एका विशाल वृक्षावर दोन पक्ष्यांसारखे जीव व परमेश्वर एकत्र असतात. त्यातील एक जीव, मोहात गुंतलेला आणि शक्तिहीन, दुःखात बुडून गोंधळलेला असतो; पण जेव्हा तो दुसऱ्याला—प्रभूंना—त्यांची महिमा पाहतो, तेव्हा तो दुःखातून मुक्त होतो. या अविनाशी, सर्वोच्च आकाशात, सर्व देवांची वस्ती आहे. ज्याला हे ठाऊक नाही, त्यासाठी स्तोत्रांचा उपयोग काय? हे जाणणारे तेथे एकत्र येतात. स्तोत्र, यज्ञ, कर्म, व्रत, भूतकाल, भविष्यकाल, आणि वेदांनी सांगितलेले सर्व काही—हे जग जादूगाराने निर्माण केले आहे; आणि दुसरा त्याच्या मायेत बांधला गेलेला आहे. माया म्हणजे प्रकृती, आणि जादूगार म्हणजे महान प्रभू; त्याच्या अंशांनी हे संपूर्ण जग व्यापलेले आहे. तोच प्रत्येक गर्भावर अधिपत्य ठेवतो; त्याच्यामध्ये सर्व काही चालते आणि थांबते. त्या वरदायक, पूजनीय प्रभूला नमस्कार करून, परम शांतता प्राप्त होते. तोच देवांचा मूळ आणि उत्पत्ती, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, रुद्र, महान ऋषी—हिरण्यगर्भाचा जन्म पाहा; तो आम्हाला शुभ बुद्धीने एकत्र करेल. तोच देवांचा अधिपती, ज्यामध्ये सर्व जग स्थिर आहे; तो द्विपाद आणि चतुष्पादांवर राज्य करतो; कोणत्या देवाला आपण यज्ञ अर्पण करावा? सर्वात सूक्ष्म, गोंधळाच्या मध्यभागी, अनेक रूपांचा विश्वनिर्माता, सर्वांना व्यापणारा—शिवाला जाणून, परम शांतता लाभते. तोच काळाच्या प्रवाहात जगाचा रक्षक, सर्वांचा अधिपती, प्रत्येक प्राण्यात लपलेला; ज्यामध्ये ऋषी आणि देव एकत्र झाले आहेत—त्याला जाणून, मृत्यूच्या बंधनातून मुक्तता मिळते. शुद्ध तुपापेक्षा अधिक सूक्ष्म, सर्व प्राण्यात लपलेला, विश्व व्यापणारा शिव—त्याला जाणून, सर्व बंधनातून मुक्तता मिळते. हा दिव्य, सर्वांचा निर्माता, महान आत्मा, नेहमीच लोकांच्या हृदयात स्थिर असतो; हृदय, बुद्धी आणि मनाने त्याचा शोध घेतला जातो; हे जाणणारे अमर होतात. त्या अंधारात, ना दिवस ना रात्र, ना अस्तित्व ना अनस्तित्व; फक्त शिवच आहे—तो अविनाशी, सर्वश्रेष्ठ, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञान उत्पन्न झाले आहे. त्याला कुणीही वर, खाली किंवा मध्ये पकडू शकला नाही; त्याचा कोणताही सम किंवा रूप नाही; त्याचे नावच महान आहे. त्याचे रूप दृष्टीच्या कक्षेत नाही; कुणीही त्याला डोळ्यांनी पाहू शकत नाही. जे त्याला हृदयात, मनाने जाणतात, ते अमर होतात. भयभीत व्यक्ती, 'अजन्मा' विचार करून, त्याचा आश्रय घेतो; हे रुद्र, तुझ्या शुभ मुखाने आम्हाला सदा रक्षण कर. आमच्या संततीला, आयुष्याला, गायींना, घोड्यांना हानी करू नकोस; हे रुद्र, आमच्या वीरांना नष्ट करू नकोस; आम्ही नेहमी तुझी पूजा करतो. दोन शाश्वत अक्षरे आहेत—सर्वोच्च ब्रह्म आणि अनंत—जिथे ज्ञान व अज्ञान लपलेले आहे; नाशवान म्हणजे अज्ञान, अमर म्हणजे ज्ञान; आणि जो दोन्हीवर राज्य करतो, तो दुसरा आहे. तोच सर्व गर्भांचा अधिपती, सर्व रूपांची आणि गर्भांची निर्मिती करतो, ऋषी कपिलाचा आद्य ज्ञानाने आधार देतो, आणि जन्म घेणाऱ्या जीवाला पाहतो. प्रत्येक जाळे अनेक प्रकारे निर्माण करून, हे देव या क्षेत्रात त्यांना पुन्हा मागे घेतो; पुन्हा निर्माण करून, तोच प्रभूंचा प्रभू, महान आत्मा, सर्वांवर राज्य करतो. तो सर्व दिशांना प्रकाशमान होतो—वर, खाली, आणि सर्वत्र—सूर्यासारखा; तोच शुभ, पूजनीय देव, सर्व गर्भांच्या प्रकृतींवर अधिपत्य ठेवतो. वैश्विक गर्भ स्वतःची प्रकृती शिजवतो आणि सर्व काही रूपांतरित करतो; तोच या संपूर्ण विश्वावर अधिपत्य ठेवतो आणि सर्व गुणांचे वितरण करतो. गुप्त उपनिषदांमध्ये लपलेले ब्रह्म, ब्रह्मा त्याला ब्रह्माचा स्रोत म्हणून ओळखतो; जे देव आणि ऋषी पूर्वी त्याला जाणत होते, ते अमर झाले, त्याच्याशी एकरूप झाले. गुणांनी युक्त, कर्म आणि त्याचे फल करणारा, आणि त्याचा उपभोग घेणारा, अनेक रूपांचा, तीन गुण आणि मार्गांचा अधिपती, प्राणांचा प्रभू, स्वतःच्या कर्मानुसार फिरतो. अंगठ्याच्या आकाराचा, सूर्याप्रमाणे रूप, इच्छा आणि अहंकाराने युक्त, बुद्धीच्या गुणांनी आणि स्वतःच्या गुणांनी, सर्वात सूक्ष्म असून, केसाच्या टोकासारखा दिसतो. जीव हा केसाच्या टोकाच्या शंभर भागांपैकी एक, आणि पुन्हा शंभर भागांमध्ये विभागला, इतका सूक्ष्म आहे; तरीही तो अनंत शक्तीचा आहे. तो ना स्त्री, ना पुरुष, ना नपुंसक; प्रत्येक शरीरात, त्याच्या रूपानुसार, तो त्यात एकरूप होतो. इच्छा, स्पर्श, दृष्टी, भ्रम, अन्न, पाणी, पर्जन्य—यांच्या माध्यमातून, देहधारी जीव कर्मानुसार जन्म घेतो, वाढतो, आणि विविध ठिकाणी विविध रूपे धारण करतो. देहधारी जीव स्वतःच्या गुणांनी, कर्मगुणांनी आणि आत्मगुणांनी अनेक स्थूल व सूक्ष्म रूपे निवडतो; आणि दुसरा त्याच्या संयोगाचा कारण म्हणून दिसतो. अनादि आणि अनंत देव, विश्वाचा निर्माता, अनेक रूपांचा, विश्वाचा एकमेव व्यापणारा प्रभू—त्याला जाणून, सर्व बंधनातून मुक्तता मिळते. जे देवाला जाणतात—जो अस्तित्वाने पकडला जातो, घरहीन, अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा निर्माता, शुभ, भागांचा निर्माता—ते शरीराचा त्याग करतात. काही ज्ञानी प्रकृती बोलतात, काही काळ, आणि अनेक गोंधळतात; पण हे दिव्याचे सामर्थ्य आहे, ज्यामुळे हे जग आणि ब्रह्माचा चक्र फिरते. ज्याने हे सर्व सतत व्यापले आहे—तो ज्ञाता, काळाचा अधिपती, गुणांनी युक्त, सर्वज्ञ; त्यानेच कर्माचे नियोजन व विस्तार केले आहे; पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू, आकाश—यांचा विचार करावा. कर्म करून, पुन्हा मागे घेतल्यावर, सत्याच्या साराशी एकरूप होतो—एक, दोन, तीन किंवा आठ मार्गांनी, काळ आणि आत्म्याच्या सूक्ष्म गुणांनी. गुणांनी युक्त कर्म आरंभ करून, सर्व अवस्थांचे वितरण करणारा—जेव्हा हे संपते, केलेल्या कर्माचा नाश होतो; कर्माचा क्षय झाल्यावर, तो सत्याचा सार प्राप्त करतो, दुसरा नाही. तोच उत्पत्ती, संयोगाचे कारण व कारण, तीन काळांपलीकडे, स्वतः काळहीन; सर्वरूप, अस्तित्वाचा स्रोत, पूजनीय देव, स्वतःच्या मनात स्थिर केलेला, प्रथम पूजावा. तो वृक्ष, काळ, आकाराच्या पलीकडे आहे, ज्याच्यापासून हे जग रूपांतरित होते; भाग्याचा अधिपती, धर्म आणणारा, पाप दूर करणारा, स्वतःमध्ये स्थिर, अमर, सर्वांचा आश्रय—त्याला जाणून, मुक्तता मिळते. आम्ही त्या सर्वोच्च प्रभूंचा, देवांचा देव, अधिपतींचा अधिपती, सर्वांच्या पलीकडे असलेल्या महान प्रभूला जाणतो; आम्ही त्या दिव्य, जगाचा प्रभू, पूजनीय देवाला जाणतो. त्याला कर्म नाही, साधन नाही; कुणीही त्याच्या सम किंवा श्रेष्ठ नाही; त्याची सर्वोच्च शक्ती अनेक प्रकारची आहे; त्याचे ज्ञान, सामर्थ्य, आणि कर्म, हे त्यातच आहेत. त्याला जगात कुणी अधिपती नाही, कुणी शासक नाही, कुणी चिन्ह नाही; तोच कारण, साधनांचा आणि त्यांच्या अधिपतींचा प्रभू; त्याचा कुणी निर्माता किंवा अधिपती नाही. माकड जशी जाळे विणते, तशीच, स्वतःच्या प्रकृतीने, एकमेव दिव्य, आद्यतत्त्वातून निर्माण झालेल्या धाग्यांनी स्वतःला व्यापतो; तो ब्रह्म आम्हाला पोसावा. अशा प्रकारे, उपनिषद सांगते की, या विश्वाचा, जीवनाचा, आणि सर्व अस्तित्वाचा आधार, सर्वरूप, सर्वव्यापक, सर्वशक्तिमान प्रभू आहे. त्याला जाणून, मन, बुद्धी, आणि हृदयाने, जीव दुःख, बंधन, आणि मृत्युच्या पलीकडे जाऊन, परम शांतता आणि अमरत्व प्राप्त करतो.