श्वेताश्वतरोपनिषद्

एष ह देवः प्रदिशो ऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः स एव जातः स जनिष्यमानः प्रत्यङ् जनास् तिष्ठति सर्वतोमुखः

हा देव सर्व दिशांना व्यापून आहे; तो सर्वांपूर्वी जन्मलेला आहे; गर्भातही आहे; तो जन्मतो आणि जन्मणार आहे; तो सर्व प्राण्यांसमोर उभा आहे, सर्वत्र त्याचे मुख आहे.

यो देवो अग्नौ यो अप्सु यो विश्वं भुवनम् आविवेश य ओषधीषु यो वनस्पतीषु तस्मै देवाय नमो नमः

जो अग्नीत, पाण्यात देव आहे, जो सर्व जगात व्यापून आहे, जो वनस्पतींमध्ये आणि वृक्षांमध्ये आहे—त्या देवाला आम्ही पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो.

य एको जालवान् ईशत ईशनीभिः सर्वांल् लोकान् ईशत ईशनीभिः य एवैक उद्भवे संभवे च य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति

तो एकटाच आपल्या शक्तीने सर्व जगांवर राज्य करतो; तोच उत्पत्ती आणि विस्ताराचा आधार आहे. हे जे जाणतात, ते अमर होतात.

एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे य इमांल् लोकान् ईशत ईशनीभिः प्रत्यङ् जनास् तिष्ठति संचुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः

रुद्र एकटाच आहे, दुसरा कोणी नाही; तो या सर्व जगांवर आपल्या शक्तीने राज्य करतो. तो सर्व प्राण्यांसमोर उभा आहे, शेवटी सर्व जग निर्माण करून आणि राखून, तो त्यांना पुन्हा आपल्यात घेतो.

विश्वतश्चक्षुर् उत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुर् उत विश्वतस्पात् सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर् द्यावाभूमी जनयन् देव एकः

ज्याच्या डोळ्यांनी, मुखांनी, हातांनी आणि पायांनी सर्वत्र व्यापले आहे, तो एक देव आपल्या हातांनी आणि पंखांनी आकाश आणि पृथ्वी एकत्र निर्माण करतो.

यो देवानां प्रभवश् चोद्भवश् च विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु

जो देवतांचा आदिप्रभू, विश्वाचा स्वामी, ऋषी असलेला रुद्र, ज्याने पूर्वी हिरण्यगर्भाची निर्मिती केली, तोच आम्हांला शुभ बुद्धीने एकरूप करावा.

या ते रुद्र शिवा तनूर् अघोरापापकाशिनी तया नस् तनुवा शंतमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि

हे रुद्र, तुझं शांत, कल्याणकारी रूप, जे भयंकर नाही आणि पाप दाखवत नाही, त्या शुभ देहाने, गिरिशंता, आम्हांवर कृपा कर.

याम् इषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्य् अस्तवे शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिंसीः पुरुषं जगत्

गिरीशंता, तुझ्या हातात असलेला, रक्षणासाठी घेतलेला बाण, गिरीत्रा, तो शुभ कर आणि त्या बाणाने माणसाला किंवा जगाला दुखावू नकोस.

ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारम् ईशं तं ज्ञात्वामृता भवन्ति

त्यापुढे, जे परब्रह्म, सर्वश्रेष्ठ आणि विशाल आहे, जे सर्व प्राण्यांमध्ये त्यांच्या रूपानुसार लपलेलं आहे, जे विश्वाला व्यापून आहे, त्या परमेश्वराला ओळखल्यावर माणूस अमर होतो.

वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय

मी त्या महान पुरुषाला जाणतो, जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि अंधारापलीकडे आहे; त्याला ओळखल्यावरच मृत्यू पार करता येतो—मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही.

यस्मात् परं नापरम् अस्ति किंचिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्य् एकस् तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्

त्याच्यापलीकडे काहीच नाही, त्याहून लहान किंवा मोठं असं काही नाही; तो एकटा आकाशात झाडासारखा स्थिर आहे आणि त्याच्यामुळे हे संपूर्ण जग भरलेलं आहे.

ततो यद् उत्तरतरं यद् अरूपम् अनामयम् य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति

जे सर्वोच्च, निराकार आणि दुःखरहित आहे—ज्यांना हे कळतं ते अमर होतात; इतरांना फक्त दुःखच मिळतं.

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः सर्वव्यापी स भगवांस् तस्मात् सर्वगतः शिवः

त्याचं सर्वत्र मुख, डोकी आणि गळे आहेत; तो सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वसतो; तो सर्वत्र व्यापून आहे; म्हणूनच, तो भगवंत शिव सर्वत्र आहे.

महान् प्रभुर् वै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः सुनिर्मलाम् इमां प्राप्तिम् ईशानो ज्योतिर् अव्ययः

पुरुष हा महान आणि सामर्थ्यवान आहे, तोच सत्त्वाचा उद्गम आहे; तोच स्वामी, निर्मळ आणि तेजस्वी, ही अमरतेची प्राप्ती देणारा आहे.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति

हा पुरुष, अंतरात्मा, अंगठ्याएवढा, नेहमी माणसांच्या हृदयात वसलेला आहे; हृदय, बुद्धी आणि मनाने त्याला जाणता येतं; ज्यांना हे कळतं ते अमर होतात.

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम्

पुरुषाचे हजारो डोके, हजारो डोळे आणि हजारो पाय आहेत; त्याने पृथ्वी सर्व बाजूंनी व्यापली आहे आणि ती ओलांडून दहा बोटांनी पुढे गेला आहे.

पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच् च भव्यम् उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति

हे सर्व, जे झालं आणि जे होणार आहे, ते पुरुषच आहे; तो अमरतेचा स्वामी आहे आणि अन्नाने तो अधिक वाढतो.

सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति

त्याच्या सर्वत्र हातपाय आहेत, सर्वत्र डोळे, डोकी आणि तोंड आहेत; तो जगात सर्वत्र ऐकतो आणि सर्व व्यापून उभा आहे.

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं सर्वस्य प्रभुम् ईशानं सर्वस्य शरणं सुहृत्

तो सर्व इंद्रियांच्या गुणांसारखा दिसतो, पण प्रत्यक्षात सर्व इंद्रियांपासून वेगळा आहे; तो सर्वांचा स्वामी, शरण आणि सर्वांचा मित्र आहे.

नवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च

नऊ दरवाजांच्या नगरीत, देही असलेला हंस बाहेर खेळतो; तो स्थावर आणि जंगम जगाचा स्वामी आहे.

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्य् अकर्णः स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तम् आहुर् अग्र्यं पुरुषं महान्तम्

हातपाय नसतानाही तो वेगवान आणि पकडणारा आहे; डोळे नसतानाही पाहतो, कान नसतानाही ऐकतो; तो सर्व जाणतो, पण त्याला कोणीही पूर्णपणे ओळखू शकत नाही; त्याला श्रेष्ठ, महान पुरुष म्हणतात.

अणोर् अणीयान् महतो महीयान् आत्मा गुहायां निहितो ऽस्य जन्तोः तम् अक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान् महिमानम् ईशम्

आत्मा सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म आणि महानाहूनही महान आहे, प्रत्येक जीवाच्या हृदयात लपलेला आहे; ज्याचा मन शुद्ध आणि इच्छा-मुक्त आहे, तोच त्या परमेश्वराचं वैभव पाहतो.

वेदाहम् एतम् अजरं पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं विभुत्वात् जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम्

मी हा अजरा, पुरातन, सर्वत्र असलेला आत्मा जाणतो; ब्रह्मज्ञ लोक म्हणतात की तोच जन्माचा अंत आहे आणि नेहमी त्याला शाश्वत म्हणतात.

य एको ऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद् वर्णान् अनेकान् निहितार्थो दधाति वि चैति चान्ते विश्वम् आदौ स देवः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु

जो एक असून रंगरहित आहे, पण आपल्या शक्तींच्या योगाने अनेक रंग धारण करतो, विविध अर्थ निर्माण करतो, आणि या विश्वात सर्वत्र फिरतो—तोच देव आमच्या मनात शुभ बुद्धी प्रकट करो.

तद् एवाग्निस् तद् आदित्यस् तद् वायुस् तद् उ चन्द्रमाः तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् आपस् तत् प्रजापतिः

तोच अग्नी आहे, तोच सूर्य आहे, तोच वायू आहे, तोच चंद्र आहे; तोच तेज आहे, तोच ब्रह्मा आहे, तोच पाणी आहे, तोच प्रजापती आहे.

त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः

तूच स्त्री आहेस, तूच पुरुष आहेस; तूच मुलगा आणि तूच मुलगी आहेस; तूच काठीला आधार घेत चालणारा वृद्ध आहेस; तूच जन्म घेऊन सर्वत्र असतोस.

नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस् तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः अनादिमांस् त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा

तू काळा, पंख असलेला, हिरवा, लाल डोळ्यांचा, वीजेचा गर्भ, ऋतू, समुद्र—असा आरंभ नसलेला आहेस; तू आपल्या व्यापकतेने सर्वत्र आहेस, आणि तुझ्यापासूनच ही सारी जग निर्माण झाली आहेत.

अजाम् एकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः अजो ह्य् एको जुषमाणो ऽनुशेते जहात्य् एनां भुक्तभोगाम् अजो ऽन्यः

ती एकच अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी असून अनेक जीवांना जन्म देते; एक अजन्मा तिला आनंदाने जवळ करतो, तर दुसरा तिला उपभोगून सोडून देतो.

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति

दोन पक्षी, एकमेकांचे मित्र, एकाच झाडावर बसलेले आहेत; त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा न खाताच फक्त पाहत राहतो.