मी त्या महान पुरुषाला ओळखतो, जो तेजस्वी सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान आहे, अंध:काराच्या पलीकडे आहे. फक्त त्याला जाणूनच मरणरूप सागर पार करता येतो; मुक्तीसाठी दुसरा कोणताही मार्ग नाही. त्याच्यापलीकडे काहीच नाही—ना लहान, ना मोठं. तो एकटा आकाशात स्थिर उभा आहे, वृक्षासारखा, आणि त्याने हे संपूर्ण विश्व व्यापून टाकले आहे. जो सर्वोच्च आहे, निराकार आहे, दुःखरहित आहे—त्याला जे जाणतात, ते अमर होतात; इतरांना मात्र दुःखच मिळते. सर्व प्राण्यांच्या हृदयात तो निवास करतो, त्याचे सर्वत्र चेहरे, मस्तके, गळे आहेत; तो सर्वत्र व्यापून आहे. म्हणूनच, शिव हा सर्वत्र उपस्थित आहे. पुरुष हा महान आणि सामर्थ्यशाली आहे, सर्व सृष्टीचा उद्गाता, शुद्ध आणि तेजस्वी अधिपती, जो ही अमर ज्योती प्राप्त करून देतो. हा पुरुष, हा अंतरात्मा, अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, नेहमी सर्व लोकांच्या हृदयात स्थिर असतो. हृदय, बुद्धी आणि मनाने तो जाणता येतो; ज्यांना हे ज्ञान मिळते, ते अमर होतात. या पुरुषाचे हजारो डोके, हजारो डोळे, हजारो पाय आहेत; त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापले असून, तो दहा बोटांनी तिच्या पलीकडे विस्तारतो. हा पुरुषच हे सर्व आहे—जे झाले आहे आणि जे होणार आहे. तोच अमरतेचा स्वामी आहे, आणि अन्नाच्या माध्यमातून तो पुढे वाढतो. त्याचे हात, पाय, डोळे, मस्तके, तोंडे सर्वत्र आहेत; तो जगात सर्वत्र ऐकतो आणि सर्वकाही व्यापून, उभा आहे. तो सर्व इंद्रियांच्या गुणांमध्ये प्रकट होतो, पण स्वतः मात्र सर्व इंद्रियांपासून विरहित आहे; तोच सर्वांचा अधिपती, शरणदाता, सर्वांचा मित्र आहे. नऊ दरवाजे असलेल्या या शरीररूपी नगरीत, आत्मा म्हणजेच हंस, खेळत-खेळत बाहेर फिरतो; तो स्थावर-जंगम सर्व जगाचा स्वामी आहे. त्याचे हात-पाय नसले तरी तो जलद आहे, पकडतो; डोळे नसतानाही पाहतो, कान नसतानाही ऐकतो; तो सर्वज्ञ आहे, पण कोणीच त्याला पूर्ण ओळखू शकत नाही; म्हणूनच त्याला महान पुरुष म्हणतात. आत्मा हे सूक्ष्मात सूक्ष्म, महत्तमात मोठं, प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयात लपलेलं आहे. जो इच्छा आणि दुःखापासून मुक्त आहे, तो मनाच्या शुद्धतेने प्रभूच्या ऐश्वर्याचे दर्शन करतो. मी हा सनातन, वृद्ध, सर्वव्यापी आत्मा ओळखतो; वेदज्ञ ब्रह्मज्ञानी म्हणतात की, तोच जन्ममरणाचा अंत आहे आणि तोच नित्य आहे. तो एकच, निरंग, शक्तींच्या संयोगाने अनेक रंग धारण करतो, विविध अर्थ प्रस्थापित करतो, विश्वाच्या आत-बाहेर गती करतो; तोच दैवी, आम्हाला मंगलमय बुद्धीने एकत्र करो. तोच अग्नी आहे, तोच सूर्य, तोच वायू, तोच चंद्र; तोच तेजस्वी, तोच ब्रह्मा, तोच जल, तोच प्रजापती. तूच स्त्री आहेस, तूच पुरुष आहेस; तूच मुलगा आणि मुलगी आहेस; तूच काठी घेऊन चालणारा वृद्ध आहेस; तू जन्म घेऊन सर्वत्र चेहऱ्यांनी प्रकट होतोस. काळसर, पंख असलेला, हिरवा, लाल डोळ्यांचा, वीजेचा गर्भ, ऋतू, समुद्र—सर्व विश्व तुझ्या विशालतेत, आरंभाविना अस्तित्वात आहे, आणि तुझ्यापासून सर्व जग जन्म घेते. ती अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी, अनेक समान रूपांची सृष्टी करते; एक अजन्मा तिचा आस्वाद घेतो आणि तिच्या समीप राहतो, तर दुसरा भोगून तिला सोडून देतो. दोन पक्षी, मैत्रीपूर्ण, एकाच झाडावर बसलेले आहेत; एक गोड फळ खातो, दुसरा न खाताच पाहतो. त्या झाडावरच, पुरुष अज्ञानाने, शक्तिहीन होऊन दुःखी होतो, गोंधळतो; पण जेव्हा तो दुसऱ्या, प्रभूचे, त्याच्या ऐश्वर्याचे दर्शन घेतो, तेव्हा तो दुःखातून मुक्त होतो. त्या अविनाशी, सर्वोच्च आकाशात, जिथे सर्व देव राहतात, जो हे जाणत नाही, त्यासाठी स्तोत्राचा काय उपयोग? हे जाणणारे तिथे एकत्र येतात. स्तोत्रे, यज्ञ, विधी, व्रते, भूतकाळ, भविष्य आणि वेदांनी सांगितलेले—हे सर्व जादूगाराने म्हणजेच प्रभूने विश्वरूपात निर्माण केले आहे, आणि दुसरा त्याच्या मायेत बांधला जातो. माया ही प्रकृती आहे, आणि जादूगार हा महेश्वर आहे; त्याच्या अंशांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे. तोच प्रत्येक गर्भाचा अधिपती आहे; त्याच्यात सर्व काही गती करते आणि स्थिर राहते; त्या वरदायक, पूज्य प्रभूला वंदन करून, परमशांती प्राप्त होते. जो देवांचा मूळ आणि उद्गम आहे, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, तोच ऋषी, तोच हिरण्यगर्भाचा जन्मदाता—तो आम्हाला मंगलमय बुद्धीने एकत्र करो. तोच देवांचा अधिपती, ज्याच्यात सर्व जग स्थिर आहे; तोच द्विपद-चतुष्पदांचा स्वामी; आपण कोणत्या देवाला अर्पण करावे? सर्वात सूक्ष्म, गोंधळाच्या मध्यभागी, विश्वाचा कर्ता, अनेक रूपांचा, सर्व व्यापणारा—शिवाला जाणून, सर्वोच्च शांती मिळते. तोच काळाचा अधिपती, जगाचा रक्षक, सर्व प्राण्यांमध्ये लपलेला; ज्याच्यात ऋषी आणि देव एकरूप झाले आहेत—त्याला जाणून, मृत्यूचे बंधन तुटते. शुद्ध तुपापेक्षा सूक्ष्म, सर्व प्राण्यांमध्ये लपलेला, विश्व व्यापणारा शिव—त्या दिव्याला जाणून, सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते. हा दिव्य, सर्वांचा कर्ता, महान आत्मा, नेहमीच लोकांच्या हृदयात स्थिर असतो; हृदय, बुद्धी, मनाने त्याच्यापर्यंत पोहोचता येते; हे जाणणारे अमर होतात. जिथे अंध:कार आहे, तिथे ना दिवस, ना रात्र, ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व; फक्त शिवच आहे—तोच अविनाशी, तोच श्रेष्ठ सविता, ज्याच्यापासून प्राचीन विद्या उत्पन्न झाली आहे. कोणीही त्याला वर, खाली, मध्ये पकडू शकले नाही; त्याची तुलना कशाशीच होऊ शकत नाही; त्याचे नावच महिमामय आहे. त्याचा प्रत्यक्ष रूप डोळ्यांना दिसत नाही; कोणीच डोळ्यांनी त्याला पाहू शकत नाही. जो त्याला हृदयात, मनाने जाणतो, तो अमर होतो. काही भयभीत, 'अजन्मा' म्हणून शरण जातात; हे रुद्र, तुझ्या शुभमुखाने नेहमीच माझे रक्षण कर. आमच्या संततीला, आयुष्याला, गायींना, घोड्यांना हानी करू नकोस; हे रुद्र, आमच्या वीरांना मारू नकोस, हे पूज्य, आम्ही नेहमी तुझे स्मरण करतो, अर्पण करतो. दोन सनातन अक्षरे आहेत—परम ब्रह्म आणि अनंत, जिथे ज्ञान व अज्ञान लपलेले आहे; नाशवान हे अज्ञान, अमर हे ज्ञान; आणि जो ज्ञान व अज्ञानावर अधिराज्य करतो, तो वेगळा आहे. तोच सर्व गर्भांचा अधिपती, सर्व रूपांचा, सर्व गर्भांचा कर्ता, आदिकाळी उत्पन्न झालेल्या कपिल ऋषीला आधार देणारा, आणि जन्म घेणाऱ्याला पाहणारा. प्रत्येक जाळे अनेक प्रकारे करून, या क्षेत्रात हा देव त्यांना पुन्हा आवरतो; पुन्हा निर्माण करून, तोच देवांचा देव, सर्वांचा अधिपती, महान आत्मा आहे. सर्व दिशांना प्रकाशमान, वर, खाली, आडवे—सूर्याप्रमाणे तेजस्वी—तोच पुण्यवान, वंदनीय देव सर्व गर्भांच्या स्वभावावर अधिराज्य करतो. अशा प्रकारे, हे सर्व विश्व व्यापणारा, सर्वत्र उपस्थित, सर्वांचा आधार, सर्वांना शरण देणारा, आणि सर्व ज्ञानाचा मूळ असलेला परमेश्वर, जाणणाऱ्यांना अमरत्व आणि शांती प्रदान करतो.