समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नो अनीशया शोचति मुह्यमानः जुष्टं यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशं अस्य महिमानम् इति वीतशोकः
त्याच झाडावर माणूस अडकून, असहाय्य होऊन दुःखी आणि गोंधळलेला असतो; पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, त्या प्रभूला आणि त्याची महती पाहतो, तेव्हा तो सर्व दुःखातून मुक्त होतो.
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेधुः यस् तन् न वेद किम् ऋचा करिष्यति य इत् तद् विदुस् त इमे समासते
त्या अविनाशी, सर्वोच्च आकाशात सर्व देव वास करतात; जो ते जाणत नाही, त्याला ऋचांचा उपयोग काय? पण जे ते जाणतात, तेथे एकत्र येतात.
छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच् च वेदा वदन्ति अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश् चान्यो मायया संनिरुद्धः
ऋचा, यज्ञ, कर्म, व्रते, भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वेद जे सांगतात—हे सर्व मायावंत या विश्वात निर्माण करतो, आणि दुसरा त्याच्या मायेने बांधला जातो.
मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरं तस्यावयवभूतैस् तु व्याप्तं सर्वं इदं जगत्
माया म्हणजेच प्रकृती समजावी, आणि मायावंत म्हणजेच महेश्वर; त्याच्या अंशांनी हे सर्व जग व्यापलेले आहे.
यो योनिं-योनिम् अधितिष्ठत्य् एको यस्मिन्न् इदं सं च वि चैति सर्वम् तम् ईशानं वरदं देवम् ईड्यं निचाय्येमां शान्तिम् अत्यन्तम् एति
जो प्रत्येक गर्भात एकटा अधिष्ठित असतो, ज्याच्यात हे सर्व स्थिर आणि गतिमान आहे, त्या वरदायक, पूज्य देवाला वंदन करून, मनुष्य अत्युच्च शांतता प्राप्त करतो.
यो देवानां प्रभवश् चोद्भवश् च विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु
जो देवांचा जन्मदाता आणि कारण आहे, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, रुद्र, महान ऋषी—हिरण्यगर्भाचा जन्म पाहा; तोच आमच्या मनात शुभ बुद्धी प्रकट करो.
यो देवानाम् अधिपो यस्मिंल् लोका अधिश्रिताः य ईशे अस्य द्विपदश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो देवांचा अधिपती आहे, ज्याच्यात सर्व लोक वसले आहेत, जो द्विपाद आणि चतुष्पाद यांचा स्वामी आहे—त्या कोणत्या देवतेला आपण आहुती अर्पण करावी?
सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारम् अनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिम् अत्यन्तम् एति
अत्यंत सूक्ष्म, गोंधळाच्या मध्यभागी असलेला, विश्वाचा अनेक रूपांचा सर्जक, सर्व विश्वाला व्यापणारा—शिवाला ओळखल्यावर मनुष्य अत्युच्च शांतता प्राप्त करतो.
स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः यस्मिन् युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश् च तम् एवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश् छिनत्ति
तोच काळात जगाचा रक्षणकर्ता, सर्वांचा स्वामी, सर्व जीवांमध्ये लपलेला आहे; ज्याच्यात ब्रह्मर्षी आणि देवता एकरूप झाले आहेत—त्याला ओळखल्यावर मृत्यूच्या बंधनातून सुटका होते.
घृतात् परं मण्डम् इवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
तुपापेक्षाही सूक्ष्म, सर्व जीवांमध्ये लपलेला, विश्वाला व्यापणारा शिव—त्याला ओळखल्यावर मनुष्य सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.
एष देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति
हा देव, सर्वांचा कर्ता, महान आत्मा, नेहमी सर्वांच्या हृदयात वास करतो; हृदय, बुद्धी आणि मनाने त्याला जाणता येते; हे जाणणारे अमर होतात.
यदातमस् तन् न दिवा न रात्रिर् न सन् न चासच् छिव एव केवलः तद् अक्षरं तत् सवितुर् वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी
जेव्हा ती अंधारी अवस्था असते, तेव्हा तिथे दिवस नाही, रात्र नाही, अस्तित्व नाही, अनस्तित्व नाही—फक्त शिवच असतो; तोच अविनाशी, तोच सविताचा श्रेष्ठ, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञान उत्पन्न झाले.
नैनम् ऊर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत् न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद् यशः
त्याला वर, खाली किंवा मध्ये कुणीही समजू शकत नाही. त्याची कुठलीही प्रतिमा नाही. ज्याचे नावच मोठ्या कीर्तीचे आहे.
न संदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनं हृदा हृदिस्थं मनसा य एनम् एवं विदुर् अमृतास् ते भवन्ति
त्याचे रूप डोळ्यांना दिसत नाही, कुणालाही तो डोळ्यांनी दिसत नाही. जो त्याला हृदयात, मनाने ओळखतो, तो अमर होतो.
अजात इत्य् एवं कश्चिद् भीरुः प्रपद्यते रुद्र यत् दक्षिणं मुखम् तेन मां पाहि नित्यम्
कोणी घाबरलेला माणूस 'अजन्मा' म्हणून तुझ्या आश्रयाला येतो. हे रुद्र, तुझ्या मंगलमय मुखाने मला नेहमीच रक्षण कर.
मा नस् तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः वीरान् मा नो रुद्र भामितो वधीर् हविष्मन्तः सदम् इत् त्वा हवामहे
आमच्या मुलांना, आयुष्याला, गायींना किंवा घोड्यांना काहीही हानी करू नकोस. आमच्या वीरांना मारू नकोस, हे रुद्र. आम्ही नेहमी तुझी पूजा करतो.
द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्व् अनन्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे क्षरं त्व् अविद्या ह्य् अमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस् तु सो ऽन्यः
दोन शाश्वत अक्षरे आहेत, एक ब्रह्मरूप आणि अनंत, जिथे विद्या आणि अविद्या लपलेली आहेत. नाशवान म्हणजे अविद्या, अमर म्हणजे विद्या. आणि जो या दोन्हीवर राज्य करतो तो वेगळा आहे.
यो योनिं योनिम् अधितिष्ठत्य् एको विश्वानि रूपाणि योनीश् च सर्वाः ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस् तम् अग्रे ज्ञानैर् बिभर्ति जायमानं च पश्येत्
जो सर्व जन्मस्थानांचा अधिपती आहे, सर्व रूपे आणि सर्व गर्भ तयार करतो, जो आदिकाळी ऋषी कपिलाला ज्ञानाने आधार देतो आणि जन्मणाऱ्याला पाहतो.
एकैकं जालं बहुधा विकुर्वन्न् अस्मिन् क्षेत्रे संहरत्य् एष देवः भूयः सृष्ट्वा पतयस् तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा
प्रत्येक जाळे अनेक प्रकारे निर्माण करून, या क्षेत्रात तो देव सर्व काही मागे घेतो. पुन्हा निर्माण करून, तो सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती, महान आत्मा आहे.
सर्वा दिश ऊर्ध्वम् अधश् च तिर्यक् प्रकाशयन् भ्राजते यद् वानड्वान् एवं स देवो भगवान् वरेण्यो योनिस्वभावान् अधितिष्ठत्य् एकः
तो देव सूर्याप्रमाणे सर्व दिशांना—वर, खाली आणि आडवे—प्रकाशित करतो. तो भगवंत, पूजनीय, एकटाच सर्व जन्मस्थानांचे स्वामीपण करतो.
यच् च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पाच्यांश् च सर्वान् परिणामयेद् यः सर्वम् एतद् विश्वम् अधितिष्ठत्य् एको गुणांश् च सर्वान् विनियोजयेद् यः
विश्वाचा गर्भ स्वतःचे स्वरूप घडवतो आणि सर्व गोष्टींना रूपांतरित करतो. तो एकटाच या साऱ्या विश्वावर राज्य करतो आणि सर्व गुणांचे विभागणी करतो.
तद् वेदगुह्योपनिषत्सु गूढं तद् ब्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिं ये पूर्वं देवा ऋषयश् च तद् विदुस् ते तन्मया अमृता वै बभूवुः
जो वेद आणि उपनिषदांच्या गूढात लपलेला आहे, त्या ब्रह्माला ब्रह्मा ओळखतो. ज्यांनी पूर्वी ते देव आणि ऋषी ओळखले, ते त्या ब्रह्मरूपात एकरूप होऊन अमर झाले.
गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता स विश्वरूपस् त्रिगुणस् त्रिवर्त्मा प्राणाधिपः संचरति स्वकर्मभिः
जो गुणांनी युक्त आहे, कर्म आणि फळाचा कर्ता आणि भोगता आहे, जो अनेक रूपांचा, तीन गुणांचा आणि तीन मार्गांचा आहे, प्राणांचा स्वामी, तो आपल्या कर्मानुसार फिरतो.
अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसमन्वितो यः बुद्धेर् गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्रो ह्य् अवरो ऽपि दृष्टः
अंगठ्याएवढा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, संकल्प आणि अहंकार असलेला, बुद्धीच्या आणि स्वतःच्या गुणांनी युक्त, अगदी केसाच्या टोकाएवढा लहान असूनही दिसतो.
वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते
जीव हा केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाचा पुन्हा शंभर भाग इतका लहान आहे; तरी तो अनंत क्षमतेचा आहे.
नैव स्त्री न पुमान् एष न चैवायं नपुंसकः यद् यच् छरीरम् आदत्ते तेन तेन स युज्यते
तो न स्त्री आहे, न पुरुष, न नपुंसक. तो ज्या ज्या शरीरात प्रवेश करतो, त्याच्याशी एकरूप होतो.
संकल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैर् ग्रासाम्बुवृष्ट्या चात्मविवृद्धिजन्म कर्मानुगान्य् अनुक्रमेन देही स्थानेषु रूपाण्य् अभिसंप्रपद्यते
संकल्प, स्पर्श, दृष्टी, मोह, अन्न, पाणी आणि पावसामुळे देही, कर्मानुसार, जन्म घेतो, वाढतो आणि योग्य वेळी विविध रूपे धारण करतो.
स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही स्वगुणैर् वृणोति क्रियागुणैर् आत्मगुणैश् च तेषां संयोगहेतुर् अपरो ऽपि दृष्टः
देही स्वतःच्या गुणांनी, क्रियेच्या आणि आत्म्याच्या गुणांनी अनेक स्थूल व सूक्ष्म रूपे निवडतो; आणि त्यांचा संयोग घडवणारा दुसरा एक आहे.
अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारम् अनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
जो अनादि, अनंत, या कलुषित जगाचा मध्यभागी असलेला, विश्वाचा अनेक रूपांचा स्रष्टा, सर्वांचा एकमेव व्यापणारा देव आहे, त्याला ओळखल्यावर सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते.
भावग्राह्यम् अनीडाख्यं भावाभावकरं शिवं कलासर्गकरं देवं ये विदुस् ते जहुस् तनुम्
जो केवळ अस्तित्वाने समजता येतो, ज्याला 'निळ' म्हणतात, जो अस्तित्व आणि अनस्तित्व घडवतो, शुभ आहे, कलांचे सर्जक आहे, त्याला जे ओळखतात ते देहाचा त्याग करतात.