श्वेताश्वतरोपनिषद्

कालः स्वभावो नियतिर् यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुषेति चिन्त्यम् संयोग एषां न त्व् आत्मभावाद् आत्मा ह्य् अनीशः सुखदुःखहेतोः

हे सर्व काळामुळे आहे का, स्वभावामुळे, नियतीमुळे, योगायोगामुळे, पंचमहाभूतांमुळे, गर्भामुळे, की पुरुषामुळे? केवळ यांचा संयोग कारण नाही, आणि आत्म्याच्या स्वतःच्या स्वरूपामुळेही नाही, कारण आत्मा सुखदुःखाचा स्वामी नाही.

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर् निगूढाम् यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्य् अधितिष्ठत्य् एकः

ध्यान आणि योगाचा मार्ग घेतलेल्या साधकांनी आपल्या गुणांनी लपलेल्या त्या दिव्य आत्मशक्तीचे दर्शन केले; ती एकच सर्व कारणांवर, काळ आणि आत्म्याशी जोडलेल्या, अधिष्ठान करते.

तम् एकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः अष्टकैः षड्भिर् विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम्

तो एकच, तीन प्रकारांनी युक्त, सोळा टोकांचा, पन्नास आरां आणि वीस प्रत्यारां असलेला, आठांच्या सहा गटांनी बांधलेला, सर्व रूपांचा एक स्वामी, तीन मार्गांनी विभागलेला आणि दोन कारणांनी निर्माण होणाऱ्या मोहाने बांधलेला आहे—असा आपण ध्यान करतो.

पञ्चस्रोतोऽम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलां पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वाम् अधीमः

पाच प्रवाह, पाच मूळ असलेल्या तीव्र मुखांनी, पाच प्राणांच्या लाटांनी, पाच ज्ञानेंद्रियांच्या मुळाशी, पाच वावटळींनी, पाच दु:खांच्या प्रवाहाच्या वेगाने, पन्नास प्रकारांनी विभागलेला आणि पाच सांध्यांनी आधारलेला—अशा त्या तत्त्वाचे आपण ध्यान करतो.

सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन् हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति

सर्व जीव आणि सर्व विश्व ज्याच्यात विसावले आहे त्या व्यापक ब्रह्मात, हंस ब्रह्मचक्रात फिरतो. आत्मा आणि प्रेरक वेगळे आहेत हे ओळखून, भक्तीपूर्वक राहिल्यास, त्याच्याद्वारे अमरत्व मिळते.

उद्गीतम् एतत् परमं तु ब्रह्म तस्मिंस् त्रयं स्वप्रतिष्ठाक्षरं च अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः

हेच परम ब्रह्म आहे, उपनिषदांत गायलं गेलेलं. त्यात तीनही आणि अक्षर स्थिर आहेत. अंतर्गत ब्रह्म जाणून, त्यात तल्लीन राहणारे, ब्रह्मात एकरूप होऊन, जन्माच्या बंधनातून मुक्त होतात.

संयुक्तम् एतत् क्षरम् अक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वम् ईशः अनीशश् चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज् ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः

हा ईश्वर नाशवान आणि अविनाशी, प्रकट आणि अप्रकट—हे दोन्ही एकत्र धरतो. आत्मा स्वामी नसल्यामुळे, भोग्यभावामुळे बांधला जातो. देवाचे खरे स्वरूप ओळखल्यावर सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते.

ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशाव् अजा ह्य् एका भोक्तृभोगार्थयुक्ता अनन्तश् चात्मा विश्वरूपो ह्य् अकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्मम् एतत्

ज्ञान आणि अज्ञान, ईश्वर आणि अनईश्वर—हे दोन अजन्मे आहेत. एक अजन्मा भोग आणि भोगणाऱ्याशी जोडलेला आहे. अनंत, सर्वरूप असलेला आत्मा कर्ता नाही. हे त्रैविध्य ब्रह्म समजल्यावर मुक्ती मिळते.

क्षरं प्रधानम् अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानाव् ईशते देव एकः तस्याभिध्यानाद् योजनात् तत्त्वभावाद् भूयश् चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः

प्रकृती नाशवान आहे; हरि अमर आणि अविनाशी आहे. एकच देव नाशवान आणि आत्म्यावर राज्य करतो. त्याचे ध्यान, त्याच्याशी एकरूपता आणि त्याचे तत्त्व समजून घेतल्यावर, अखेरीस विश्वमोह नाहीसा होतो.

ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीनैः क्लेशैर् जन्ममृत्युप्रहाणिः तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः

देवाचे खरे स्वरूप ओळखल्यावर सर्व बंधने नाहीशी होतात; क्लेश संपल्यावर जन्ममृत्यूचे चक्रही संपते. त्याचे ध्यान करून, तिसऱ्यांदा देहाचा त्याग केल्यावर, सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या त्या एकाला विश्वसत्ता प्राप्त होते.

एतज् ज्ञेयं नित्यम् एवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किंचित् भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्मम् एतत्

हेच नेहमी जाणावं, आत्म्यात स्थिर आहे; यापलीकडे दुसरं काहीच जाणण्यासारखं नाही. भोगणारा, भोग्य आणि प्रेरक—हे तिघे समजल्यावर, हे त्रैविध्य ब्रह्म पूर्णपणे सांगितलं आहे.

वह्नेर् यथा योनिगतस्य मूर्तिर् न दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस् तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे

जसा अग्नी आपल्या मूळ ठिकाणी दिसत नाही, पण त्याचा चिन्ह नष्ट होत नाही, आणि इंधनाने पुन्हा प्रकट होतो, तसंच दोन्हीही देहात ॐमुळे प्रकट होतात.

स्वदेहम् अरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिं ध्याननिर्मथनाभ्यासाद् देवं पश्येन् निगूढवत्

स्वतःचा देह खालचा अरणी आणि ॐ वरचा अरणी करून, ध्यानरूपी घर्षणाने, जणू लपलेला असावा असा देव पाहावा.

तिलेषु तैलं दधनीव सर्पिर् आपः स्रोतःस्व् अरणीषु चाग्निः एवम् आत्मा आत्मनि गृह्यते ऽसौ सत्येनैनं तपसा यो ऽनुपश्यति

जसा तीळात तेल, दह्यात लोणी, प्रवाहात पाणी, अरणीमध्ये अग्नी असतो, तसाच आत्मा आत्म्यात मिळतो. जो सत्य आणि तपाने त्याचे दर्शन करतो, तोच त्याला पाहतो.

सर्वव्यापिनम् आत्मानं क्षीरे सर्पिर् इवार्पितम् आत्मविद्यातपोमूलं तद् ब्रह्मोपनिषत्परं तद् ब्रह्मोपनिषत्परम्

सर्वत्र व्यापणारा आत्मा, जसा दूधात साजूक तूप असतं, आत्मज्ञान आणि तप या मुळाशी असतो—हेच ब्रह्म, हेच उपनिषदांचे परम तत्त्व आहे.

युञ्जानः प्रथमं मनस् तत्वाय सविता धियः अग्नेर् ज्योतिर् निचाय्य पृथिव्या अध्य् आभरत्

जो मन एकाग्र करून, सत्याच्या शोधासाठी, प्रथम आपल्या विचारांना सविताकडे वळवतो, अग्नीचे तेज प्रकट करून, पृथ्वीवर आणतो.

युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे सुवर्गेयाय शक्त्या %

एकाग्र मनाने, आपण सर्वजण, देव सविताच्या शक्तीने, तेजस्वी लोकाकडे नेले जातो.

युक्त्वाय मनसा देवान् सुवर् यतो धिया दिवं बृहज् ज्योतिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान्

एकाग्र मनाने आणि प्रगल्भ बुद्धीने देवता त्या तेजस्वी, विशाल प्रकाशाकडे वळतात, ज्या सूर्याच्या सृजनशक्तीमुळे त्या जन्म घेतात.

युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः वि होत्रा दधे वयुनाविद् एक इन् मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः

ज्ञानी आपले मन आणि विचार त्या सर्वज्ञ, महान ऋषीकडे जोडतात; एकजण यज्ञकर्ता म्हणून पवित्र कर्मे आरंभतो आणि त्या दिव्य सूर्याची महान स्तुती स्थिर होते.

युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिर् वि श्लोक एतु पथ्येव सूरेः शृण्वन्ति विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिवियानि तस्थुः

मी आद्य ब्रह्माशी तुम्हाला भक्तीभावाने जोडतो; ही स्तुती रथासारखी मार्गावर जावी. अमृताच्या सर्व संतती, जे स्वर्गातील स्थानांवर आहेत, ते हे ऐकतात.

अग्निर् यत्राभिमथ्यते वायुर् यत्राधिरुध्यते सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र संजायते मनः

जिथे अग्नी घर्षणाने प्रज्वलित होतो, जिथे वारा चालू लागतो, जिथे सोम रस ओसंडून वाहतो—तिथे मनाची उत्पत्ती होते.

सवित्रा प्रसवेन जुषेत ब्रह्म पूर्व्यम् तत्र योनिं कृणवसे नहि ते पूर्तम् अक्षिपत्

सूर्याच्या सृजनशक्तीने आद्य ब्रह्माचे जतन करा; तिथे तुम्ही गर्भ तयार करता, कारण तुमचे अर्पण व्यर्थ जात नाही.

त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा संनिवेश्य ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान् स्रोतांसि सर्वाणि भयावहानि

शरीर तीन ठिकाणी ताठ आणि स्थिर ठेवावे; हृदय, इंद्रिये आणि मन एकत्र करावे. ज्ञानी माणसाने ब्रह्मरूपी नौकेने मनाचा आधार घेऊन सर्व भयकारक प्रवाह ओलांडावेत.

प्राणान् प्रपीड्येह स युक्तचेष्टः क्षीने प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत दुष्टाश्वयुक्तम् इव वाहम् एनं विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः

श्वास दाबून, नियंत्रित हालचालीने, जेव्हा श्वास कमी होतो, तेव्हा नाकाने श्वास घेऊ नये. जसा वाईट घोड्यांनी जोडलेल्या रथाला सारथी आवरतो, तसा ज्ञानी मनाला सावधपणे स्थिर ठेवावा.

समे शुचौ शर्करावह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः मनोऽनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत्

स्वच्छ, समतल, दगड, अग्नी आणि वाळू नसलेल्या, आवाज, पाणी किंवा इतर त्रास न होणाऱ्या, मनास अनुरूप अशा जागी, पण डोळ्यांना त्रास न होईल अशा ठिकाणी, गुहेत किंवा वाऱ्याच्या ठिकाणी नव्हे, साधना करावी.

नीहारधूमार्कानलानिलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकाशशीनाम् एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्य् अभिव्यक्तिकराणि योगे

धुके, धूर, सूर्य, अग्नी, वारा, काजवे, वीज, स्फटिक आणि चंद्र—ही रूपे प्रथम दिसतात, योगात ब्रह्म प्रकट करणारी.

पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्

जेव्हा पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांनी बनलेल्या योगगुणांचा उदय होतो, तेव्हा योगाग्नीने बनलेले शरीर प्राप्त झाल्यावर त्या व्यक्तीस रोग, वार्धक्य किंवा मृत्यू राहत नाही.

लघुत्वम् आरोग्यम् अलोलुपत्वं वर्णप्रसादः स्वरसौष्ठवं च गन्धः शुभो मूत्रपुरीषम् अल्पं योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति

हलकेपणा, आरोग्य, लोभ नसणे, तेजस्वी वर्ण, मधुर वाणी, शुभ सुवास, आणि लघु मूत्र व मल—ही योगातील प्रगतीची पहिली लक्षणे सांगितली आहेत.

यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं तेजोमयं भ्राजते तत् सुधान्तम् तद् वात्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः

मातीने माखलेल्या आरशाला स्वच्छ केल्यावर जसा तो तेजाने झळकतो, तसा आत्म्याचे खरे स्वरूप पाहून देही माणूस पूर्ण समाधान पावतो आणि दुःखमुक्त होतो.