ఏషోఽగ్నిస్తపత్యేష సూర్య ఏష పర్జన్యో మఘవానేష వాయుః ఏష పృథివీ రయిర్దేవః సదసచ్చామృతం చ యత్
అతనే అగ్ని, కాలినవాడు; అతనే సూర్యుడు; అతనే వర్షాన్ని కురిపించేవాడు; అతనే వాయువు; అతనే భూమి, ధనానికి అధిపతి; సత్యం, అసత్యం, అమృతం—all అతడే.
అరా ఇవ రథనాభౌ ప్రాణే సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్ । ఋచో యజూఁషి సామాని యజ్ఞః క్షత్రం బ్రహ్మ చ
ఎలా చక్రంలో నాభికి చుట్టూ అరలు ఉండతాయో, అలాగే ప్రాణుని ఆధారంగా అన్నీ నిలిచివున్నాయి—ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, యజ్ఞం, రాజ్యాధికారం, బ్రాహ్మణత్వం—all ప్రాణుని మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి.
ప్రజాపతిశ్చరసి గర్భే త్వమేవ ప్రతిజాయసే । తుభ్యం ప్రాణ ప్రజాస్త్విమా బలిం హరన్తి యః ప్రణైః ప్రతితిష్ఠసి
ప్రాణా! నీవే గర్భంలో ప్రజాపతిగా సంచరిస్తావు, నీవే మళ్లీ జన్మిస్తావు. నీకోసమే ఈ ప్రాణులు బలిని సమర్పిస్తాయి, ఎందుకంటే నీవే ప్రాణాలలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు.
దేవానామసి వహ్నితమః పితృణాం ప్రథమా స్వధా । ఋషీణాం చరితం సత్యమథర్వాఙ్గిరసామసి
దేవతల్లో నీవే అత్యంత ప్రకాశవంతుడు; పితృదేవతల్లో నీవే మొదటి స్వధా; ఋషుల్లో నీవే వారి ఆచరణలోని సత్యం; నీవే అథర్వణుడు, అంగిరసుడు.
ఇన్ద్రస్త్వం ప్రాణ తేజసా రుద్రోఽసి పరిరక్షితా । త్వమన్తరిక్షే చరసి సూర్యస్త్వం జ్యోతిషాం పతిః
ప్రాణా! నీ తేజస్సుతో నీవే ఇంద్రుడు, రుద్రుడు, రక్షకుడు; నీవు మధ్యలో సంచరిస్తావు; నీవే సూర్యుడు, వెలుగులకు అధిపతి.
యదా త్వమభివర్షస్యథేమాః ప్రాణ తే ప్రజాః । ఆనన్దరూపాస్తిష్ఠన్తి కామాయాన్నం భవిష్యతీతి
ప్రాణా! నువ్వు వర్షాన్ని కురిపించినప్పుడు, ఈ ప్రాణులు ఆనందంతో ఉల్లాసంగా ఉంటాయి—"మన కోరికలకి తగిన ఆహారం వస్తుంది" అని ఆశపడతారు.
వ్రాత్యస్త్వం ప్రాణైకర్షరత్తా విశ్వస్య సత్పతిః । వయమాద్యస్య దాతారః పితా త్వం మాతరిశ్వ నః
ప్రాణా! నీవే సంచారవంతుడు, ఏకైక రథికుడు, సర్వజగత్తుకు అధిపతి. మేము మొదటి భాగాన్ని సమర్పించే వారు; నీవే మా తండ్రివి, ఓ మాతరిశ్వ!
యా తే తనూర్వాచి ప్రతిష్ఠితా యా శ్రోత్రే యా చ చక్షుషి । యా చ మనసి సన్తతా శివాం తాం కురూ మోత్క్రమీః
నీ రూపం మాటలో, చెవిలో, కళ్ళలో, అలాగే మనస్సులో వ్యాపించి ఉంది. ఆ రూపం మాకు మంగళకరంగా ఉండనీ, నువ్వు మమ్మల్ని వదలి పోవద్దు.
ప్రాణస్యేదం వశే సర్వం త్రిదివే యత్ ప్రతిష్ఠితమ్ । మాతేవ పుత్రాన్ రక్షస్వ శ్రీశ్చ ప్రజ్ఞాం చ విధేహి న ఇతి
మూడు లోకాలలో ఉన్న ప్రతిదీ ప్రాణుని ఆధీనంలో ఉంది. అమ్మ తన పిల్లలను ఎలా కాపాడుతుందో, అలాగే మమ్మల్ని రక్షించు. మాకు ఐశ్వర్యం, జ్ఞానం ప్రసాదించు.
ఇతి ప్రశ్నోపనిషది ద్వితీయః ప్రశ్నః ॥ అథ హైనం కౌశల్యష్చాశ్వలాయనః పప్రచ్ఛ । భగవన్ కుత ఏష ప్రాణో జాయతే కథమాయాత్యస్మిఞ్శరీర ఆత్మానం వా ప్రవిభజ్య కథం ప్రతిష్ఠతే కేనోత్క్రమతే కథం బహ్యమభిధతే కథమధ్యాత్మమితి
ఇలా ప్రాశ్నోపనిషత్తులో రెండవ ప్రశ్న ముగిసింది. తరువాత కౌశల్యుడు, అశ్వలాయనుని కుమారుడు, ఇలా అడిగాడు: "భగవన్! ఈ ప్రాణుడు ఎక్కడి నుండి పుట్టాడు? ఎలా ఈ శరీరంలోకి వస్తాడు? ఎలా తనను తాను విభజించుకుంటాడు, స్థిరపడతాడు? దేనివల్ల బయటకు వెళ్తాడు? లోపల, బయట ఎలా ఆధారం ఇస్తాడు?"
తస్మై స హోఉవాచాతిప్రష్చాన్ పృచ్ఛసి బ్రహ్మిష్ఠోఽసీతి తస్మాత్తేఽహం బ్రవీమి
ఆయన ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: "నీవు చాలా లోతైన ప్రశ్నలు అడుగుతున్నావు, నీవు బ్రహ్మాన్ని కోరుకునేవాడివి. అందుకే నీకు చెబుతాను."
ఆత్మన ఏష ప్రాణో జాయతే । యథైషా పురుషే ఛాయైతస్మిన్నేతదాతతం మనోకృతేనాయాత్యస్మిఞ్శరీరే
ఈ ప్రాణుడు ఆత్మ నుండే పుడతాడు. మనిషికి నీడ ఎలా అతనితో పాటు ఉంటుందో, అలాగే ప్రాణుడు కూడా అతనిలో వ్యాపించి ఉంటుంది. మనస్సు సంకల్పంతో ఈ శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
యథా సమ్రాదేవాధికృతాన్ వినియుఙ్క్తే । ఏతన్ గ్రామానోతాన్ గ్రామానధితిష్టస్వేత్యేవమేవైష ప్రాణ ఇతరాన్ ప్రాణాన్ పృథక్ పృథగేవ సన్నిధత్తే పాయూపస్థేఽపానం చక్షుఃశ్రోత్రే ముఖనాసికాభ్యాం ప్రాణః స్వయం ప్రాతిష్టతే మధ్యే తు సమానః । ఏష హ్యేతద్ధుతమన్నం సమం నయతి తస్మాదేతాః సప్తార్చిషో భవన్తి
హృది హ్యేష ఆత్మా । అత్రైతదేకశతం నాడీనం తాసాం శతం శతమేకైకస్యా ద్వాసప్తతిర్ద్వాసప్తతిః ప్రతిశాఖానాడీసహస్రాణి భవన్త్యాసు వ్యానశ్చరతి
ఈ ఆత్మ హృదయంలోనే ఉంటుంది. అక్కడ నూరు ఒకటి నాడులు ఉంటాయి; వాటిలో ప్రతి ఒక్కదానికి వంద శాఖలు ఉంటాయి; ప్రతి శాఖకి డెబ్బై రెండు వేల ఉపశాఖలు ఉంటాయి. వాటిలో వ్యానుడు సంచరిస్తాడు.
అథైకయోర్ధ్వ ఉదానః పుణ్యేన పుణ్యం లోకం నయతి పాపేన పాపముభాభ్యామేవ మనుష్యలోకమ్
వాటిలో ఒకదానిలో పైకి లేచే ఉదానుడు, పుణ్యంతో పుణ్య లోకానికి, పాపంతో పాప లోకానికి, రెండింటి కలిసిన ఫలితంగా మానవ లోకానికి తీసుకెళ్తాడు.
ఆదిత్యో హ వై బాహ్యః ప్రాణ ఉదయత్యేష హ్యేనం చాక్షుషం ప్రాణమనుగృహ్ణానః । పృథివ్యాం యా దేవతా సైషా పురుషస్య అపానమవష్టభ్యాన్తరా యదాకాశః స సమానో వాయుర్వ్యానః
బయట ప్రాణుడు సూర్యుడు. అతను ఉదయిస్తే, కళ్ళతో సంబంధించిన ప్రాణుని ఆదరించి నిలబెడతాడు. భూమిపై ఉన్న దేవత, మనిషిలో అపానుని బలంగా నిలబెడుతుంది. మధ్యలో ఉన్న ఆకాశమే సమానుడు; గాలి వ్యానుడు.
తేజో హ వా ఉదానస్తస్మాదుపశాన్తతేజాః । పునర్భవమిన్ద్రియైర్మనసి సమ్పధ్యమానైః
ఈ ప్రాణశక్తి వెలుగు లాంటిదే. ఆ వెలుగు శాంతమైతే, మన ఇంద్రియాలు మనస్సులో కలిసిపోయి, మళ్లీ జన్మను పొందుతాయి.
యచ్చిత్తస్తేనైష ప్రాణమాయాతి । ప్రాణస్తేజసా యుక్తః సహాత్మనా తథాసఙ్కల్పితం లోకం నయతి
ఏ మనస్సుతో వదిలిపోతాడో, అదే మనస్సుతో ప్రాణంలోకి వెళ్తాడు. ఆ ప్రాణం వెలుగుతో కూడి, ఆత్మతో కలిసి, తన సంకల్పాన్ని బట్టి ఆయా లోకాలకు తీసుకెళ్తుంది.
య ఏవం విద్వాన్ ప్రాణం వేద న హాస్య ప్రజా హీయతేఽమృతో భవతి తదేషః శ్లోకః
ఈ విధంగా ప్రాణాన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారి సంతానం నశించదు; వారు అమరులవుతారు. దీనికి ఒక శ్లోకం ఉంది.
ఉత్పత్తిమాయతిం స్థానం విభుత్వం చైవ పఞ్చధా । అధ్యాత్మం చైవ ప్రాణస్య విజ్ఞాయామృతమశ్నుతే విజ్ఞాయామృతమశ్నుత ఇతి
ప్రాణానికి ఉద్భవం, ప్రవేశం, స్థానం, వ్యాప్తి, ఐదు విధాల స్వభావాన్ని తనలోనే తెలుసుకున్నవాడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. తెలుసుకుని అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు.
ఇతి ప్రశ్నోపనిషది తృతీయః ప్రశ్నః ॥ అథ హైనం సౌర్యాయణి గార్గ్యః పప్రచ్ఛ । భగవన్నేతస్మిన్ పురుషే కాని స్వపన్తి కాన్యస్మిఞ్జాగ్రతి కతర ఏష దేవః స్వప్నాన్ పశ్యతి కస్యైతత్ సుఖం భవతి కస్మిన్ను సర్వే సమ్ప్రతిష్టితా భవన్తీతి
ఇలా ప్రాశ్నోపనిషత్తులో మూడవ ప్రశ్న ముగిసింది. తరువాత సౌర్యాయణి గార్గ్యుడు అడిగాడు: "భగవన్, ఈ మనిషిలో ఏమి నిద్రిస్తాయి, ఏమి మేల్కొంటాయి, ఎవరు కలలు చూస్తారు, ఎవరి ఆనందం ఇది, వీటన్నిటిలో ఏమి నిలుస్తుంది?"
ప్రాణాగ్రయ ఏవైతస్మిన్ పురే జాగ్రతి । గార్హపత్యో హ వా ఏషోఽపానో వ్యానోఽన్వాహార్యపచనో యద్గార్హపత్యాత్ ప్రణీయతే ప్రణయనాదాహవనీయః ప్రాణః
ఈ నగరంలో ప్రాణమే మేల్కొని ఉంటుంది. అపాన వాయువు గృహాగ్ని లాంటిది, వ్యాన వాయువు పాకశాలలో వాడే అగ్ని లాంటిది. ఆ గృహాగ్నిలోంచి ఆహవనీయాగ్ని, అంటే ఉదాన వాయువు, వెలుగుతుంది.
యదుచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసావేతావాహుతీ సమం నయతీతి స సమానః । మనో హ వావ యజమానః । ఇష్టఫలమేవోదానః । స ఏనం యజమానమహరహర్బ్రహ్మ గమయతి
ఉచ్చ్వాస, నిశ్వాస అనే రెండు హోమాలను సమంగా కలిపేది సమాన వాయువు. మనసే యజమాని. ఉదాన వాయువే యజ్ఞఫలం. అది యజమానిని ప్రతిరోజూ బ్రహ్మలోకి తీసుకెళ్తుంది.
అత్రైష దేవః స్వప్నే మహిమానమనుభవతి । యద్దృష్టం దృష్టమనుపశ్యతి శ్రుతం శ్రుతమేవార్థమనుశృణోతి దేశదిగన్తరైశ్చ ప్రత్యనుభూతం పునః పునః ప్రత్యనుభవతి దృష్టం చాదృష్టం చ శ్రుతం చాశ్రుతం చానుభూతం చాననుభూతం చ స్చ్చాసచ్చ సర్వం పశ్యతి సర్వః పస్యతి
ఈ దేవుడు నిద్రలో తన మహిమను అనుభవిస్తాడు. చూసినదాన్ని మళ్లీ చూస్తాడు, వినినదాన్ని మళ్లీ వింటాడు, వివిధ ప్రదేశాల్లో అనుభవించినదాన్ని మళ్లీ మళ్లీ అనుభవిస్తాడు. చూసిన, చూడని, వినిన, వినని, అనుభవించిన, అనుభవించని, నిజమైన, అబద్ధమైన అన్నిటినీ చూస్తాడు. అన్నీ చూస్తాడు.
స యదా తేజసాఽభిభూతో భవతి । అత్రైష దేవః స్వప్నాన్న పశ్యత్యథ యదైతస్మిఞ్శరీర ఏతత్సుఖం భవతి
అతడు వెలుగుతో పూర్తిగా కప్పబడ్డప్పుడు కలలు కనడు. అప్పుడు ఈ శరీరంలో ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.
స యథా సోభ్య వయాంసి వసోవృక్షం సంప్రతిష్ఠన్తే । ఏవం హ వై తత్ సర్వం పర ఆత్మని సంప్రతిష్ఠతే
పక్షులు ఒక చెట్టుపై చేరినట్లే, ఇవన్నీ పరమాత్మలోనే నిలుస్తాయి.
ఏష హి ద్రష్టా స్ప్రష్టా శ్రోతా ఘ్రాతా రసయితా మన్తా బోద్ధా కర్తా విజ్ఞానాత్మా పురుషః । స పరేఽక్షర ఆత్మని సమ్ప్రతిష్ఠతే
ఇవన్నీ చూసేవాడు, తాకేవాడు, వినేవాడు, పించేవాడు, రుచిచూడేవాడు, ఆలోచించేవాడు, గ్రహించేవాడు, చేయేవాడు—విజ్ఞానమయమైన ఆత్మ, మనిషి. అతడు పరమమైన, నశించని ఆత్మలో నిలుస్తాడు.
పరమేవాక్షరం ప్రతిపద్యతే స యో హ వై తదచ్ఛాయమశరీరమ్లోహితం శుభ్రమక్షరం వేదయతే యస్తు సోమ్య । స సర్వజ్ఞః సర్వో భవతి । తదేష శ్లోకః
ఓ సోమ్యా! నీడలేని, శరీరరహితమైన, రంగులేని, నిర్మలమైన, నశించని దానిని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారు పరమమైన నశించని స్థితిని పొందుతారు. వారు సర్వజ్ఞులవుతారు, సర్వమయులవుతారు. దీనికి ఒక శ్లోకం ఉంది.
ఎలా రాజు తన అధికారులను నియమించి, "ఈ గ్రామాలను పాలించండి" అని ఆజ్ఞాపిస్తాడో, అలాగే ప్రాణుడు ఇతర ప్రాణులకు వారి పనులను వేర్వేరు విధంగా కేటాయిస్తాడు. అపానుడు పాయువు, ఉపస్థంలో స్థాపించబడతాడు; ప్రాణుడు కళ్ళు, చెవులు, నోరు, ముక్కులో ఉంటాడు; మధ్యలో సమానుడు ఉంటాడు. అతను ఆహారాన్ని సమంగా పంచిపెడతాడు. అందుకే ఇవి ఏడు అగ్నిజ్వాలలు అవుతాయి.
తస్మై స హోవచ । యథ గార్గ్య మరీచయోఽర్కస్యాస్తం గచ్ఛతః సర్వా ఏతస్మింస్తేజోమణ్డల ఏకీభవన్తి । తాః పునః పునరుదయతః ప్రచరన్త్యేవం హ వై తత్ సర్వం పరే దేవే మనస్యేకీభవతి తేన తర్హ్యేష పురుషో న శృణోతి న పశ్యతి న జిఘ్రతి న రసయతే న స్పృశతే నాభివదతే నాదత్తే నానన్దయతే న విసృజతే నేయాయతే స్వపితీత్యాచక్షతే
ఆయన ఇలా చెప్పాడు: "గార్గ్యా, సూర్యుడు అస్తమించేటప్పుడు అతని కిరణాలన్నీ ఒకే వెలుగు వలయంగా కలిసిపోతాయి. మళ్లీ ఉదయించేటప్పుడు అవి వ్యాపిస్తాయి. అలాగే మనసనే పరమదేవుడిలో అన్నీ కలిసిపోతాయి. అందుకే ఆ సమయంలో ఈ మనిషి వినడు, చూడడు, పించడు, రుచిచూడడు, తాకడు, మాట్లాడడు, పట్టుకోడు, ఆనందించడు, విడిచిపెట్టడు, కదలడు కూడా కాదు. అందుకే 'అతడు నిద్రిస్తున్నాడు' అంటారు."
పృథివీ చ పృథివీమాత్రా చాపశ్చాపోమాత్రా చ తేజశ్చ తేజోమాత్రా చ వాయుశ్చ వాయుమాత్రా చాకాశశ్చాకాశమాత్రా చ చక్షుశ్చ ద్రష్టవ్యం చ శ్రోత్రం చ శ్రోతవ్యం చ గ్రాణం చ ఘ్రాతవ్యం చ రసశ్చ రసయితవ్యం చ త్వక్చ స్పర్శయితవ్యం చ వాక్చ వక్తవ్యం చ హస్తౌ చాదాతవ్యం చోపస్థశ్చానన్దయితవ్యం చ పాయుశ్చ విసర్జయితవ్యం చ యాదౌ చ గన్తవ్యం చ మనశ్చ మన్తవ్యం చ బుద్ధిశ్చ బోద్ధివ్యం చాహఙ్కారశ్చాహఙ్కర్తవ్యం చ చిత్తం చ చేతయితవ్యం చ తేజశ్చ విద్యోతయితవ్యం చ ప్రాణశ్చ విద్యారయితవ్యం చ
భూమి, భూమి స్వరూపం, నీరు, నీటి స్వరూపం, అగ్ని, అగ్ని స్వరూపం, గాలి, గాలి స్వరూపం, ఆకాశం, ఆకాశ స్వరూపం; కంటి చూపు, చూడదగినది; చెవి, వినదగినది; ముక్కు, పించదగినది; రుచి, రుచిచూడదగినది; చర్మం, తాకదగినది; వాక్కు, చెప్పదగినది; చేతులు, పట్టుకోవదగినది; జననేంద్రియం, ఆనందించదగినది; పాయువు, విడిచిపెట్టదగినది; కాళ్లు, నడవదగినది; మనస్సు, ఆలోచించదగినది; బుద్ధి, గ్రహించదగినది; అహంకారం, అహంకరించదగినది; చిత్తం, చింతించదగినది; తేజస్సు, ప్రకాశింపజేయదగినది; ప్రాణం, పోషించదగినది—