जेव्हा एखादा जण आत्म्याचे खरे स्वरूप जाणतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माची अनुभूती होते—ते ब्रह्म अजन्मा, शाश्वत, सर्व वास्तवांमध्ये पवित्र, आणि दीपासारखे प्रकाशमान आहे. असा परमेश्वर ज्ञात झाल्यावर सर्व बंधनांतून मुक्ती मिळते. हा देव सर्व दिशांना व्यापून आहे; तो सर्वापूर्वी जन्मलेला आहे, गर्भातही आहे, तो जन्मतो आणि पुन्हा जन्म घेईल; तो सर्व प्राण्यांसमोर उभा आहे, त्याची सर्वत्र मुखे आहेत. अग्नीमध्ये, पाण्यात, वनस्पतींमध्ये, झाडांमध्ये जो देव आहे, आणि ज्याने सर्व विश्व व्यापले आहे, त्या देवास आम्ही पुन्हा पुन्हा वंदन करतो. तोच एक आपल्या शक्तींनी सर्व जगांचे पालन-पोषण करतो, तोच आद्य आणि विस्ताराचा कारण आहे. ज्यांना हे ज्ञान होते, ते अमरत्व प्राप्त करतात. रुद्र एकटाच उभा आहे, दुसरा कोणी नाही; त्याच्या शक्तींनी तो सर्व लोकांचे पालन करतो. सर्व प्राण्यांसमोर तो उभा राहतो, सर्व जगांची सृष्टी करतो, त्यांचे रक्षण करतो आणि शेवटी सर्वांमध्ये विलीन होतो. त्याच्या डोळ्यांनी, मुखांनी, हातांनी आणि पायांनी तो सर्वत्र आहे. तो एकच देव स्वर्ग आणि पृथ्वीची सृष्टी करतो, आपल्या शक्तीने सर्वत्र व्यापतो. देवांचा आणि विश्वाचा आद्य कारण, महान ऋषी रुद्र, याने प्रारंभी हिरण्यगर्भाची सृष्टी केली; तो आम्हाला कल्याणकारी ज्ञानात एकरूप करो. हे रुद्र, तुझे ते शांत, भीती न उत्पन्न करणारे, पवित्र रूप आम्हांवर प्रकट होवो. पर्वतराज, तुझ्या हातातील रक्षणासाठी असलेले बाण शुभ होवोत—कोणालाही, या जगाला किंवा व्यक्तीला हानी पोहोचवू नकोस. परम ब्रह्म, सर्वोच्च आणि व्यापक, सर्व प्राण्यांमध्ये त्यांच्या त्यांच्या रूपानुसार लपलेले आहे; जो सर्व विश्व व्यापतो, त्या प्रभूला ओळखल्यावर लोक अमर होतात. मी त्या तेजस्वी, सूर्याप्रमाणे प्रखर, अंधकाराच्या पलीकडील महापुरुषाला जाणतो; केवळ त्याला जाणूनच मृत्यूचे बंधन ओलांडता येते—मुक्तीसाठी दुसरा मार्ग नाही. त्याच्या पलीकडे काही नाही, तो सर्वात लहान आणि सर्वात मोठा आहे; आकाशात एकटाच उभा असलेला वृक्षासारखा तो आहे, आणि त्यानेच हे सर्व विश्व व्यापले आहे. जो निर्गुण, निर्लेप, आणि दुःखरहित आहे, त्याला जाणणारे अमर होतात; इतरांना केवळ दुःखच मिळते. त्याच्या सर्वत्र असलेल्या मुखांनी, शिरांनी, गळ्यांनी, तो सर्वांच्या हृदयात वास करतो; म्हणूनच शुभ शिव सर्वत्र आहे. तोच महान, बलवान, अस्तित्वाचा कारण, विश्वाचा अधिपती, पवित्र आणि तेजस्वी, ही अमरतेची प्राप्ती देतो. तो पुरुष अंगठ्याएवढा, नेहमी सर्वांच्या हृदयात स्थित असतो; हृदय, बुद्धी आणि मनाने त्याचे दर्शन होते; हे जाणणारे अमर होतात. त्या पुरुषाचे हजारो शिर, डोळे, पाय आहेत; त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापले आहे आणि दहा बोटांनी पलीकडे विस्तारलेला आहे. तोच सर्व काही आहे—जे झाले आणि जे होईल, अमरतेचा स्वामी आणि अन्नाने वाढणारा आहे. त्याचे हात, पाय, डोळे, शिर, मुख सर्वत्र आहेत; तो सर्वत्र ऐकतो, आणि सर्व व्यापून उभा आहे. तो सर्व इंद्रियांच्या गुणांमध्ये प्रकटतो, पण स्वतः इंद्रियहीन आहे; तो सर्वांचा स्वामी, शासक, आश्रय आणि मित्र आहे. नवद्वारांच्या नगरीत, देही आत्मा—हंस—खेळत बाहेर फिरतो; तोच स्थिर आणि चल विश्वाचा स्वामी आहे. त्याचे हात-पाय नसले तरी तो वेगाने धावतो आणि पकडतो; डोळ्यांशिवाय पाहतो, कानांशिवाय ऐकतो; तो सर्व जाणतो, पण कोणीच त्याला पूर्णपणे ओळखू शकत नाही; त्याला श्रेष्ठ, महान पुरुष म्हणतात. आत्मा सूक्ष्मात सूक्ष्म, महानात महान, सर्वांच्या हृदयात लपलेला; जो इच्छा आणि दुःखरहित आहे, शुद्ध मनाने प्रभूचे वैभव पाहतो. मी हा अनादि, सनातन, सर्वव्यापी आत्मा जाणतो; ब्रह्मवेत्ता सांगतात की तो जन्ममृत्यूचा अंत आहे आणि शाश्वत आहे. तो एकच, निरंग, शक्तीच्या संयोगाने अनेक रंग धारण करतो, विविध अर्थ निर्माण करतो, विश्वाच्या अंतर्बाह्य फिरतो; तो दिव्य आम्हाला मंगलमय ज्ञानात एकरूप करो. तोच अग्नी, तोच सूर्य, तोच वायू, तोच चंद्र; तोच तेजस्वी, तोच ब्रह्मा, तोच जल, तोच प्रजापती आहे. तूच स्त्री, तूच पुरुष; तूच मुलगा आणि मुलगी; तूच काठी घेऊन चालणारा वृद्ध; तूच सर्वत्र मुख असलेला जन्म घेतोस. काळसर, पंखधारी, हिरवा, लाल डोळ्यांचा, विद्युतगर्भ, ऋतू, समुद्र—अशा या अनादि, विशाल स्वरूपातून सर्व जगांची उत्पत्ती होते. ती अजन्मा, लाल, पांढरी, काळी, अनेक रूपे निर्माण करते; एक अजन्मा तिचा उपभोग घेतो आणि तिच्या शेजारी राहतो, दुसरा उपभोग घेतल्यावर तिला सोडून देतो. एका झाडावर दोन पक्षी, मित्र, एकत्र राहतात; एक गोड फळ खातो, दुसरा न खाताच पाहतो. त्याच झाडावर, आत्मा अज्ञानाने गुंतलेला, शक्तिहीन, शोकाकुल आणि गोंधळलेला राहतो; परंतु जेव्हा तो दुसऱ्या, प्रभूचे वैभव पाहतो, तेव्हा दुःखमुक्त होतो. अक्षय, सर्वोच्च आकाशात, जिथे सर्व देव राहतात, ते न कळल्यास, स्तोत्राचा काय उपयोग? जे जाणतात, तेथे एकत्र येतात. स्तोत्रे, यज्ञ, कर्म, व्रते, भूत, भविष्य, वेद सांगतात ते सर्व—हे विश्व जादूगाराने निर्माण केले आहे, आणि दुसरा त्याच्या मायेत अडकतो. माया ही प्रकृती आहे, आणि जादूगार म्हणजे महान प्रभू; त्याच्या अंशांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे. तोच सर्व गर्भांचा अधिपती; त्याच्यात सर्व काही चालते आणि थांबते; त्या वरदायक, पूज्य प्रभूला वंदन करून, परमशांती प्राप्त होते. तोच देवांचा स्त्रोत आणि कारण, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, महान ऋषी रुद्र; त्याने हिरण्यगर्भाची उत्पत्ती केली—तो आम्हाला शुभ ज्ञानात एकरूप करो. तोच देवांचा स्वामी, ज्याच्यात सर्व जग स्थित आहे; तो द्विपाद, चतुष्पादांचे अधिपती; कुठल्या देवाला आम्ही यज्ञ अर्पण करावा? सर्वात सूक्ष्म, गोंधळातही स्थित, विश्वाचा सर्जक, अनेक रूपांचा, सर्व व्यापणारा—शिवाला जाणून, परमशांती प्राप्त होते. तोच काळात विश्वाचा रक्षक, सर्वांचा स्वामी, प्रत्येक प्राण्यात लपलेला; ज्याच्यात ऋषी आणि देव एकत्र आहेत—त्याला जाणून, मृत्यूचे बंधन छेदले जाते. शिव, साजूक तुपाहूनही सूक्ष्म, सर्व प्राण्यांत लपलेला, संपूर्ण विश्व व्यापणारा—त्या दिव्याला जाणून, सर्व बंधनांतून मुक्ती मिळते.