते भवन्ति
त्याचे रूप डोळ्यांना दिसत नाही, कुणालाही तो डोळ्यांनी दिसत नाही. जो त्याला हृदयात, मनाने ओळखतो, तो अमर होतो.
अजात इत्य् एवं कश्चिद् भीरुः प्रपद्यते रुद्र यत् दक्षिणं मुखम् तेन मां पाहि नित्यम्
कोणी घाबरलेला माणूस 'अजन्मा' म्हणून तुझ्या आश्रयाला येतो. हे रुद्र, तुझ्या मंगलमय मुखाने मला नेहमीच रक्षण कर.
मा नस् तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः वीरान् मा नो रुद्र भामितो वधीर् हविष्मन्तः सदम् इत् त्वा हवामहे
आमच्या मुलांना, आयुष्याला, गायींना किंवा घोड्यांना काहीही हानी करू नकोस. आमच्या वीरांना मारू नकोस, हे रुद्र. आम्ही नेहमी तुझी पूजा करतो.
द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्व् अनन्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे क्षरं त्व् अविद्या ह्य् अमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस् तु सो ऽन्यः
दोन शाश्वत अक्षरे आहेत, एक ब्रह्मरूप आणि अनंत, जिथे विद्या आणि अविद्या लपलेली आहेत. नाशवान म्हणजे अविद्या, अमर म्हणजे विद्या. आणि जो या दोन्हीवर राज्य करतो तो वेगळा आहे.
यो योनिं योनिम् अधितिष्ठत्य् एको विश्वानि रूपाणि योनीश् च सर्वाः ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस् तम् अग्रे ज्ञानैर् बिभर्ति जायमानं च पश्येत्
जो सर्व जन्मस्थानांचा अधिपती आहे, सर्व रूपे आणि सर्व गर्भ तयार करतो, जो आदिकाळी ऋषी कपिलाला ज्ञानाने आधार देतो आणि जन्मणाऱ्याला पाहतो.
एकैकं जालं बहुधा विकुर्वन्न् अस्मिन् क्षेत्रे संहरत्य् एष देवः भूयः सृष्ट्वा पतयस् तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा
प्रत्येक जाळे अनेक प्रकारे निर्माण करून, या क्षेत्रात तो देव सर्व काही मागे घेतो. पुन्हा निर्माण करून, तो सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती, महान आत्मा आहे.
सर्वा दिश ऊर्ध्वम् अधश् च तिर्यक् प्रकाशयन् भ्राजते यद् वानड्वान् एवं स देवो भगवान् वरेण्यो योनिस्वभावान् अधितिष्ठत्य् एकः
तो देव सूर्याप्रमाणे सर्व दिशांना—वर, खाली आणि आडवे—प्रकाशित करतो. तो भगवंत, पूजनीय, एकटाच सर्व जन्मस्थानांचे स्वामीपण करतो.
यच् च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पाच्यांश् च सर्वान् परिणामयेद् यः सर्वम् एतद् विश्वम् अधितिष्ठत्य् एको गुणांश् च सर्वान् विनियोजयेद् यः
विश्वाचा गर्भ स्वतःचे स्वरूप घडवतो आणि सर्व गोष्टींना रूपांतरित करतो. तो एकटाच या साऱ्या विश्वावर राज्य करतो आणि सर्व गुणांचे विभागणी करतो.
तद् वेदगुह्योपनिषत्सु गूढं तद् ब्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिं ये पूर्वं देवा ऋषयश् च तद् विदुस् ते तन्मया अमृता वै बभूवुः
जो वेद आणि उपनिषदांच्या गूढात लपलेला आहे, त्या ब्रह्माला ब्रह्मा ओळखतो. ज्यांनी पूर्वी ते देव आणि ऋषी ओळखले, ते त्या ब्रह्मरूपात एकरूप होऊन अमर झाले.
गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता स विश्वरूपस् त्रिगुणस् त्रिवर्त्मा प्राणाधिपः संचरति स्वकर्मभिः
जो गुणांनी युक्त आहे, कर्म आणि फळाचा कर्ता आणि भोगता आहे, जो अनेक रूपांचा, तीन गुणांचा आणि तीन मार्गांचा आहे, प्राणांचा स्वामी, तो आपल्या कर्मानुसार फिरतो.
अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसमन्वितो यः बुद्धेर् गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्रो ह्य् अवरो ऽपि दृष्टः
अंगठ्याएवढा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, संकल्प आणि अहंकार असलेला, बुद्धीच्या आणि स्वतःच्या गुणांनी युक्त, अगदी केसाच्या टोकाएवढा लहान असूनही दिसतो.
वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते
जीव हा केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाचा पुन्हा शंभर भाग इतका लहान आहे; तरी तो अनंत क्षमतेचा आहे.
नैव स्त्री न पुमान् एष न चैवायं नपुंसकः यद् यच् छरीरम् आदत्ते तेन तेन स युज्यते
तो न स्त्री आहे, न पुरुष, न नपुंसक. तो ज्या ज्या शरीरात प्रवेश करतो, त्याच्याशी एकरूप होतो.
संकल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैर् ग्रासाम्बुवृष्ट्या चात्मविवृद्धिजन्म कर्मानुगान्य् अनुक्रमेन देही स्थानेषु रूपाण्य् अभिसंप्रपद्यते
संकल्प, स्पर्श, दृष्टी, मोह, अन्न, पाणी आणि पावसामुळे देही, कर्मानुसार, जन्म घेतो, वाढतो आणि योग्य वेळी विविध रूपे धारण करतो.
स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही स्वगुणैर् वृणोति क्रियागुणैर् आत्मगुणैश् च तेषां संयोगहेतुर् अपरो ऽपि दृष्टः
देही स्वतःच्या गुणांनी, क्रियेच्या आणि आत्म्याच्या गुणांनी अनेक स्थूल व सूक्ष्म रूपे निवडतो; आणि त्यांचा संयोग घडवणारा दुसरा एक आहे.
अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारम् अनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
जो अनादि, अनंत, या कलुषित जगाचा मध्यभागी असलेला, विश्वाचा अनेक रूपांचा स्रष्टा, सर्वांचा एकमेव व्यापणारा देव आहे, त्याला ओळखल्यावर सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते.
भावग्राह्यम् अनीडाख्यं भावाभावकरं शिवं कलासर्गकरं देवं ये विदुस् ते जहुस् तनुम्
जो केवळ अस्तित्वाने समजता येतो, ज्याला 'निळ' म्हणतात, जो अस्तित्व आणि अनस्तित्व घडवतो, शुभ आहे, कलांचे सर्जक आहे, त्याला जे ओळखतात ते देहाचा त्याग करतात.
स्वभावम् एके कवयो वदन्ति कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः देवस्यैष महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम्
काही ज्ञानी लोक सृष्टीचे कारण म्हणून स्वभाव सांगतात, तर काही काळ सांगतात, आणि बरेच जण गोंधळलेले असतात; पण या जगात सर्व काही ज्याच्या सामर्थ्यामुळे फिरते, तीच देवाची खरी महिमा आहे.
येनावृतं नित्यम् इदं हि सर्वं ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः तेनेशितं कर्म विवर्तते ह पृथिव्याप्तेजोऽनिलखानि चिन्त्यम्
ज्याच्यामुळे हे सर्व जग नेहमी व्यापलेले आहे, तोच सर्वज्ञ, काळाचा स्वामी, गुणांनी युक्त, सर्वकाही जाणणारा आहे; त्याच्याच इच्छेने सर्व कर्मे घडतात आणि पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू, आकाश यांचा विचार करावा.
तत् कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयस् तत्त्वस्य तत्त्वेन समेत्य योगम् एकेन द्वाभ्यां त्रिभिर् अष्टभिर् वा कालेन चैवात्मगुणैश् च सूक्ष्मैः
ती कर्मे करून पुन्हा मागे घेतल्यावर, सत्याच्या मार्गाने सत्याशी एकरूप होऊन, एक, दोन, तीन किंवा आठ उपायांनी, तसेच काळाने आणि आत्म्याच्या सूक्ष्म गुणांनी योग साधता येतो.
आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश् च सर्वान् विनियोजयेद् यः तेषाम् अभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतो ऽन्यः
जो सर्व गुणयुक्त कर्मे आणि सर्व भावांची सुरुवात करतो आणि त्यांना योग्य त्या ठिकाणी लावतो, जेव्हा ही सर्व कर्मे संपतात, तेव्हा केलेल्या कर्मांचा नाश होतो; आणि कर्माचा क्षय झाला की तो खरे तत्त्व प्राप्त करतो, दुसरे काही नाही.
आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः परस् त्रिकालाद् अकलो ऽपि दृष्टः तं विश्वरूपं भवभूतम् ईड्यं देवं स्वचित्तस्थम् उपास्य पूर्वम्
तोच सर्वाचा आरंभ, संयोगाचा आणि कारणाचा मूळ, त्रिकाळांपलीकडे असूनही स्वतः काळरहित आहे; त्या विश्वरूप, सर्वांचे आधार असलेल्या, वंदनीय देवतेचे आपल्या मनात ध्यान करून प्रथम पूजा करावी.
स वृक्षकालाकृतिभिः परो ऽन्यो यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्तते ऽयं धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वात्मस्थम् अमृतं विश्वधाम
तो झाड, काळ किंवा आकार यांच्याही पलीकडे आहे, ज्याच्यापासून हे विश्व बदलत राहते; जो धर्म देणारा, पाप दूर करणारा, भाग्याचा स्वामी, सर्वांच्या अंतर्यामी, अमर आणि सर्वांचा आधार आहे, त्याला ओळखावे.
तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतं पतिं पतीनां परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशम् ईड्यम्
आम्ही त्या सर्व ईश्वरांचा श्रेष्ठ महेश्वर, सर्व देवतांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व स्वाम्यांचा स्वामी, सर्वांच्या पलीकडे असणारा, जगाचा स्वामी आणि वंदनीय देव जाणतो.
न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च
त्याला कोणतेही कर्म किंवा साधन नाही, त्याच्याशी समकक्ष किंवा श्रेष्ठ कोणीही नाही; त्याची परमशक्ती अनेक प्रकारांनी ऐकू येते आणि त्याचे ज्ञान, बळ आणि कृती ही त्याच्या स्वभावातच आहे.
न तस्य कश्चित् पतिर् अस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गं स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः
या जगात त्याचा स्वामी नाही, ना कोणी त्याला नियंत्रित करणारा आहे, ना त्याचे कोणतेही चिन्ह आहे; तोच सर्व कारणांचा आणि साधनांचा स्वामी आहे, त्याचा ना कोणी जन्मदाता आहे, ना अधिपती.
यस् तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतः देव एकः स्वम् आवृणोति स नो दधाद् ब्रह्माप्ययम्
जसा कोळी आपल्या धाग्यांनी स्वतःभोवती जाळे विणतो, तसा तो एक देव स्वतःच्या स्वभावाने, मूळ प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या धाग्यांनी स्वतःला व्यापतो; तो ब्रह्मा आमचे रक्षण करो.