શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ્

એષ હ દેવઃ પ્રદિશો ઽનુ સર્વાઃ પૂર્વો હ જાતઃ સ ઉ ગર્ભે અન્તઃ સ એવ જાતઃ સ જનિષ્યમાનઃ પ્રત્યઙ્ જનાસ્ તિષ્ઠતિ સર્વતોમુખઃ

આ દેવ સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપે છે; એ સર્વથી પહેલાનો જન્મેલો છે; એ ગર્ભમાં છે, જન્મે છે અને જન્મશે; એ સર્વ જીવોની સામે ઊભો છે અને સર્વત્ર છે.

યો દેવો અગ્નૌ યો અપ્સુ યો વિશ્વં ભુવનમ્ આવિવેશ ય ઓષધીષુ યો વનસ્પતીષુ તસ્મૈ દેવાય નમો નમઃ

જે અગ્નિમાં છે, પાણીમાં છે, સમગ્ર જગતમાં પ્રવેશી ગયો છે, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોમાં છે—એવા દેવને અમે વારંવાર વંદન કરીએ છીએ.

ય એકો જાલવાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ સર્વાંલ્ લોકાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ ય એવૈક ઉદ્ભવે સંભવે ચ ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ

જે એકમાત્ર પોતાના શક્તિથી આવરાયેલો છે, સર્વ લોકોએ પોતાની શક્તિથી શાસન કરે છે; એ જન્મ અને વિકાસમાં એકમાત્ર છે. જે આ જાણે છે, તે અમર બને છે.

એકો હિ રુદ્રો ન દ્વિતીયાય તસ્થે ય ઇમાંલ્ લોકાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ પ્રત્યઙ્ જનાસ્ તિષ્ઠતિ સંચુકોચાન્તકાલે સંસૃજ્ય વિશ્વા ભુવનાનિ ગોપાઃ

માત્ર રુદ્ર એકલોજ ઊભો છે, બીજો કોઈ નથી; એ સર્વ લોકોએ પોતાની શક્તિથી શાસન કરે છે. એ સર્વ જીવોની સામે ઊભો છે, અંતે સર્વને સંકોચે છે, સર્વ જગતની રચના અને રક્ષા કરે છે.

વિશ્વતશ્ચક્ષુર્ ઉત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોબાહુર્ ઉત વિશ્વતસ્પાત્ સં બાહુભ્યાં ધમતિ સં પતત્રૈર્ દ્યાવાભૂમી જનયન્ દેવ એકઃ

જેની આંખો સર્વત્ર છે, ચહેરા સર્વત્ર છે, હાથ અને પગ સર્વત્ર છે—એ એક દેવ પોતાના હાથ અને પાંખથી આકાશ અને પૃથ્વી બંનેની રચના કરે છે.

યો દેવાનાં પ્રભવશ્ ચોદ્ભવશ્ ચ વિશ્વાધિપો રુદ્રો મહર્ષિઃ હિરણ્યગર્ભં જનયામાસ પૂર્વં સ નો બુદ્ધ્યા શુભયા સંયુનક્તુ

જે દેવતાઓના ઉત્પત્તિ અને મૂળ છે, જે સમગ્ર જગતના સ્વામી છે, એવા મહાન ઋષિ રૂપ રુદ્રે પ્રારંભમાં હિરણ્યગર્ભને ઉત્પન્ન કર્યા હતા. એ પરમ કૃપાળુ ભગવાન અમને શુભ બુદ્ધિ આપે.

યા તે રુદ્ર શિવા તનૂર્ અઘોરાપાપકાશિની તયા નસ્ તનુવા શંતમયા ગિરિશન્તાભિચાકશીહિ

હે રુદ્ર, તમારી જે શાંત અને કલ્યાણમય કાયા છે, જે ભયજનક નથી અને ક્યારેય દુઃખ દેખાડતી નથી, એ શાંત સ્વરૂપથી, હે પર્વતવાસી, અમારે પર કૃપાની દૃષ્ટિ કરો.

યામ્ ઇષું ગિરિશન્ત હસ્તે બિભર્ષ્ય્ અસ્તવે શિવાં ગિરિત્ર તાં કુરુ મા હિંસીઃ પુરુષં જગત્

હે પર્વતના સ્વામી, તમે તમારા હાથમાં રક્ષણ માટે જે તીરસ ધરાવો છો, એ તીરસને કલ્યાણમય બનાવો. કોઈ મનુષ્ય કે જગતને દુઃખ ન પહોંચાડો.

તતઃ પરં બ્રહ્મ પરં બૃહન્તં યથાનિકાયં સર્વભૂતેષુ ગૂઢં વિશ્વસ્યૈકં પરિવેષ્ટિતારમ્ ઈશં તં જ્ઞાત્વામૃતા ભવન્તિ

પછી જે પરમ બ્રહ્મ છે, સર્વોચ્ચ અને વિશાળ છે, જે દરેક જીવમાં તેના સ્વરૂપ પ્રમાણે રહેલું છે, જે આખા વિશ્વને આવરી લે છે, એ ભગવાનને ઓળખીને મનુષ્ય અમર બની જાય છે.

વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ તમ્ એવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય

હું એ મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે અને અંધકારથી પર છે. માત્ર એને ઓળખીને જ મૃત્યુને પાર કરી શકાય છે, મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.

યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ યસ્માન્ નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કિંચિત્ વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્ય્ એકસ્ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્

એની બહાર કંઈ નથી, એથી નાનું કે મોટું કંઈ નથી. એ એકલો આકાશમાં વૃક્ષની જેમ અડગ ઊભો છે અને એ પુરુષથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે.

તતો યદ્ ઉત્તરતરં યદ્ અરૂપમ્ અનામયમ્ ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ અથેતરે દુઃખમ્ એવાપિયન્તિ

જે વધુ ઊંચું, નિરાકાર અને દુઃખથી રહિત છે, એનું જ્ઞાન ધરાવનાર અમર બને છે; બીજાઓને માત્ર દુઃખ જ મળે છે.

સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ સર્વવ્યાપી સ ભગવાંસ્ તસ્માત્ સર્વગતઃ શિવઃ

જેના સર્વે ચહેરા, માથાં અને ગળા છે, જે સર્વે જીવના હૃદયમાં વસે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે, એથી સર્વસ્થળે શિવ હાજર છે.

મહાન્ પ્રભુર્ વૈ પુરુષઃ સત્ત્વસ્યૈષ પ્રવર્તકઃ સુનિર્મલામ્ ઇમાં પ્રાપ્તિમ્ ઈશાનો જ્યોતિર્ અવ્યયઃ

એ પુરુષ મહાન અને શક્તિશાળી છે, સત્તાનું મૂળ છે, એ શાસક, શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે, અને અમર પ્રકાશરૂપે આ સિદ્ધિ આપે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ હૃદા મનીષા મનસાભિકૢપ્તો ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ

એ પુરુષ, આંતરિક આત્મા, અંગુઠા જેટલો છે અને હંમેશાં દરેકના હૃદયમાં વસે છે. હૃદય, બુદ્ધિ અને મનથી એને અનુભવી શકાય છે; જે એ જાણે છે, એ અમર બને છે.

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વા અત્યતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્

એ પુરુષના હજાર માથાં, હજાર આંખો અને હજાર પગ છે. એ ધરતીને ચારે બાજુથી આવરીને દસ આંગળ જેટલો આગળ વિસ્તરે છે.

પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભવ્યમ્ ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ

આ બધું જ એ પુરુષ છે—જે થયું છે અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો સ્વામી છે અને અન્નથી આગળ વધે છે.

સર્વતઃપાણિપાદં તત્ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખં સર્વતઃશ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ

એના હાથ-પગ બધે છે, એની આંખો, માથાં અને મોઢાં બધે છે. એ આખા જગતમાં સર્વત્ર સાંભળે છે અને બધું આવરીને ઊભો છે.

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતં સર્વસ્ય પ્રભુમ્ ઈશાનં સર્વસ્ય શરણં સુહૃત્

એ સર્વે ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, છતાં એ સર્વે ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે. એ સર્વનો સ્વામી, શાસક, આશ્રય અને મિત્ર છે.

નવદ્વારે પુરે દેહી હંસો લેલાયતે બહિઃ વશી સર્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ

નવ દ્વારવાળા શહેરમાં, શરીરધારી આત્મા, હંસ, બહાર રમતો ફરતો રહે છે. એ સ્થાવર અને જંગમ, બંને જગતનો સ્વામી છે.

અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્ય્ અચક્ષુઃ સ શૃણોત્ય્ અકર્ણઃ સ વેત્તિ વેદ્યં ન ચ તસ્યાસ્તિ વેત્તા તમ્ આહુર્ અગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્

એના હાથ-પગ નથી, છતાં ઝડપી શકે છે; આંખો વિના જોઈ શકે છે, કાન વિના સાંભળી શકે છે; એ બધું જાણે છે, પણ એને કોઈ જાણતો નથી. એને સર્વોત્તમ અને મહાન પુરુષ કહે છે.

અણોર્ અણીયાન્ મહતો મહીયાન્ આત્મા ગુહાયાં નિહિતો ઽસ્ય જન્તોઃ તમ્ અક્રતું પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્ મહિમાનમ્ ઈશમ્

આત્મા અત્યંત સૂક્ષ્મ અને મહાન છે, દરેક જીવના હૃદયમાં છુપાયેલો છે. જે ઈચ્છા અને દુઃખથી મુક્ત છે, શુદ્ધ ચિત્તથી એ ભગવાનની મહિમા જોઈ શકે છે.

વેદાહમ્ એતમ્ અજરં પુરાણં સર્વાત્માનં સર્વગતં વિભુત્વાત્ જન્મનિરોધં પ્રવદન્તિ યસ્ય બ્રહ્મવાદિનો હિ પ્રવદન્તિ નિત્યમ્

હું એ અજર, પ્રાચીન, સર્વવ્યાપી આત્માને જાણું છું, જે સર્વત્ર છે. બ્રહ્મને જાણનારા કહે છે કે એ જન્મનો અંત છે અને હંમેશા એને શાશ્વત માને છે.

ય એકો ઽવર્ણો બહુધા શક્તિયોગાદ્ વર્ણાન્ અનેકાન્ નિહિતાર્થો દધાતિ વિ ચૈતિ ચાન્તે વિશ્વમ્ આદૌ સ દેવઃ સ નો બુદ્ધ્યા શુભયા સંયુનક્તુ

જે એક છે, રંગરહિત છે, પણ પોતાની શક્તિઓના મેળથી અનેક રંગો ધારણ કરે છે, અનેક અર્થો સ્થાપે છે, અને જગતના આરંભે અને અંતે સર્વત્ર વિહરે છે—એ દિવ્ય દેવ આપણને શુભ બુદ્ધિથી જોડે.

તદ્ એવાગ્નિસ્ તદ્ આદિત્યસ્ તદ્ વાયુસ્ તદ્ ઉ ચન્દ્રમાઃ તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તદ્ આપસ્ તત્ પ્રજાપતિઃ

એ જ અગ્નિ છે, એ જ સૂર્ય છે, એ જ વાયુ છે, એ જ ચંદ્ર છે; એ જ તેજ છે, એ જ બ્રહ્મા છે, એ જ પાણી છે, એ જ પ્રજાપતિ છે.

ત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાન્ અસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃ

તુ સ્ત્રી છે, તુ પુરુષ છે, તુ છોકરો છે અને છોકરી પણ છે; તુ વૃદ્ધ છે, લાકડીના સહારે ચાલે છે; તુ જન્મે છે અને સર્વત્ર મુખ ધરાવતો બને છે.

નીલઃ પતઙ્ગો હરિતો લોહિતાક્ષસ્ તડિદ્ગર્ભ ઋતવઃ સમુદ્રાઃ અનાદિમાંસ્ ત્વં વિભુત્વેન વર્તસે યતો જાતાનિ ભુવનાનિ વિશ્વા

તુ કાળો છે, પાંખવાળો છે, લીલો છે, લાલ આંખો ધરાવે છે, વીજળી જેવો તેજ ધરાવે છે, ઋતુઓ અને સમુદ્ર છે; તુ અનાદિ છે, તારી મહાનતામાં તુ સર્વત્ર છે, અને તારી પાસેથી જ બધા લોક જન્મે છે.

અજામ્ એકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ અજો હ્ય્ એકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્ય્ એનાં ભુક્તભોગામ્ અજો ઽન્યઃ

એક અજ્ઞાત, લાલ, સફેદ અને કાળી, અનેક પ્રજાઓને પોતાના રૂપે ઉત્પન્ન કરે છે; એક અજ્ઞાત તેને ભોગવે છે અને તેની પાસે રહે છે, બીજો અજ્ઞાત તેને ભોગવીને છોડે છે.

દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે તયોર્ અન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અત્ત્ય્ અનશ્નન્ન્ અન્યો અભિચાકશીતિ

બે પક્ષીઓ, એકજ વૃક્ષ પર મિત્ર બનીને બેઠા છે; તેમાથી એક મીઠું ફળ ખાય છે, બીજો ખાય નહીં, માત્ર જુએ છે.