वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय
मी त्या महान पुरुषाला जाणतो, जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि अंधारापलीकडे आहे; त्याला ओळखल्यावरच मृत्यू पार करता येतो—मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही.
यस्मात् परं नापरम् अस्ति किंचिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्य् एकस् तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्
त्याच्यापलीकडे काहीच नाही, त्याहून लहान किंवा मोठं असं काही नाही; तो एकटा आकाशात झाडासारखा स्थिर आहे आणि त्याच्यामुळे हे संपूर्ण जग भरलेलं आहे.
ततो यद् उत्तरतरं यद् अरूपम् अनामयम् य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति
जे सर्वोच्च, निराकार आणि दुःखरहित आहे—ज्यांना हे कळतं ते अमर होतात; इतरांना फक्त दुःखच मिळतं.
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः सर्वव्यापी स भगवांस् तस्मात् सर्वगतः शिवः
त्याचं सर्वत्र मुख, डोकी आणि गळे आहेत; तो सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वसतो; तो सर्वत्र व्यापून आहे; म्हणूनच, तो भगवंत शिव सर्वत्र आहे.
महान् प्रभुर् वै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः सुनिर्मलाम् इमां प्राप्तिम् ईशानो ज्योतिर् अव्ययः
पुरुष हा महान आणि सामर्थ्यवान आहे, तोच सत्त्वाचा उद्गम आहे; तोच स्वामी, निर्मळ आणि तेजस्वी, ही अमरतेची प्राप्ती देणारा आहे.
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति
हा पुरुष, अंतरात्मा, अंगठ्याएवढा, नेहमी माणसांच्या हृदयात वसलेला आहे; हृदय, बुद्धी आणि मनाने त्याला जाणता येतं; ज्यांना हे कळतं ते अमर होतात.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम्
पुरुषाचे हजारो डोके, हजारो डोळे आणि हजारो पाय आहेत; त्याने पृथ्वी सर्व बाजूंनी व्यापली आहे आणि ती ओलांडून दहा बोटांनी पुढे गेला आहे.
पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच् च भव्यम् उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति
हे सर्व, जे झालं आणि जे होणार आहे, ते पुरुषच आहे; तो अमरतेचा स्वामी आहे आणि अन्नाने तो अधिक वाढतो.
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
त्याच्या सर्वत्र हातपाय आहेत, सर्वत्र डोळे, डोकी आणि तोंड आहेत; तो जगात सर्वत्र ऐकतो आणि सर्व व्यापून उभा आहे.
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं सर्वस्य प्रभुम् ईशानं सर्वस्य शरणं सुहृत्
तो सर्व इंद्रियांच्या गुणांसारखा दिसतो, पण प्रत्यक्षात सर्व इंद्रियांपासून वेगळा आहे; तो सर्वांचा स्वामी, शरण आणि सर्वांचा मित्र आहे.
नवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च
नऊ दरवाजांच्या नगरीत, देही असलेला हंस बाहेर खेळतो; तो स्थावर आणि जंगम जगाचा स्वामी आहे.
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्य् अकर्णः स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तम् आहुर् अग्र्यं पुरुषं महान्तम्
हातपाय नसतानाही तो वेगवान आणि पकडणारा आहे; डोळे नसतानाही पाहतो, कान नसतानाही ऐकतो; तो सर्व जाणतो, पण त्याला कोणीही पूर्णपणे ओळखू शकत नाही; त्याला श्रेष्ठ, महान पुरुष म्हणतात.
अणोर् अणीयान् महतो महीयान् आत्मा गुहायां निहितो ऽस्य जन्तोः तम् अक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान् महिमानम् ईशम्
आत्मा सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म आणि महानाहूनही महान आहे, प्रत्येक जीवाच्या हृदयात लपलेला आहे; ज्याचा मन शुद्ध आणि इच्छा-मुक्त आहे, तोच त्या परमेश्वराचं वैभव पाहतो.
वेदाहम् एतम् अजरं पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं विभुत्वात् जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम्
मी हा अजरा, पुरातन, सर्वत्र असलेला आत्मा जाणतो; ब्रह्मज्ञ लोक म्हणतात की तोच जन्माचा अंत आहे आणि नेहमी त्याला शाश्वत म्हणतात.
य एको ऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद् वर्णान् अनेकान् निहितार्थो दधाति वि चैति चान्ते विश्वम् आदौ स देवः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु
जो एक असून रंगरहित आहे, पण आपल्या शक्तींच्या योगाने अनेक रंग धारण करतो, विविध अर्थ निर्माण करतो, आणि या विश्वात सर्वत्र फिरतो—तोच देव आमच्या मनात शुभ बुद्धी प्रकट करो.
तद् एवाग्निस् तद् आदित्यस् तद् वायुस् तद् उ चन्द्रमाः तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् आपस् तत् प्रजापतिः
तोच अग्नी आहे, तोच सूर्य आहे, तोच वायू आहे, तोच चंद्र आहे; तोच तेज आहे, तोच ब्रह्मा आहे, तोच पाणी आहे, तोच प्रजापती आहे.
त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः
तूच स्त्री आहेस, तूच पुरुष आहेस; तूच मुलगा आणि तूच मुलगी आहेस; तूच काठीला आधार घेत चालणारा वृद्ध आहेस; तूच जन्म घेऊन सर्वत्र असतोस.
नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस् तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः अनादिमांस् त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा
तू काळा, पंख असलेला, हिरवा, लाल डोळ्यांचा, वीजेचा गर्भ, ऋतू, समुद्र—असा आरंभ नसलेला आहेस; तू आपल्या व्यापकतेने सर्वत्र आहेस, आणि तुझ्यापासूनच ही सारी जग निर्माण झाली आहेत.
अजाम् एकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः अजो ह्य् एको जुषमाणो ऽनुशेते जहात्य् एनां भुक्तभोगाम् अजो ऽन्यः
ती एकच अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी असून अनेक जीवांना जन्म देते; एक अजन्मा तिला आनंदाने जवळ करतो, तर दुसरा तिला उपभोगून सोडून देतो.
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति
दोन पक्षी, एकमेकांचे मित्र, एकाच झाडावर बसलेले आहेत; त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा न खाताच फक्त पाहत राहतो.
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नो अनीशया शोचति मुह्यमानः जुष्टं यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशं अस्य महिमानम् इति वीतशोकः
त्याच झाडावर माणूस अडकून, असहाय्य होऊन दुःखी आणि गोंधळलेला असतो; पण जेव्हा तो दुसऱ्याला, त्या प्रभूला आणि त्याची महती पाहतो, तेव्हा तो सर्व दुःखातून मुक्त होतो.
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेधुः यस् तन् न वेद किम् ऋचा करिष्यति य इत् तद् विदुस् त इमे समासते
त्या अविनाशी, सर्वोच्च आकाशात सर्व देव वास करतात; जो ते जाणत नाही, त्याला ऋचांचा उपयोग काय? पण जे ते जाणतात, तेथे एकत्र येतात.
छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच् च वेदा वदन्ति अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश् चान्यो मायया संनिरुद्धः
ऋचा, यज्ञ, कर्म, व्रते, भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वेद जे सांगतात—हे सर्व मायावंत या विश्वात निर्माण करतो, आणि दुसरा त्याच्या मायेने बांधला जातो.
मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरं तस्यावयवभूतैस् तु व्याप्तं सर्वं इदं जगत्
माया म्हणजेच प्रकृती समजावी, आणि मायावंत म्हणजेच महेश्वर; त्याच्या अंशांनी हे सर्व जग व्यापलेले आहे.
यो योनिं-योनिम् अधितिष्ठत्य् एको यस्मिन्न् इदं सं च वि चैति सर्वम् तम् ईशानं वरदं देवम् ईड्यं निचाय्येमां शान्तिम् अत्यन्तम् एति
जो प्रत्येक गर्भात एकटा अधिष्ठित असतो, ज्याच्यात हे सर्व स्थिर आणि गतिमान आहे, त्या वरदायक, पूज्य देवाला वंदन करून, मनुष्य अत्युच्च शांतता प्राप्त करतो.
यो देवानां प्रभवश् चोद्भवश् च विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु
जो देवांचा जन्मदाता आणि कारण आहे, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, रुद्र, महान ऋषी—हिरण्यगर्भाचा जन्म पाहा; तोच आमच्या मनात शुभ बुद्धी प्रकट करो.
यो देवानाम् अधिपो यस्मिंल् लोका अधिश्रिताः य ईशे अस्य द्विपदश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो देवांचा अधिपती आहे, ज्याच्यात सर्व लोक वसले आहेत, जो द्विपाद आणि चतुष्पाद यांचा स्वामी आहे—त्या कोणत्या देवतेला आपण आहुती अर्पण करावी?
सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारम् अनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिम् अत्यन्तम् एति
अत्यंत सूक्ष्म, गोंधळाच्या मध्यभागी असलेला, विश्वाचा अनेक रूपांचा सर्जक, सर्व विश्वाला व्यापणारा—शिवाला ओळखल्यावर मनुष्य अत्युच्च शांतता प्राप्त करतो.
स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः यस्मिन् युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश् च तम् एवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश् छिनत्ति
तोच काळात जगाचा रक्षणकर्ता, सर्वांचा स्वामी, सर्व जीवांमध्ये लपलेला आहे; ज्याच्यात ब्रह्मर्षी आणि देवता एकरूप झाले आहेत—त्याला ओळखल्यावर मृत्यूच्या बंधनातून सुटका होते.
घृतात् परं मण्डम् इवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
तुपापेक्षाही सूक्ष्म, सर्व जीवांमध्ये लपलेला, विश्वाला व्यापणारा शिव—त्याला ओळखल्यावर मनुष्य सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.