યુજે વાં બ્રહ્મ પૂર્વ્યં નમોભિર્ વિ શ્લોક એતુ પથ્યેવ સૂરેઃ શૃણ્વન્તિ વિશ્વે અમૃતસ્ય પુત્રા આ યે ધામાનિ દિવિયાનિ તસ્થુઃ
હું વંદનાથી તમને પ્રાચીન બ્રહ્મ સાથે જોડું છું. આ સ્તુતિ માર્ગ પર રથની જેમ આગળ વધે. અમર સંતાનો, જે સ્વર્ગમાં સ્થિત છે, તેઓ બધાં સાંભળે છે.
અગ્નિર્ યત્રાભિમથ્યતે વાયુર્ યત્રાધિરુધ્યતે સોમો યત્રાતિરિચ્યતે તત્ર સંજાયતે મનઃ
જ્યાં અગ્નિ ઘર્ષણથી પ્રગટે છે, જ્યાં વાયુ ચાલે છે અને જ્યાં સોમ રસ વહે છે—ત્યાં મનનું જન્મ થાય છે.
સવિત્રા પ્રસવેન જુષેત બ્રહ્મ પૂર્વ્યમ્ તત્ર યોનિં કૃણવસે નહિ તે પૂર્તમ્ અક્ષિપત્
સૂર્યની સર્જનશક્તિથી પ્રાચીન બ્રહ્મનું પાલન કરો. ત્યાં તમે યોનિ રચો છો, કારણ કે તમારું અર્પણ વ્યર્થ જતું નથી.
ત્રિરુન્નતં સ્થાપ્ય સમં શરીરં હૃદીન્દ્રિયાણિ મનસા સંનિવેશ્ય બ્રહ્મોડુપેન પ્રતરેત વિદ્વાન્ સ્રોતાંસિ સર્વાણિ ભયાવહાનિ
શરીરને ત્રણ જગ્યાએ સીધું અને સ્થિર રાખો. હૃદય, ઇન્દ્રિયો અને મનને એક સાથે સ્થિર કરો. જ્ઞાની મનને બ્રહ્મના માર્ગદર્શનમાં નાવની જેમ ઉપયોગ કરીને બધા ભયજનક પ્રવાહો પાર કરે છે.
પ્રાણાન્ પ્રપીડ્યેહ સ યુક્તચેષ્ટઃ ક્ષીને પ્રાણે નાસિકયોચ્છ્વસીત દુષ્ટાશ્વયુક્તમ્ ઇવ વાહમ્ એનં વિદ્વાન્ મનો ધારયેતાપ્રમત્તઃ
શ્વાસને દબાવીને, નિયંત્રિત પ્રયત્નથી, જ્યારે શ્વાસ ઓછો થાય ત્યારે નાકથી શ્વાસ ન લો. જેમ અશાંત ઘોડા વાળું રથ ચાલક, તેમ જ્ઞાની મનને અડગ રાખે છે.
સમે શુચૌ શર્કરાવહ્નિવાલુકાવિવર્જિતે શબ્દજલાશ્રયાદિભિઃ મનોઽનુકૂલે ન તુ ચક્ષુપીડને ગુહાનિવાતાશ્રયણે પ્રયોજયેત્
સાફ, સમાન, પથ્થર, અગ્નિ અને રેતીથી મુક્ત જગ્યાએ, અવાજ કે પાણીથી વિઘ્ન ન થાય તેવી, મનને પ્રિય અને આંખને દુઃખાવતી ન હોય એવી જગ્યાએ સાધના કરવી.
નીહારધૂમાર્કાનલાનિલાનાં ખદ્યોતવિદ્યુત્સ્ફટિકાશશીનામ્ એતાનિ રૂપાણિ પુરઃસરાણિ બ્રહ્મણ્ય્ અભિવ્યક્તિકરાણિ યોગે
કુંહિર, ધૂમાડો, સૂર્ય, અગ્નિ, પવન, જ્યોત, વીજળી, સ્ફટિક અને ચાંદ્રમા—આ રૂપો યોગમાં પ્રથમ દેખાય છે અને બ્રહ્મને પ્રગટ કરે છે.
પૃથ્વ્યપ્તેજોઽનિલખે સમુત્થિતે પઞ્ચાત્મકે યોગગુણે પ્રવૃત્તે ન તસ્ય રોગો ન જરા ન મૃત્યુઃ પ્રાપ્તસ્ય યોગાગ્નિમયં શરીરમ્
જ્યારે પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશથી બનેલા યોગના ગુણો ઉદ્ભવે છે, ત્યારે યોગાગ્નિથી બનેલા શરીરવાળાને રોગ, વૃદ્ધાપન કે મૃત્યુ રહેતું નથી.
લઘુત્વમ્ આરોગ્યમ્ અલોલુપત્વં વર્ણપ્રસાદઃ સ્વરસૌષ્ઠવં ચ ગન્ધઃ શુભો મૂત્રપુરીષમ્ અલ્પં યોગપ્રવૃત્તિં પ્રથમાં વદન્તિ
હલકાપણું, આરોગ્ય, લોભનો અભાવ, ચમકદાર ચહેરો, મીઠી વાણી, સુગંધ અને ઓછું મૂત્ર-મલ—આ યોગમાં પ્રગતિના પ્રથમ લક્ષણો કહેવાય છે.
યથૈવ બિમ્બં મૃદયોપલિપ્તં તેજોમયં ભ્રાજતે તત્ સુધાન્તમ્ તદ્ વાત્મતત્ત્વં પ્રસમીક્ષ્ય દેહી એકઃ કૃતાર્થો ભવતે વીતશોકઃ
જેમ કાદવથી મઢાયેલું દર્પણ સાફ થતાં તેજથી ઝળહળે છે, તેમ આત્માનું સાચું સ્વરૂપ જોતા જીવ સંતોષ પામે છે અને દુઃખથી મુક્ત થાય છે.
યદ્ આત્મતત્ત્વેન તુ બ્રહ્મતત્ત્વં દીપોપમેનેહ યુક્તઃ પ્રપશ્યેત્ અજં ધ્રુવં સર્વતત્ત્વૈર્ વિશુદ્ધં જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વપાશૈઃ
જ્યારે આત્માના જ્ઞાનથી બ્રહ્મનું તત્વ—અજન્મા, શાશ્વત અને સર્વ તત્વોમાં શુદ્ધ—દીપક જેવું દેખાય છે, ત્યારે એ દેવને જાણી સર્વ બંધનોથી મુક્તિ મળે છે.
એષ હ દેવઃ પ્રદિશો ઽનુ સર્વાઃ પૂર્વો હ જાતઃ સ ઉ ગર્ભે અન્તઃ સ એવ જાતઃ સ જનિષ્યમાનઃ પ્રત્યઙ્ જનાસ્ તિષ્ઠતિ સર્વતોમુખઃ
આ દેવ સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપે છે; એ સર્વથી પહેલાનો જન્મેલો છે; એ ગર્ભમાં છે, જન્મે છે અને જન્મશે; એ સર્વ જીવોની સામે ઊભો છે અને સર્વત્ર છે.
યો દેવો અગ્નૌ યો અપ્સુ યો વિશ્વં ભુવનમ્ આવિવેશ ય ઓષધીષુ યો વનસ્પતીષુ તસ્મૈ દેવાય નમો નમઃ
જે અગ્નિમાં છે, પાણીમાં છે, સમગ્ર જગતમાં પ્રવેશી ગયો છે, વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોમાં છે—એવા દેવને અમે વારંવાર વંદન કરીએ છીએ.
ય એકો જાલવાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ સર્વાંલ્ લોકાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ ય એવૈક ઉદ્ભવે સંભવે ચ ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ
જે એકમાત્ર પોતાના શક્તિથી આવરાયેલો છે, સર્વ લોકોએ પોતાની શક્તિથી શાસન કરે છે; એ જન્મ અને વિકાસમાં એકમાત્ર છે. જે આ જાણે છે, તે અમર બને છે.
એકો હિ રુદ્રો ન દ્વિતીયાય તસ્થે ય ઇમાંલ્ લોકાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ પ્રત્યઙ્ જનાસ્ તિષ્ઠતિ સંચુકોચાન્તકાલે સંસૃજ્ય વિશ્વા ભુવનાનિ ગોપાઃ
માત્ર રુદ્ર એકલોજ ઊભો છે, બીજો કોઈ નથી; એ સર્વ લોકોએ પોતાની શક્તિથી શાસન કરે છે. એ સર્વ જીવોની સામે ઊભો છે, અંતે સર્વને સંકોચે છે, સર્વ જગતની રચના અને રક્ષા કરે છે.
વિશ્વતશ્ચક્ષુર્ ઉત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોબાહુર્ ઉત વિશ્વતસ્પાત્ સં બાહુભ્યાં ધમતિ સં પતત્રૈર્ દ્યાવાભૂમી જનયન્ દેવ એકઃ
જેની આંખો સર્વત્ર છે, ચહેરા સર્વત્ર છે, હાથ અને પગ સર્વત્ર છે—એ એક દેવ પોતાના હાથ અને પાંખથી આકાશ અને પૃથ્વી બંનેની રચના કરે છે.
યો દેવાનાં પ્રભવશ્ ચોદ્ભવશ્ ચ વિશ્વાધિપો રુદ્રો મહર્ષિઃ હિરણ્યગર્ભં જનયામાસ પૂર્વં સ નો બુદ્ધ્યા શુભયા સંયુનક્તુ
જે દેવતાઓના ઉત્પત્તિ અને મૂળ છે, જે સમગ્ર જગતના સ્વામી છે, એવા મહાન ઋષિ રૂપ રુદ્રે પ્રારંભમાં હિરણ્યગર્ભને ઉત્પન્ન કર્યા હતા. એ પરમ કૃપાળુ ભગવાન અમને શુભ બુદ્ધિ આપે.
યા તે રુદ્ર શિવા તનૂર્ અઘોરાપાપકાશિની તયા નસ્ તનુવા શંતમયા ગિરિશન્તાભિચાકશીહિ
હે રુદ્ર, તમારી જે શાંત અને કલ્યાણમય કાયા છે, જે ભયજનક નથી અને ક્યારેય દુઃખ દેખાડતી નથી, એ શાંત સ્વરૂપથી, હે પર્વતવાસી, અમારે પર કૃપાની દૃષ્ટિ કરો.
યામ્ ઇષું ગિરિશન્ત હસ્તે બિભર્ષ્ય્ અસ્તવે શિવાં ગિરિત્ર તાં કુરુ મા હિંસીઃ પુરુષં જગત્
હે પર્વતના સ્વામી, તમે તમારા હાથમાં રક્ષણ માટે જે તીરસ ધરાવો છો, એ તીરસને કલ્યાણમય બનાવો. કોઈ મનુષ્ય કે જગતને દુઃખ ન પહોંચાડો.
તતઃ પરં બ્રહ્મ પરં બૃહન્તં યથાનિકાયં સર્વભૂતેષુ ગૂઢં વિશ્વસ્યૈકં પરિવેષ્ટિતારમ્ ઈશં તં જ્ઞાત્વામૃતા ભવન્તિ
પછી જે પરમ બ્રહ્મ છે, સર્વોચ્ચ અને વિશાળ છે, જે દરેક જીવમાં તેના સ્વરૂપ પ્રમાણે રહેલું છે, જે આખા વિશ્વને આવરી લે છે, એ ભગવાનને ઓળખીને મનુષ્ય અમર બની જાય છે.
વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ તમ્ એવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય
હું એ મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે અને અંધકારથી પર છે. માત્ર એને ઓળખીને જ મૃત્યુને પાર કરી શકાય છે, મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ યસ્માન્ નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કિંચિત્ વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્ય્ એકસ્ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્
એની બહાર કંઈ નથી, એથી નાનું કે મોટું કંઈ નથી. એ એકલો આકાશમાં વૃક્ષની જેમ અડગ ઊભો છે અને એ પુરુષથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે.
તતો યદ્ ઉત્તરતરં યદ્ અરૂપમ્ અનામયમ્ ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ અથેતરે દુઃખમ્ એવાપિયન્તિ
જે વધુ ઊંચું, નિરાકાર અને દુઃખથી રહિત છે, એનું જ્ઞાન ધરાવનાર અમર બને છે; બીજાઓને માત્ર દુઃખ જ મળે છે.
સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ સર્વવ્યાપી સ ભગવાંસ્ તસ્માત્ સર્વગતઃ શિવઃ
જેના સર્વે ચહેરા, માથાં અને ગળા છે, જે સર્વે જીવના હૃદયમાં વસે છે, જે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે, એથી સર્વસ્થળે શિવ હાજર છે.
મહાન્ પ્રભુર્ વૈ પુરુષઃ સત્ત્વસ્યૈષ પ્રવર્તકઃ સુનિર્મલામ્ ઇમાં પ્રાપ્તિમ્ ઈશાનો જ્યોતિર્ અવ્યયઃ
એ પુરુષ મહાન અને શક્તિશાળી છે, સત્તાનું મૂળ છે, એ શાસક, શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે, અને અમર પ્રકાશરૂપે આ સિદ્ધિ આપે છે.
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ હૃદા મનીષા મનસાભિકૢપ્તો ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ
એ પુરુષ, આંતરિક આત્મા, અંગુઠા જેટલો છે અને હંમેશાં દરેકના હૃદયમાં વસે છે. હૃદય, બુદ્ધિ અને મનથી એને અનુભવી શકાય છે; જે એ જાણે છે, એ અમર બને છે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વા અત્યતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્
એ પુરુષના હજાર માથાં, હજાર આંખો અને હજાર પગ છે. એ ધરતીને ચારે બાજુથી આવરીને દસ આંગળ જેટલો આગળ વિસ્તરે છે.
પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભવ્યમ્ ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ
આ બધું જ એ પુરુષ છે—જે થયું છે અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો સ્વામી છે અને અન્નથી આગળ વધે છે.
સર્વતઃપાણિપાદં તત્ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખં સર્વતઃશ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
એના હાથ-પગ બધે છે, એની આંખો, માથાં અને મોઢાં બધે છે. એ આખા જગતમાં સર્વત્ર સાંભળે છે અને બધું આવરીને ઊભો છે.
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતં સર્વસ્ય પ્રભુમ્ ઈશાનં સર્વસ્ય શરણં સુહૃત્
એ સર્વે ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, છતાં એ સર્વે ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે. એ સર્વનો સ્વામી, શાસક, આશ્રય અને મિત્ર છે.