શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ્

कालः स्वभावो नियतिर् यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुषेति चिन्त्यम् संयोग एषां न त्व् आत्मभावाद् आत्मा ह्य् अनीशः सुखदुःखहेतोः

શું સમય, સ્વભાવ, ભાગ્ય, સંયોગ, તત્વો, યોનિ કે પુરુષ એ કારણ છે? આ બધાંનું જોડાણ કારણ નથી, અને આત્માનું પોતાનું સ્વરૂપ પણ કારણ નથી, કારણ કે આત્મા સુખ-દુઃખના કારણોમાં સ્વતંત્ર નથી.

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर् निगूढाम् यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्य् अधितिष्ठत्य् एकः

ધ્યાન અને યોગના માર્ગે ચાલનારોએ પોતાના ગુણોથી છુપાયેલી દિવ્ય આત્માશક્તિને જોયી; એ એકજ સર્વ કારણોને, જે સમય અને આત્મા સાથે જોડાયેલી છે, સંભાળે છે.

तम् एकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः अष्टकैः षड्भिर् विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम्

અમે એ એકને ધ્યાનમાં લઈએ છીએ, જે ત્રણ પ્રકારનું એક ચક્ર છે, જેનું અંત સોળમાં થાય છે, પચાસ કાંટા અને વીસ વિરોધી કાંટા ધરાવે છે, આઠના છ સમૂહથી બંધાયેલું છે, સર્વરૂપનો એકજ માલિક છે, ત્રણ માર્ગો અને બે કારણથી મોહ પેદા થાય છે.

पञ्चस्रोतोऽम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलां पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वाम् अधीमः

અમે એનું ધ્યાન કરીએ છીએ, જેમાં પાંચ પ્રવાહ છે, પાંચ યોનિના તીવ્ર મુખ છે, પાંચ પ્રાણોની તરંગો છે, પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયોમાં મૂળ છે, પાંચ ઘૂંટ છે, પાંચ પ્રકારના દુઃખના પ્રવાહની તીવ્રતા છે, પચાસ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે અને પાંચ સંધિઓ પર આધાર રાખે છે.

सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन् हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति

જેમાં સર્વ જીવ અને સર્વ જગત સ્થિત છે, એ વિશાળમાં હંસ બ્રહ્મચક્રમાં ફરતો રહે છે. આત્માને પ્રેરકથી અલગ જાણી અને ભક્તિપૂર્વક રહેતાં, એના દ્વારા અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

उद्गीतम् एतत् परमं तु ब्रह्म तस्मिंस् त्रयं स्वप्रतिष्ठाक्षरं च अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः

આ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે, જે ઉપનિષદોમાં ગવાયું છે. તેમાં ત્રણ અને અવિનાશી સ્થિર છે. આંતરિક બ્રહ્મને જાણી, જે બ્રહ્મમાં લીન થાય છે અને એમાં તત્પર રહે છે, તેઓ જન્મમરણના બંધનથી મુક્ત થાય છે.

संयुक्तम् एतत् क्षरम् अक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वम् ईशः अनीशश् चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज् ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः

આ ઈશ્વર ક્ષર અને અક્ષર, પ્રગટ અને અપ્રગટને સાથે રાખે છે. આત્મા ઈશ્વર ન હોવાથી ભોગભ્રમમાં બંધાય છે. દેવને જાણી, સર્વ બંધનોથી મુક્તિ મળે છે.

ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशाव् अजा ह्य् एका भोक्तृभोगार्थयुक्ता अनन्तश् चात्मा विश्वरूपो ह्य् अकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्मम् एतत्

જ્ઞાન અને અજ્ઞાન, ઈશ્વર અને અનિશ્વર – બે અજન્મા છે. એક અજન્મા ભોગ અને ભોક્તામાં જોડાયેલી છે. અનંત આત્મા સર્વરૂપ છે અને કર્તા નથી. જ્યારે કોઈ આ ત્રણ પ્રકારના બ્રહ્મને ઓળખે છે, ત્યારે મુક્તિ મળે છે.

क्षरं प्रधानम् अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानाव् ईशते देव एकः तस्याभिध्यानाद् योजनात् तत्त्वभावाद् भूयश् चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः

પ્રકૃતિ ક્ષર છે; હરિ અમર અક્ષર છે. એક દેવ ક્ષર અને આત્મા બંને પર શાસન કરે છે. તેની ઉપાસના, એકતા અને તત્ત્વજ્ઞાનથી, અંતે જગતની માયા દૂર થાય છે.

ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीनैः क्लेशैर् जन्ममृत्युप्रहाणिः तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः

દેવને જાણી, સર્વ બંધનો નાશ પામે છે; દુઃખો ક્ષીણ થતાં જન્મમરણનો અંત આવે છે. તેની ઉપાસનાથી, ત્રીજા શરીરવિયોગે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને એકમાત્ર સર્વસ્વામી બને છે.

एतज् ज्ञेयं नित्यम् एवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किंचित् भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्मम् एतत्

આ જ્ઞાન હંમેશા આત્મામાં સ્થિર રાખવું જોઈએ; આથી આગળ બીજું કશું જાણવાનું નથી. ભોક્તા, ભોગ્ય અને પ્રેરક – આ ત્રણ પ્રકારનું બ્રહ્મ અહીં સમજાવાયું છે.

वह्नेर् यथा योनिगतस्य मूर्तिर् न दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस् तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे

જેમ અગ્નિ પોતાના મૂળમાં દેખાતો નથી, તેમ છતાં તેનો ચિહ્ન નાશ પામતો નથી અને ઇંધનથી ફરીથી પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ પ્રણવ દ્વારા બંને શરીરમાં પ્રાપ્ત થાય છે.

स्वदेहम् अरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिं ध्याननिर्मथनाभ्यासाद् देवं पश्येन् निगूढवत्

પોતાના શરીરને નીચું અરણિ અને પ્રણવને ઉપરનું અરણિ બનાવી, ધ્યાનરૂપ ઘસાવટથી, દેવને જાણે કે છુપાયેલો હોય તેમ જોવો જોઈએ.

तिलेषु तैलं दधनीव सर्पिर् आपः स्रोतःस्व् अरणीषु चाग्निः एवम् आत्मा आत्मनि गृह्यते ऽसौ सत्येनैनं तपसा यो ऽनुपश्यति

જેમ તલમાં તેલ, દહીંમાં ઘી, પ્રવાહોમાં પાણી અને અરણિમાં અગ્નિ છુપાયેલો હોય છે, તેમ આત્મા પણ આત્મામાં જ પ્રાપ્ત થાય છે. જે સત્ય અને તપથી તેને જુએ છે, તે તેને સાક્ષાત્કારે છે.

सर्वव्यापिनम् आत्मानं क्षीरे सर्पिर् इवार्पितम् आत्मविद्यातपोमूलं तद् ब्रह्मोपनिषत्परं तद् ब्रह्मोपनिषत्परम्

સર્વવ્યાપક આત્મા, દૂધમાં ઘી જેવો રહેલો છે, જે આત્મજ્ઞાન અને તપમાં મૂળ ધરાવે છે – એ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે, અને એ ઉપનિષદનું પરમ ઉપદેશ છે.

युञ्जानः प्रथमं मनस् तत्वाय सविता धियः अग्नेर् ज्योतिर् निचाय्य पृथिव्या अध्य् आभरत्

જે મનને એકાગ્ર કરી, સત્યના માટે સૌપ્રથમ વિચારોને સવિતાર તરફ દોરે છે, અગ્નિના પ્રકાશને પ્રગટાવી, પૃથ્વી પર લાવે છે.

युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे सुवर्गेयाय शक्त्या %

એકાગ્ર મનથી, અમે દેવ સવિતાની શક્તિથી પ્રકાશમય લોક તરફ દોરીએ છીએ.

युक्त्वाय मनसा देवान् सुवर् यतो धिया दिवं बृहज् ज्योतिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान्

એકાગ્ર મનથી અને પ્રેરિત બુદ્ધિથી દેવતાઓ વિશાળ તેજસ્વી પ્રકાશની શોધમાં સૂર્ય તરફ જાય છે. સૂર્ય પોતાની સર્જનશક્તિથી તેમને જન્મ આપે છે.

युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः वि होत्रा दधे वयुनाविद् एक इन् मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः

જ્ઞાની લોકો પોતાનું મન અને વિચાર સર્વજ્ઞ મહાત્મા તરફ લગાડે છે. એક યજમાન પવિત્ર કર્મો આરંભે છે અને દેવતા સવિતાનું વિશાળ સ્તુતિગાન થાય છે.

युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिर् वि श्लोक एतु पथ्येव सूरेः शृण्वन्ति विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिवियानि तस्थुः

હું વંદનાથી તમને પ્રાચીન બ્રહ્મ સાથે જોડું છું. આ સ્તુતિ માર્ગ પર રથની જેમ આગળ વધે. અમર સંતાનો, જે સ્વર્ગમાં સ્થિત છે, તેઓ બધાં સાંભળે છે.

अग्निर् यत्राभिमथ्यते वायुर् यत्राधिरुध्यते सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र संजायते मनः

જ્યાં અગ્નિ ઘર્ષણથી પ્રગટે છે, જ્યાં વાયુ ચાલે છે અને જ્યાં સોમ રસ વહે છે—ત્યાં મનનું જન્મ થાય છે.

सवित्रा प्रसवेन जुषेत ब्रह्म पूर्व्यम् तत्र योनिं कृणवसे नहि ते पूर्तम् अक्षिपत्

સૂર્યની સર્જનશક્તિથી પ્રાચીન બ્રહ્મનું પાલન કરો. ત્યાં તમે યોનિ રચો છો, કારણ કે તમારું અર્પણ વ્યર્થ જતું નથી.

त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा संनिवेश्य ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान् स्रोतांसि सर्वाणि भयावहानि

શરીરને ત્રણ જગ્યાએ સીધું અને સ્થિર રાખો. હૃદય, ઇન્દ્રિયો અને મનને એક સાથે સ્થિર કરો. જ્ઞાની મનને બ્રહ્મના માર્ગદર્શનમાં નાવની જેમ ઉપયોગ કરીને બધા ભયજનક પ્રવાહો પાર કરે છે.

प्राणान् प्रपीड्येह स युक्तचेष्टः क्षीने प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत दुष्टाश्वयुक्तम् इव वाहम् एनं विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः

શ્વાસને દબાવીને, નિયંત્રિત પ્રયત્નથી, જ્યારે શ્વાસ ઓછો થાય ત્યારે નાકથી શ્વાસ ન લો. જેમ અશાંત ઘોડા વાળું રથ ચાલક, તેમ જ્ઞાની મનને અડગ રાખે છે.

समे शुचौ शर्करावह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः मनोऽनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत्

સાફ, સમાન, પથ્થર, અગ્નિ અને રેતીથી મુક્ત જગ્યાએ, અવાજ કે પાણીથી વિઘ્ન ન થાય તેવી, મનને પ્રિય અને આંખને દુઃખાવતી ન હોય એવી જગ્યાએ સાધના કરવી.

नीहारधूमार्कानलानिलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकाशशीनाम् एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्य् अभिव्यक्तिकराणि योगे

કુંહિર, ધૂમાડો, સૂર્ય, અગ્નિ, પવન, જ્યોત, વીજળી, સ્ફટિક અને ચાંદ્રમા—આ રૂપો યોગમાં પ્રથમ દેખાય છે અને બ્રહ્મને પ્રગટ કરે છે.

पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्

જ્યારે પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશથી બનેલા યોગના ગુણો ઉદ્ભવે છે, ત્યારે યોગાગ્નિથી બનેલા શરીરવાળાને રોગ, વૃદ્ધાપન કે મૃત્યુ રહેતું નથી.

लघुत्वम् आरोग्यम् अलोलुपत्वं वर्णप्रसादः स्वरसौष्ठवं च गन्धः शुभो मूत्रपुरीषम् अल्पं योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति

હલકાપણું, આરોગ્ય, લોભનો અભાવ, ચમકદાર ચહેરો, મીઠી વાણી, સુગંધ અને ઓછું મૂત્ર-મલ—આ યોગમાં પ્રગતિના પ્રથમ લક્ષણો કહેવાય છે.

यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं तेजोमयं भ्राजते तत् सुधान्तम् तद् वात्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः

જેમ કાદવથી મઢાયેલું દર્પણ સાફ થતાં તેજથી ઝળહળે છે, તેમ આત્માનું સાચું સ્વરૂપ જોતા જીવ સંતોષ પામે છે અને દુઃખથી મુક્ત થાય છે.