ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति । किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क्व च सम्प्रतिष्ठा । अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम्
ब्रह्मवाद करणारे असे म्हणतात: ब्रह्माचे कारण काय? जीव कुठून उत्पन्न झाले? कोणी आणि कुठे त्यांना स्थिर ठेवले? आम्ही ब्रह्मज्ञानींना या जगाच्या आस्वादांमध्ये कोणाने व कुठे स्थापित केले आहे आणि ते कसे चालतात?
कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् । संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः
हे सर्व काळामुळे आहे का, स्वभावामुळे, नियतीमुळे, योगायोगामुळे, पंचमहाभूतांमुळे, गर्भामुळे, की पुरुषामुळे? केवळ यांचा संयोग कारण नाही, आणि आत्म्याच्या स्वतःच्या स्वरूपामुळेही नाही, कारण आत्मा सुखदुःखाचा स्वामी नाही.
ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् । यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः
ध्यान आणि योगाचा मार्ग घेतलेल्या साधकांनी आपल्या गुणांनी लपलेल्या त्या दिव्य आत्मशक्तीचे दर्शन केले; ती एकच सर्व कारणांवर, काळ आणि आत्म्याशी जोडलेल्या, अधिष्ठान करते.
तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः । अष्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम्
तो एकच, तीन प्रकारांनी युक्त, सोळा टोकांचा, पन्नास आरां आणि वीस प्रत्यारां असलेला, आठांच्या सहा गटांनी बांधलेला, सर्व रूपांचा एक स्वामी, तीन मार्गांनी विभागलेला आणि दोन कारणांनी निर्माण होणाऱ्या मोहाने बांधलेला आहे—असा आपण ध्यान करतो.
पञ्चस्रोतोम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलाम् । पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः
पाच प्रवाह, पाच मूळ असलेल्या तीव्र मुखांनी, पाच प्राणांच्या लाटांनी, पाच ज्ञानेंद्रियांच्या मुळाशी, पाच वावटळींनी, पाच दु:खांच्या प्रवाहाच्या वेगाने, पन्नास प्रकारांनी विभागलेला आणि पाच सांध्यांनी आधारलेला—अशा त्या तत्त्वाचे आपण ध्यान करतो.
सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति
सर्व जीव आणि सर्व विश्व ज्याच्यात विसावले आहे त्या व्यापक ब्रह्मात, हंस ब्रह्मचक्रात फिरतो. आत्मा आणि प्रेरक वेगळे आहेत हे ओळखून, भक्तीपूर्वक राहिल्यास, त्याच्याद्वारे अमरत्व मिळते.
उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म तस्मिंस्त्रयं सुप्रतिष्ठाऽक्षरं च । अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः
हेच परम ब्रह्म आहे, उपनिषदांत गायलं गेलेलं. त्यात तीनही आणि अक्षर स्थिर आहेत. अंतर्गत ब्रह्म जाणून, त्यात तल्लीन राहणारे, ब्रह्मात एकरूप होऊन, जन्माच्या बंधनातून मुक्त होतात.
संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः । अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज्ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
हा ईश्वर नाशवान आणि अविनाशी, प्रकट आणि अप्रकट—हे दोन्ही एकत्र धरतो. आत्मा स्वामी नसल्यामुळे, भोग्यभावामुळे बांधला जातो. देवाचे खरे स्वरूप ओळखल्यावर सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते.
ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशावजा ह्येका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता । अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत्
दोन पक्षी आहेत—एक बसून चखतो आणि आस्वाद घेतो, दुसरा फक्त पाहत राहतो; एक वस्तूंशी जोडलेला भोगी आहे, दुसरा आसक्तीला परे राहतो. आत्मा अनंत आणि सर्वव्यापी आकाराचा, कर्म करणारा आहे; जेव्हा ज्ञाता, ज्ञात आणि कर्म हे तिघे एकत्र येतात तेच ब्रह्म म्हणून ओळखले जाते.
क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः । तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः
प्रकृती नाशवान आहे; हरि अमर आणि अविनाशी आहे. एकच देव नाशवान आणि आत्म्यावर राज्य करतो. त्याचे ध्यान, त्याच्याशी एकरूपता आणि त्याचे तत्त्व समजून घेतल्यावर, अखेरीस विश्वमोह नाहीसा होतो.
ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशेर्जन्ममृत्युप्रहाणिः । तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः
देवाचे खरे स्वरूप ओळखल्यावर सर्व बंधने नाहीशी होतात; क्लेश संपल्यावर जन्ममृत्यूचे चक्रही संपते. त्याचे ध्यान करून, तिसऱ्यांदा देहाचा त्याग केल्यावर, सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या त्या एकाला विश्वसत्ता प्राप्त होते.
एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किञ्चित् । भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्
हेच नेहमी जाणावं, आत्म्यात स्थिर आहे; यापलीकडे दुसरं काहीच जाणण्यासारखं नाही. भोगणारा, भोग्य आणि प्रेरक—हे तिघे समजल्यावर, हे त्रैविध्य ब्रह्म पूर्णपणे सांगितलं आहे.
वह्नेर्यथा योनिगतस्य मूर्तिनर्दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः । स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस्तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे
जसा अग्नी आपल्या मूळ ठिकाणी दिसत नाही, पण त्याचा चिन्ह नष्ट होत नाही, आणि इंधनाने पुन्हा प्रकट होतो, तसंच दोन्हीही देहात ॐमुळे प्रकट होतात.
स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्यन्निगूढवत्
स्वतःचा देह खालचा अरणी आणि ॐ वरचा अरणी करून, ध्यानरूपी घर्षणाने, जणू लपलेला असावा असा देव पाहावा.
तिलेषु तैलं दधिनीव सर्पिरापः स्रोतःस्वरणीषु चाग्निः । एवमात्माऽत्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनैनं तपसा योऽनुपश्यति
जसा तीळात तेल, दह्यात लोणी, प्रवाहात पाणी, अरणीमध्ये अग्नी असतो, तसाच आत्मा आत्म्यात मिळतो. जो सत्य आणि तपाने त्याचे दर्शन करतो, तोच त्याला पाहतो.
सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवार्पितम् । आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परं तद्ब्रह्मॊपनिषत्परमिति
सर्वत्र व्यापणारा आत्मा, जसा दूधात साजूक तूप असतं, आत्मज्ञान आणि तप या मुळाशी असतो—हेच ब्रह्म, हेच उपनिषदांचे परम तत्त्व आहे.