વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ તમ્ એવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય
હું એ મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે અને અંધકારથી પર છે. માત્ર એને ઓળખીને જ મૃત્યુને પાર કરી શકાય છે, મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ યસ્માન્ નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કિંચિત્ વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્ય્ એકસ્ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્
એની બહાર કંઈ નથી, એથી નાનું કે મોટું કંઈ નથી. એ એકલો આકાશમાં વૃક્ષની જેમ અડગ ઊભો છે અને એ પુરુષથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે.
તતો યદ્ ઉત્તરતરં યદ્ અરૂપમ્ અનામયમ્ ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ અથેતરે દુઃખમ્ એવાપિયન્તિ
જે વધુ ઊંચું, નિરાકાર અને દુઃખથી રહિત છે, એનું જ્ઞાન ધરાવનાર અમર બને છે; બીજાઓને માત્ર દુઃખ જ મળે છે.
સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ સર્વવ્યાપી સ ભગવાંસ્ તસ્માત્ સર્વગતઃ શિવઃ
જેના સર્વે ચહેરા, માથાં અને ગળા છે, જે સર્વે જીવના હૃદયમાં વસે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે, એથી સર્વસ્થળે શિવ હાજર છે.
મહાન્ પ્રભુર્ વૈ પુરુષઃ સત્ત્વસ્યૈષ પ્રવર્તકઃ સુનિર્મલામ્ ઇમાં પ્રાપ્તિમ્ ઈશાનો જ્યોતિર્ અવ્યયઃ
એ પુરુષ મહાન અને શક્તિશાળી છે, સત્તાનું મૂળ છે, એ શાસક, શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે, અને અમર પ્રકાશરૂપે આ સિદ્ધિ આપે છે.
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ હૃદા મનીષા મનસાભિકૢપ્તો ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ
એ પુરુષ, આંતરિક આત્મા, અંગુઠા જેટલો છે અને હંમેશાં દરેકના હૃદયમાં વસે છે. હૃદય, બુદ્ધિ અને મનથી એને અનુભવી શકાય છે; જે એ જાણે છે, એ અમર બને છે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વા અત્યતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્
એ પુરુષના હજાર માથાં, હજાર આંખો અને હજાર પગ છે. એ ધરતીને ચારે બાજુથી આવરીને દસ આંગળ જેટલો આગળ વિસ્તરે છે.
પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભવ્યમ્ ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ
આ બધું જ એ પુરુષ છે—જે થયું છે અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો સ્વામી છે અને અન્નથી આગળ વધે છે.
સર્વતઃપાણિપાદં તત્ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખં સર્વતઃશ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
એના હાથ-પગ બધે છે, એની આંખો, માથાં અને મોઢાં બધે છે. એ આખા જગતમાં સર્વત્ર સાંભળે છે અને બધું આવરીને ઊભો છે.
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતં સર્વસ્ય પ્રભુમ્ ઈશાનં સર્વસ્ય શરણં સુહૃત્
એ સર્વે ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, છતાં એ સર્વે ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે. એ સર્વનો સ્વામી, શાસક, આશ્રય અને મિત્ર છે.
નવદ્વારે પુરે દેહી હંસો લેલાયતે બહિઃ વશી સર્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
નવ દ્વારવાળા શહેરમાં, શરીરધારી આત્મા, હંસ, બહાર રમતો ફરતો રહે છે. એ સ્થાવર અને જંગમ, બંને જગતનો સ્વામી છે.
અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્ય્ અચક્ષુઃ સ શૃણોત્ય્ અકર્ણઃ સ વેત્તિ વેદ્યં ન ચ તસ્યાસ્તિ વેત્તા તમ્ આહુર્ અગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્
એના હાથ-પગ નથી, છતાં ઝડપી શકે છે; આંખો વિના જોઈ શકે છે, કાન વિના સાંભળી શકે છે; એ બધું જાણે છે, પણ એને કોઈ જાણતો નથી. એને સર્વોત્તમ અને મહાન પુરુષ કહે છે.
અણોર્ અણીયાન્ મહતો મહીયાન્ આત્મા ગુહાયાં નિહિતો ઽસ્ય જન્તોઃ તમ્ અક્રતું પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્ મહિમાનમ્ ઈશમ્
આત્મા અત્યંત સૂક્ષ્મ અને મહાન છે, દરેક જીવના હૃદયમાં છુપાયેલો છે. જે ઈચ્છા અને દુઃખથી મુક્ત છે, શુદ્ધ ચિત્તથી એ ભગવાનની મહિમા જોઈ શકે છે.
વેદાહમ્ એતમ્ અજરં પુરાણં સર્વાત્માનં સર્વગતં વિભુત્વાત્ જન્મનિરોધં પ્રવદન્તિ યસ્ય બ્રહ્મવાદિનો હિ પ્રવદન્તિ નિત્યમ્
હું એ અજર, પ્રાચીન, સર્વવ્યાપી આત્માને જાણું છું, જે સર્વત્ર છે. બ્રહ્મને જાણનારા કહે છે કે એ જન્મનો અંત છે અને હંમેશા એને શાશ્વત માને છે.
ય એકો ઽવર્ણો બહુધા શક્તિયોગાદ્ વર્ણાન્ અનેકાન્ નિહિતાર્થો દધાતિ વિ ચૈતિ ચાન્તે વિશ્વમ્ આદૌ સ દેવઃ સ નો બુદ્ધ્યા શુભયા સંયુનક્તુ
જે એક છે, રંગરહિત છે, પણ પોતાની શક્તિઓના મેળથી અનેક રંગો ધારણ કરે છે, અનેક અર્થો સ્થાપે છે, અને જગતના આરંભે અને અંતે સર્વત્ર વિહરે છે—એ દિવ્ય દેવ આપણને શુભ બુદ્ધિથી જોડે.
તદ્ એવાગ્નિસ્ તદ્ આદિત્યસ્ તદ્ વાયુસ્ તદ્ ઉ ચન્દ્રમાઃ તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તદ્ આપસ્ તત્ પ્રજાપતિઃ
એ જ અગ્નિ છે, એ જ સૂર્ય છે, એ જ વાયુ છે, એ જ ચંદ્ર છે; એ જ તેજ છે, એ જ બ્રહ્મા છે, એ જ પાણી છે, એ જ પ્રજાપતિ છે.
ત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાન્ અસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃ
તુ સ્ત્રી છે, તુ પુરુષ છે, તુ છોકરો છે અને છોકરી પણ છે; તુ વૃદ્ધ છે, લાકડીના સહારે ચાલે છે; તુ જન્મે છે અને સર્વત્ર મુખ ધરાવતો બને છે.
નીલઃ પતઙ્ગો હરિતો લોહિતાક્ષસ્ તડિદ્ગર્ભ ઋતવઃ સમુદ્રાઃ અનાદિમાંસ્ ત્વં વિભુત્વેન વર્તસે યતો જાતાનિ ભુવનાનિ વિશ્વા
તુ કાળો છે, પાંખવાળો છે, લીલો છે, લાલ આંખો ધરાવે છે, વીજળી જેવો તેજ ધરાવે છે, ઋતુઓ અને સમુદ્ર છે; તુ અનાદિ છે, તારી મહાનતામાં તુ સર્વત્ર છે, અને તારી પાસેથી જ બધા લોક જન્મે છે.
અજામ્ એકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ અજો હ્ય્ એકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્ય્ એનાં ભુક્તભોગામ્ અજો ઽન્યઃ
એક અજ્ઞાત, લાલ, સફેદ અને કાળી, અનેક પ્રજાઓને પોતાના રૂપે ઉત્પન્ન કરે છે; એક અજ્ઞાત તેને ભોગવે છે અને તેની પાસે રહે છે, બીજો અજ્ઞાત તેને ભોગવીને છોડે છે.
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે તયોર્ અન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અત્ત્ય્ અનશ્નન્ન્ અન્યો અભિચાકશીતિ
બે પક્ષીઓ, એકજ વૃક્ષ પર મિત્ર બનીને બેઠા છે; તેમાથી એક મીઠું ફળ ખાય છે, બીજો ખાય નહીં, માત્ર જુએ છે.
સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નો અનીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ જુષ્ટં યદા પશ્યત્ય્ અન્યમ્ ઈશં અસ્ય મહિમાનમ્ ઇતિ વીતશોકઃ
એજ વૃક્ષ પર, મનુષ્ય મગ્ન થઈ, અશક્ત બની દુઃખી થાય છે અને ભ્રમાય છે; જ્યારે તે બીજાને, સ્વામી ને તેની મહિમાને જુએ છે, ત્યારે તે સર્વ દુઃખથી મુક્ત થાય છે.
ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્ યસ્મિન્ દેવા અધિ વિશ્વે નિષેધુઃ યસ્ તન્ ન વેદ કિમ્ ઋચા કરિષ્યતિ ય ઇત્ તદ્ વિદુસ્ ત ઇમે સમાસતે
જે અવિનાશી, સર્વોચ્ચ આકાશમાં, જ્યાં બધા દેવતાઓ વસે છે—જે તેને જાણતો નથી, તે માટે ઋચા શું કરશે? જે તેને જાણે છે, તેઓ ત્યાં ભેગા થાય છે.
છન્દાંસિ યજ્ઞાઃ ક્રતવો વ્રતાનિ ભૂતં ભવ્યં યચ્ ચ વેદા વદન્તિ અસ્માન્ માયી સૃજતે વિશ્વમ્ એતત્ તસ્મિંશ્ ચાન્યો માયયા સંનિરુદ્ધઃ
મંત્રો, યજ્ઞો, ક્રિયાઓ, વ્રતો, ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને જે વેદ કહે છે—આ બધું માયાવીએ જગતરૂપે રચ્યું છે, અને બીજો એના માયાથી બંધાયેલો છે.
માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરં તસ્યાવયવભૂતૈસ્ તુ વ્યાપ્તં સર્વં ઇદં જગત્
માયાને પ્રકૃતિ જાણવી, અને માયાવીને મહાદેવ જાણવો; એના અંગોથી આ આખું જગત વ્યાપેલું છે.
યો યોનિં-યોનિમ્ અધિતિષ્ઠત્ય્ એકો યસ્મિન્ન્ ઇદં સં ચ વિ ચૈતિ સર્વમ્ તમ્ ઈશાનં વરદં દેવમ્ ઈડ્યં નિચાય્યેમાં શાન્તિમ્ અત્યન્તમ્ એતિ
જે એકજ દરેક યોનિમાં નિવાસ કરે છે, જેમાં બધું ચાલે છે અને સ્થિર રહે છે—એ ઈશ્વર, વરદાન આપનાર, પૂજનીય દેવને વંદન કરીને, મનુષ્ય પરમ શાંતિ પામે છે.
યો દેવાનાં પ્રભવશ્ ચોદ્ભવશ્ ચ વિશ્વાધિકો રુદ્રો મહર્ષિઃ હિરણ્યગર્ભં પશ્યત જાયમાનં સ નો બુદ્ધ્યા શુભયા સંયુનક્તુ
જે દેવતાઓનો ઉત્પત્તિસ્થાન અને મૂળ છે, સર્વથી મહાન, રુદ્ર મહર્ષિ છે—હિરણ્યગર્ભનો જન્મ જોવો; એ આપણને શુભ બુદ્ધિથી જોડે.
યો દેવાનામ્ અધિપો યસ્મિંલ્ લોકા અધિશ્રિતાઃ ય ઈશે અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે દેવતાઓનો સ્વામી છે, જેમાં બધા લોક આધારિત છે, જે દ્વિપદ અને ચતુષ્પદનો ઈશ્વર છે—એવા દેવને આપણે કયા હવનથી પ્રસન્ન કરીએ?
સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મં કલિલસ્ય મધ્યે વિશ્વસ્ય સ્રષ્ટારમ્ અનેકરૂપં વિશ્વસ્યૈકં પરિવેષ્ટિતારં જ્ઞાત્વા શિવં શાન્તિમ્ અત્યન્તમ્ એતિ
અતિસૂક્ષ્મ કરતાં પણ વધુ સૂક્ષ્મ, સંકટના મધ્યમાં, અનેક રૂપ ધરાવતો જગતનો સર્જનહાર, સર્વનું આવરણ કરનાર—એ શિવને જાણીને મનુષ્ય પરમ શાંતિ પામે છે.
સ એવ કાલે ભુવનસ્ય ગોપ્તા વિશ્વાધિપઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ યસ્મિન્ યુક્તા બ્રહ્મર્ષયો દેવતાશ્ ચ તમ્ એવં જ્ઞાત્વા મૃત્યુપાશાંશ્ છિનત્તિ
એજ સમય પ્રમાણે જગતનો રક્ષક છે, સર્વનો સ્વામી છે, સર્વ જીવમાં ગુપ્ત છે; જેમાં બ્રહ્મર્ષિ અને દેવતાઓ જોડાયેલા છે—એમ જાણીને મનુષ્ય મૃત્યુના બંધન તોડી નાખે છે.
ઘૃતાત્ પરં મણ્ડમ્ ઇવાતિસૂક્ષ્મં જ્ઞાત્વા શિવં સર્વભૂતેષુ ગૂઢં વિશ્વસ્યૈકં પરિવેષ્ટિતારં જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વપાશૈઃ
ઘી કરતાં પણ વધુ સૂક્ષ્મ, સર્વ જીવમાં છુપાયેલો, જગતનું આવરણ કરનાર એ શિવને જાણીને, દેવને ઓળખીને, મનુષ્ય સર્વ બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.