नऊ दरवाज्यांच्या नगरीत, म्हणजेच या शरीरात, आत्मा – हंसासारखा – खेळकरपणे बाहेर फिरतो. तो स्थावर-जंगम सर्व जगाचा स्वामी आहे. त्याच्याकडे हातपाय नसले तरी तो वेगाने धावतो, पकडतो; डोळे नसले तरी पाहतो, कान नसले तरी ऐकतो. तो सर्वज्ञ आहे, पण त्याला कोणी ओळखू शकत नाही. त्याला श्रेष्ठ, महान पुरुष म्हणतात. हा आत्मा अत्यंत सूक्ष्म, सूक्ष्मातही सूक्ष्म, आणि महानातही महान आहे, प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयात लपलेला आहे. जो इच्छामुक्त, दुःखमुक्त होतो, मनाच्या शुद्धतेने तो प्रभूचे वैभव पाहतो. मी या अनादि, सर्वत्र व्यापलेल्या, सर्वत्र उपस्थित असलेल्या आत्म्याला जाणतो. ब्रह्मज्ञ लोक म्हणतात की तोच जन्ममुक्ती आणि शाश्वतता आहे. तो एकच, निरवर्ण, शक्तींच्या संयोगाने अनेक रंग धारण करतो, विविध अर्थांची स्थापना करतो, विश्वाच्या प्रारंभापासून शेवटपर्यंत सर्वत्र फिरतो. तो दिव्य आम्हाला शुभबुद्धीने एकत्र करो. तोच अग्नी, तोच सूर्य, तोच वायू, तोच चंद्र, तोच तेज, तोच ब्रह्मा, तोच जल, तोच प्रजापती आहे. तू स्त्री आहेस, तू पुरुष आहेस, तू मुलगा, मुलगी, वृद्ध, काठीने चालणारा, तू जन्मतोस आणि सर्वत्र चेहऱ्यांनी प्रकट होतोस. काळा, पंखधारी, हिरवा, लाल डोळ्यांचा, वीजेचे गर्भ, ऋतू, महासागर – आरंभी नसलेला, तूच या विशालतेत सर्व जगाचा जन्मदाता आहेस. ती अजन्मा, लाल, पांढरी, काळी, अनेक स्वरूपांची सृष्टी करते; एक अजन्मा तिला उपभोगतो आणि तिच्या शेजारी राहतो, दुसरा उपभोगून तिला सोडून देतो. दोन पक्षी, एकाच वृक्षावर, मित्राप्रमाणे बसलेले; एक गोड फळ खातो, दुसरा न खाताच फक्त पाहतो. त्याच वृक्षावर, एक व्यक्ती अज्ञानाने, शक्तिहीन होऊन दुःखी होतो; पण तो दुसऱ्याला – प्रभूला – आणि त्याचे वैभव पाहतो, तेव्हा दुःखमुक्त होतो. अविनाशी, सर्वोच्च आकाशात, जिथे सर्व देव वास करतात, तेथे जो हे जाणत नाही, त्याला स्तोत्राचा काय उपयोग? जे जाणतात, तेथे एकत्र होतात. स्तोत्रे, यज्ञ, कर्मकांड, व्रते, भूत-भविष्य, वेदांचे कथन – हे सर्व या मायेच्या जादूगाराने निर्माण केले आहे, आणि दुसरा त्याच्या मायेत बांधला जातो. माया म्हणजे प्रकृती, आणि जादूगार म्हणजे परमेश्वर; त्याच्या अंशांनी हे सर्व जग व्यापले आहे. तोच प्रत्येक गर्भाचा अधिपती आहे; त्याच्यात सर्व हलते आणि स्थिर राहते. त्या वरदायक, पूज्य प्रभूला वंदन करून, परमशांती मिळते. देवांचा मूळ आणि आद्य, सर्वांत श्रेष्ठ, ऋषी, रुद्र – त्याच्यातून हिरण्यगर्भाचा जन्म झाला; तोच आम्हाला शुभबुद्धी देतो. तोच देवांचा स्वामी, ज्याच्यात विश्व स्थिर आहे; तोच द्विपद-चतुष्पदांचा अधिपती आहे. आपण कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? तो अत्यंत सूक्ष्म, गोंधळातही, जगाचा कर्ता, अनेक रूपांचा, सर्व व्यापणारा – शिवाला जाणून, परमशांती मिळते. तोच काळात जगाचा रक्षक, सर्वांचा स्वामी, प्रत्येक प्राण्यात लपलेला; ज्याच्यात ऋषी-देव एकरूप होतात – त्याला जाणून, मृत्यूचे बंधन तुटते. तूपापेक्षा सूक्ष्म, सर्व प्राण्यांत लपलेला, सर्व व्यापणारा – त्या दिव्य शिवाला जाणून, सर्व बंधने सुटतात. हा दिव्य कर्ता, महान आत्मा, सर्व लोकांच्या हृदयात सदैव स्थित आहे; हृदय, बुद्धी, मनाने त्याला जाणता येते; हे जाणणारे अमर होतात. जिथे अंधार आहे, तिथे ना दिवस, ना रात्र, ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व – फक्त शिवच आहे; तोच अविनाशी, श्रेष्ठ, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञान उत्पन्न झाले. कोणालाही त्याचा वर, खाली, मधे, स्पर्श झालेला नाही; त्याला किंचितही उपमा नाही; त्याचे नावच महिमामय आहे. त्याचे रूप डोळ्यांना दिसत नाही; कोणीच डोळ्यांनी त्याला पाहू शकत नाही. जो त्याला हृदयात, मनाने जाणतो, तो अमर होतो. भीतीने ग्रस्त काहीजण, 'अजन्मा' असे मानून, त्याच्याकडे आश्रय घेतात; हे रुद्र, तुझ्या शुभमुखाने नेहमी माझे रक्षण कर. आमच्या संततीचे, आयुष्याचे, गायींचे, घोड्यांचे नुकसान करू नकोस; हे रुद्र, आमचे वीर मारू नकोस; आम्ही नेहमी तुझी स्तुती करतो. दोन शाश्वत अक्षरे – सर्वोच्च ब्रह्म आणि अनंत, जिथे ज्ञान आणि अज्ञान लपलेले आहेत; नाशवान म्हणजे अज्ञान, अमर म्हणजे ज्ञान; आणि या दोन्हीवर राज्य करणारा वेगळा आहे. तोच सर्व गर्भांचा अधिपती, सर्व रूपांचा कर्ता, सर्व गर्भांचा घडवणारा, ज्ञानाने युक्त, आद्य कपिल ऋषीला आधार देणारा, जन्म घेणाऱ्याला पाहणारा. प्रत्येक जाळे अनेक प्रकारे विणून, या क्षेत्रात हा देव त्यांना पुन्हा आवरतो; पुन्हा निर्माण करून, तोच सर्व देवांचा स्वामी, महान आत्मा, सर्वांवर प्रभुत्व ठेवणारा. सूर्याप्रमाणे सर्व दिशांना तेज देणारा, वर, खाली, सर्वत्र प्रकाशमान – असा हा धन्य, पूज्य देव सर्व गर्भांच्या स्वभावावर राज्य करतो. विश्वगर्भ स्वतःचा स्वभाव शिजवतो, आणि सर्व शिजवायचे ते रूपांतरित करतो; तोच या सर्व विश्वाचा अधिपती आहे आणि सर्व गुणांची विभागणी करतो. जो गुप्त उपनिषदांत लपलेला आहे, तो ब्रह्मा ब्रह्माचा स्रोत मानतो; आधी ज्यांना देव आणि ऋषींनी जाणले, ते त्याच्यात एकरूप होऊन अमर झाले. जो गुणांनी युक्त आहे, कर्ता आणि फळांचा भोगकर्ता, अनेक रूपांचा, तीन गुणांचा, तीन मार्गांचा, प्राणांचा स्वामी, तो स्वतःच्या कर्मानुसार फिरतो. अंगठ्याएवढा, सूर्यसारखा तेजस्वी, इच्छाशक्ती आणि अहंकारयुक्त, बुद्धीच्या गुणांमुळे आणि स्वतःच्या गुणांनी, अत्यंत सूक्ष्म असूनही केसाच्या टोकाएवढा दिसतो. जीव हा केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाचा शंभरावा भाग मानला जातो; तरीही तो अनंत सामर्थ्याचा आहे. तो ना स्त्री, ना पुरुष, ना नपुंसक; ज्या शरीरात तो प्रवेश करतो, त्याच्याशी एकरूप होतो. इच्छा, स्पर्श, दृष्टि, भ्रम, अन्न, जल, पाऊस – या सर्वांमुळे, शरीरधारी आत्मा कर्मानुसार जन्म घेतो, वाढतो, आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी विविध रूप धारण करतो. शरीरधारी आत्मा स्वतःच्या गुणांनी, कर्मगुणांनी, आत्मगुणांनी अनेक स्थूल आणि सूक्ष्म रूपे निवडतो; आणि दुसरा एक त्या संयोगाचा कारणभूत आहे असे दिसते. अनादि, अनंत, जगाचा कर्ता, अनेक रूपांचा, साऱ्या विश्वाचा एकमेव व्यापणारा प्रभू – त्याला जाणून, सर्व बंधनातून मुक्त होता येते. जो 'आधाररहित', 'सर्वाचा कर्ता', 'सद्भावना आणि असद्भावना निर्माता', 'कल्याणकारी', 'अवयवांचा कर्ता' – अशा देवाला जाणतात, ते शरीराचा त्याग करतात. अशा रीतीने, उपनिषदातील या दिव्य शिक्षणात, आत्म्याचे, परमेश्वराचे, त्याच्या मायेमुळे झालेल्या जगाचे, आणि त्याच्या साक्षात्काराने प्राप्त होणाऱ्या मुक्तीचे गूढ उलगडले जाते.