ప్రశ్నోపనిషద్

ఆత్మన ఏష ప్రాణో జాయతే । యథైషా పురుషే ఛాయైతస్మిన్నేతదాతతం మనోకృతేనాయాత్యస్మిఞ్శరీరే

ఈ ప్రాణుడు ఆత్మ నుండే పుడతాడు. మనిషికి నీడ ఎలా అతనితో పాటు ఉంటుందో, అలాగే ప్రాణుడు కూడా అతనిలో వ్యాపించి ఉంటుంది. మనస్సు సంకల్పంతో ఈ శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.

యథా సమ్రాదేవాధికృతాన్ వినియుఙ్క్తే । ఏతన్ గ్రామానోతాన్ గ్రామానధితిష్టస్వేత్యేవమేవైష ప్రాణ ఇతరాన్ ప్రాణాన్ పృథక్ పృథగేవ సన్నిధత్తే పాయూపస్థేఽపానం చక్షుఃశ్రోత్రే ముఖనాసికాభ్యాం ప్రాణః స్వయం ప్రాతిష్టతే మధ్యే తు సమానః । ఏష హ్యేతద్ధుతమన్నం సమం నయతి తస్మాదేతాః సప్తార్చిషో భవన్తి

హృది హ్యేష ఆత్మా । అత్రైతదేకశతం నాడీనం తాసాం శతం శతమేకైకస్యా ద్వాసప్తతిర్ద్వాసప్తతిః ప్రతిశాఖానాడీసహస్రాణి భవన్త్యాసు వ్యానశ్చరతి

ఈ ఆత్మ హృదయంలోనే ఉంటుంది. అక్కడ నూరు ఒకటి నాడులు ఉంటాయి; వాటిలో ప్రతి ఒక్కదానికి వంద శాఖలు ఉంటాయి; ప్రతి శాఖకి డెబ్బై రెండు వేల ఉపశాఖలు ఉంటాయి. వాటిలో వ్యానుడు సంచరిస్తాడు.

అథైకయోర్ధ్వ ఉదానః పుణ్యేన పుణ్యం లోకం నయతి పాపేన పాపముభాభ్యామేవ మనుష్యలోకమ్

వాటిలో ఒకదానిలో పైకి లేచే ఉదానుడు, పుణ్యంతో పుణ్య లోకానికి, పాపంతో పాప లోకానికి, రెండింటి కలిసిన ఫలితంగా మానవ లోకానికి తీసుకెళ్తాడు.

ఆదిత్యో హ వై బాహ్యః ప్రాణ ఉదయత్యేష హ్యేనం చాక్షుషం ప్రాణమనుగృహ్ణానః । పృథివ్యాం యా దేవతా సైషా పురుషస్య అపానమవష్టభ్యాన్తరా యదాకాశః స సమానో వాయుర్వ్యానః

బయట ప్రాణుడు సూర్యుడు. అతను ఉదయిస్తే, కళ్ళతో సంబంధించిన ప్రాణుని ఆదరించి నిలబెడతాడు. భూమిపై ఉన్న దేవత, మనిషిలో అపానుని బలంగా నిలబెడుతుంది. మధ్యలో ఉన్న ఆకాశమే సమానుడు; గాలి వ్యానుడు.

తేజో హ వా ఉదానస్తస్మాదుపశాన్తతేజాః । పునర్భవమిన్ద్రియైర్మనసి సమ్పధ్యమానైః

ఈ ప్రాణశక్తి వెలుగు లాంటిదే. ఆ వెలుగు శాంతమైతే, మన ఇంద్రియాలు మనస్సులో కలిసిపోయి, మళ్లీ జన్మను పొందుతాయి.

యచ్చిత్తస్తేనైష ప్రాణమాయాతి । ప్రాణస్తేజసా యుక్తః సహాత్మనా తథాసఙ్కల్పితం లోకం నయతి

ఏ మనస్సుతో వదిలిపోతాడో, అదే మనస్సుతో ప్రాణంలోకి వెళ్తాడు. ఆ ప్రాణం వెలుగుతో కూడి, ఆత్మతో కలిసి, తన సంకల్పాన్ని బట్టి ఆయా లోకాలకు తీసుకెళ్తుంది.

య ఏవం విద్వాన్ ప్రాణం వేద న హాస్య ప్రజా హీయతేఽమృతో భవతి తదేషః శ్లోకః

ఈ విధంగా ప్రాణాన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారి సంతానం నశించదు; వారు అమరులవుతారు. దీనికి ఒక శ్లోకం ఉంది.

ఉత్పత్తిమాయతిం స్థానం విభుత్వం చైవ పఞ్చధా । అధ్యాత్మం చైవ ప్రాణస్య విజ్ఞాయామృతమశ్నుతే విజ్ఞాయామృతమశ్నుత ఇతి

ప్రాణానికి ఉద్భవం, ప్రవేశం, స్థానం, వ్యాప్తి, ఐదు విధాల స్వభావాన్ని తనలోనే తెలుసుకున్నవాడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. తెలుసుకుని అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు.

ఇతి ప్రశ్నోపనిషది తృతీయః ప్రశ్నః ॥ అథ హైనం సౌర్యాయణి గార్గ్యః పప్రచ్ఛ । భగవన్నేతస్మిన్ పురుషే కాని స్వపన్తి కాన్యస్మిఞ్జాగ్రతి కతర ఏష దేవః స్వప్నాన్ పశ్యతి కస్యైతత్ సుఖం భవతి కస్మిన్ను సర్వే సమ్ప్రతిష్టితా భవన్తీతి

ఇలా ప్రాశ్నోపనిషత్తులో మూడవ ప్రశ్న ముగిసింది. తరువాత సౌర్యాయణి గార్గ్యుడు అడిగాడు: "భగవన్, ఈ మనిషిలో ఏమి నిద్రిస్తాయి, ఏమి మేల్కొంటాయి, ఎవరు కలలు చూస్తారు, ఎవరి ఆనందం ఇది, వీటన్నిటిలో ఏమి నిలుస్తుంది?"

ప్రాణాగ్రయ ఏవైతస్మిన్ పురే జాగ్రతి । గార్హపత్యో హ వా ఏషోఽపానో వ్యానోఽన్వాహార్యపచనో యద్గార్హపత్యాత్ ప్రణీయతే ప్రణయనాదాహవనీయః ప్రాణః

ఈ నగరంలో ప్రాణమే మేల్కొని ఉంటుంది. అపాన వాయువు గృహాగ్ని లాంటిది, వ్యాన వాయువు పాకశాలలో వాడే అగ్ని లాంటిది. ఆ గృహాగ్నిలోంచి ఆహవనీయాగ్ని, అంటే ఉదాన వాయువు, వెలుగుతుంది.

యదుచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసావేతావాహుతీ సమం నయతీతి స సమానః । మనో హ వావ యజమానః । ఇష్టఫలమేవోదానః । స ఏనం యజమానమహరహర్బ్రహ్మ గమయతి

ఉచ్చ్వాస, నిశ్వాస అనే రెండు హోమాలను సమంగా కలిపేది సమాన వాయువు. మనసే యజమాని. ఉదాన వాయువే యజ్ఞఫలం. అది యజమానిని ప్రతిరోజూ బ్రహ్మలోకి తీసుకెళ్తుంది.

అత్రైష దేవః స్వప్నే మహిమానమనుభవతి । యద్దృష్టం దృష్టమనుపశ్యతి శ్రుతం శ్రుతమేవార్థమనుశృణోతి దేశదిగన్తరైశ్చ ప్రత్యనుభూతం పునః పునః ప్రత్యనుభవతి దృష్టం చాదృష్టం చ శ్రుతం చాశ్రుతం చానుభూతం చాననుభూతం చ స్చ్చాసచ్చ సర్వం పశ్యతి సర్వః పస్యతి

ఈ దేవుడు నిద్రలో తన మహిమను అనుభవిస్తాడు. చూసినదాన్ని మళ్లీ చూస్తాడు, వినినదాన్ని మళ్లీ వింటాడు, వివిధ ప్రదేశాల్లో అనుభవించినదాన్ని మళ్లీ మళ్లీ అనుభవిస్తాడు. చూసిన, చూడని, వినిన, వినని, అనుభవించిన, అనుభవించని, నిజమైన, అబద్ధమైన అన్నిటినీ చూస్తాడు. అన్నీ చూస్తాడు.

స యదా తేజసాఽభిభూతో భవతి । అత్రైష దేవః స్వప్నాన్న పశ్యత్యథ యదైతస్మిఞ్శరీర ఏతత్సుఖం భవతి

అతడు వెలుగుతో పూర్తిగా కప్పబడ్డప్పుడు కలలు కనడు. అప్పుడు ఈ శరీరంలో ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.

స యథా సోభ్య వయాంసి వసోవృక్షం సంప్రతిష్ఠన్తే । ఏవం హ వై తత్ సర్వం పర ఆత్మని సంప్రతిష్ఠతే

పక్షులు ఒక చెట్టుపై చేరినట్లే, ఇవన్నీ పరమాత్మలోనే నిలుస్తాయి.

ఏష హి ద్రష్టా స్ప్రష్టా శ్రోతా ఘ్రాతా రసయితా మన్తా బోద్ధా కర్తా విజ్ఞానాత్మా పురుషః । స పరేఽక్షర ఆత్మని సమ్ప్రతిష్ఠతే

ఇవన్నీ చూసేవాడు, తాకేవాడు, వినేవాడు, పించేవాడు, రుచిచూడేవాడు, ఆలోచించేవాడు, గ్రహించేవాడు, చేయేవాడు—విజ్ఞానమయమైన ఆత్మ, మనిషి. అతడు పరమమైన, నశించని ఆత్మలో నిలుస్తాడు.

పరమేవాక్షరం ప్రతిపద్యతే స యో హ వై తదచ్ఛాయమశరీరమ్లోహితం శుభ్రమక్షరం వేదయతే యస్తు సోమ్య । స సర్వజ్ఞః సర్వో భవతి । తదేష శ్లోకః

ఓ సోమ్యా! నీడలేని, శరీరరహితమైన, రంగులేని, నిర్మలమైన, నశించని దానిని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారు పరమమైన నశించని స్థితిని పొందుతారు. వారు సర్వజ్ఞులవుతారు, సర్వమయులవుతారు. దీనికి ఒక శ్లోకం ఉంది.

విజ్ఞానాత్మా సహ దేవైశ్చ సర్వైః ప్రాణా భుతాని సంప్రతిష్ఠన్తి యత్ర తదక్షరం వేదయతే యస్తు సోమ్య స సర్వజ్ఞః సర్వమేవావివేశేతి

విజ్ఞానమయమైన ఆత్మ, దేవతలతో పాటు, ప్రాణాలు, భూతాలు—all ఇవన్నీ ఎక్కడ స్థిరపడతాయో, ఆ నశించని దానిని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, ఓ సోమ్యా, వారు సర్వజ్ఞులవుతారు, అన్నింటిలోనూ ప్రవేశిస్తారు.

ఇతి ప్రశ్నోపనిషది చతుర్థః ప్రశ్నః ॥ అథ హైనం శైబ్యః సత్యకామః పప్రచ్ఛ । స యో హ వై తద్భగవన్మనుష్యేషు ప్రాయణాన్తమోఙ్కారమభిధ్యాయీత । కతమం వావ స తేన లోకం జయతీతి । తస్మై స హోవాచ

ఇలా ప్రాశ్నోపనిషత్తులో నాలుగవ ప్రశ్న ముగిసింది. తరువాత శైబ్యుడు సత్యకాముడు అడిగాడు: "భగవన్, మానవుల్లో ఎవరో మరణ సమయంలో ఓంకారాన్ని ధ్యానిస్తే, దానివల్ల ఏ లోకాన్ని పొందుతారు?" అని అడిగాడు. ఆయన ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.

ఏతద్వై సత్యకామ పరం చాపరం చ బ్రహ్మ యదోఙ్కారః । తస్మాద్విద్వానేతేనైవాయతనేనైకతరమన్వేతి

ఓ సత్యకామా! ఓంకారమే పరబ్రహ్మ, అపరబ్రహ్మ రెండూ. అందువల్ల దీనిద్వారా తెలిసినవాడు వాటిలో ఏదో ఒకదానిని పొందుతాడు.

స యధ్యేకమాత్రమభిధ్యాయీత స తేనైవ సంవేదితస్తూర్ణమేవ జగత్యాభిసంపధ్యతే । తమృచో మనుష్యలోకముపనయన్తే స తత్ర తపసా బ్రహ్మచర్యేణ శ్రద్ధయా సంపన్నో మహిమానమనుభవతి

ఒక అక్షరం మాత్రమే ధ్యానిస్తే, దాని ఫలితంగా అతడు త్వరగా భూమిపై మళ్లీ జన్మిస్తాడు. ఋచలు అతడిని మానవ లోకానికి తీసుకెళ్తాయి. అక్కడ తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, విశ్వాసంతో ఉన్నవాడు మహిమను అనుభవిస్తాడు.

అథ యది ద్విమాత్రేణ మనసి సంపద్యతే సోఽన్తరిక్షం యజుర్భిరున్నీయతే సోమలోకమ్ । స సోమలోకే విభుతిమనుభూయ పునరావర్తతే

ఇప్పుడు, ఆత్మ రెండు మాపకాలు కలిపి మనసులో లీనమైతే, యజుర్వేదం ద్వారా అతడు మధ్యలో ఉన్న సోమలోకానికి చేర్చబడతాడు. ఆ సోమలోకంలో మహిమను అనుభవించి, మళ్ళీ తిరిగి వస్తాడు.

యః పునరేతం త్రిమాత్రేణోమిత్యేతేనైవాక్షరేణ పరం పురుషమభిధ్యాయీత స తేజసి సూర్యే సంపన్నః । యథా పాదోదరస్త్వచా వినిర్ముచ్యత ఏవం హ వై స పాప్మనా వినిర్ముక్తః స సామభిరున్నీయతే బ్రహ్మలోకం స ఏతస్మాజ్జీవఘనాత్ పరాత్పరం పురుశయం పురుషమీక్షతే । తదేతౌ శ్లోకౌ భవతః

తిస్రో మాత్రా మృత్యుమత్యః ప్రయుక్తా అన్యోన్యసక్తాః అనవిప్రయుక్తాః । క్రియాసు బాహ్యాభ్యన్తరమధ్యమాసు సమ్యక్ ప్రయుక్తాసు న కమ్పతే జ్ఞః

ఈ మూడు మాపకాలు మనుష్యునికి అనుసంధానంగా, విడిపోకుండా ఉంటాయి. బాహ్య, అంతర్గత, మధ్యమమైన కార్యాలలో వీటిని సరిగ్గా ఉపయోగించినవాడు, జ్ఞాని ఎప్పుడూ కదలడు, స్థిరంగా ఉంటాడు.

ఋగ్భిరేతం యజుర్భిరన్తరిక్షం సామభిర్యత్ తత్ కవయో వేదయన్తే । తమోఙ్కారేణైవాయతనేనాన్వేతి విద్వాన్ యత్తచ్ఛాన్తమజరమమృతమభయం పరం చేతి

ఋగ్వేదంతో ఇది పొందబడుతుంది; యజుర్వేదంతో మధ్యలోని లోకాన్ని చేరతారు; సామవేదంతో జ్ఞానులు తెలుసుకునే పరమాన్ని తెలుసుకుంటారు. ఓంకారమే ఆధారంగా, జ్ఞాని శాంతమైన, వృద్ధాప్యములేని, అమృతమైన, భయములేని, పరమమైన స్థితిని పొందుతాడు.

తస్మై స హోవాచ । ఇహైఇవాన్తఃశరీరే సోభ్య స పురుషో యస్మిన్నతాః షోడశకలాః ప్రభవన్తీతి

ఆయన ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: 'ఈ శరీరంలోనే, మంచి మనిషి, ఆ పదహారు కలలు కలిగిన పురుషుడు ఉన్నాడు.'