ప్రశ్నోపనిషద్

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

వారికి ఆ ఋషి ఇలా అన్నాడు: 'మీరు ఇక్కడ సంవత్సరం పాటు తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, విశ్వాసంతో ఉండండి. ఆ తరువాత మీకు కావలసిన ప్రశ్నలు అడగండి. మేము తెలిసినంతవరకు అన్నీ మీకు వివరంగా చెబుతాం.'

अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

అప్పుడు కబంధి కాత్యాయనుడు దగ్గరికి వచ్చి అడిగాడు: 'భగవంతుడా! ఈ ప్రాణులు ఎక్కడి నుండి పుడతాయో చెప్పగలరా?'

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्रणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

ఆయన ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: 'సంతానం కావాలని కోరుకున్న ప్రజాపతి తపస్సు చేశాడు. తపస్సు చేసి, రయి (ద్రవ్యము) మరియు ప్రాణం అనే జంటను సృష్టించాడు. 'ఈ రెండింటి ద్వారా అనేక రూపాల్లో ప్రాణులను సృష్టిస్తాను' అని ఆలోచించాడు.'

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

ఆదిత్యుడు నిజంగా ప్రాణమే; చంద్రుడు రయి (ద్రవ్యము). రూపమున్నదీ, రూపం లేనిదీ—ఇవి అన్నీ రయి. అందుకే, రూపమున్నదాన్ని రయి అంటారు.

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते

ఆదిత్యుడు తూర్పున ఉదయించి ఆ దిశలో ప్రవేశించినప్పుడు, ఆ తూర్పు ప్రాణులను తన కిరణాల్లో సమీకరిస్తాడు. దక్షిణం, పడమర, ఉత్తరం, క్రింద, పై, మధ్య దిశల్లో ఉన్నవన్నీ—ఏదైనా ప్రకాశపరిచే దానిని—అన్ని ప్రాణులను తన కిరణాల్లో సమీకరిస్తాడు.

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम्

ఈ విశ్వానరుడు, అన్ని రూపాలుగలిగిన ప్రాణాగ్ని, ఉదయిస్తాడు. దీనిని ఒక ఋక్ వేద మంత్రంలో ఇలా చెప్పారు:

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

అనేక రూపాలుగలిగిన, బంగారు వర్ణమున్న, జననములను తెలిసినవాడు, పరమ గమ్యం, ఒక్క వెలుగు వెలిగించే వాడు—వెయ్యి కిరణాలు, వంద మార్గాలలో సంచరించే వాడు—ప్రాణముగా ఉన్న ఈ సూర్యుడు ఉదయిస్తాడు.

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः

సంవత్సరం ప్రాజాపతే; దానికి దక్షిణాయనం, ఉత్తరాయనం అనే రెండు మార్గాలు. యజ్ఞాలు, పుణ్యకార్యాలు చేసినవారు 'ఇది పూర్తైంది' అని భావించి చంద్రలోకాన్ని పొందుతారు; వారు తిరిగి జన్మిస్తారు. అందుకే సంతానం కోరే ఋషులు దక్షిణ మార్గాన్ని ఎంచుకుంటారు. ఇదే రయి, పితృయాణ మార్గం.

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः

కానీ ఉత్తరాయణ మార్గంలో తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, విశ్వాసం, జ్ఞానం ద్వారా ఆత్మను అన్వేషిస్తూ, సూర్యుని లోకాన్ని పొందుతారు. ఇదే ప్రాణాలకు నిలయం, ఇదే అమృతమైనది, భయములేని పరమ గమ్యం. అక్కడినుండి తిరిగి రారు. ఇదే నియమం. దీనిపై ఒక శ్లోకం ఉంది:

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

తండ్రికి అయిదు పాదాలు, పన్నెండు రూపాలు ఉన్నాయని అంటారు. పై భాగంలో ఆయన పట్టణంలో నివసిస్తాడని కూడా చెబుతారు. మరికొందరు, జ్ఞానులు, ఆయనను ఏడు చక్రాలు, ఆరు spokes కలిగిన రథంలో స్థాపించారని వివరించేవారు.

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

మాసం ప్రాజాపతే; అందులో కృష్ణపక్షం రయి, శుక్లపక్షం ప్రాణం. అందుకే ఋషులు శుక్లపక్షంలోనే యజ్ఞాలు చేస్తారు, మరొకదానిలో కాదు.

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

పగలు, రాత్రి ప్రాజాపతే; అందులో పగలు ప్రాణం, రాత్రి రయి. పగలు సంయోగం కలిగినవారు ప్రాణాన్ని వృథా చేస్తారు; రాత్రి సంయోగం కలిగినవారు బ్రహ్మచర్యంగా ఉంటారు.

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

అన్నం ప్రాజాపతే; దానినుండి రేతస్సు (వీర్యం) వస్తుంది. అందుకే ఈ ప్రాణులు రేతస్సు ద్వారా పుడతాయి.

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्टितम्

ప్రజాపతివ్రతాన్ని ఆచరించే వారు జంటను సృష్టిస్తారు. austerity, బ్రహ్మచర్యం, సత్యం ఎవరిలో స్థిరంగా ఉంటాయో, వారికి మాత్రమే బ్రహ్మలోకం లభిస్తుంది.

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति

వారికే ఆ కలుషరహితమైన, పవిత్రమైన బ్రహ్మలోకం లభిస్తుంది. వారిలో వక్రత, అబద్ధం, మాయ ఉండవు.

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रचां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति

ఇలా ప్రాశ్నోపనిషత్తులో మొదటి ప్రశ్న ముగిసింది. తరువాత వైదర్భి కుమారుడు భార్గవుడు అడిగాడు: 'భగవంతుడా! ఎన్ని దేవతలు ఈ సృష్టిని నిలబెడతాయో చెప్పండి. వాటిలో ఏవి దీపం వంటివిగా ప్రకాశిస్తాయో చెప్పండి. వాటిలో ఎవరు గొప్పవారు?'

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

ఆయన ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: 'ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి, వాక్కు, మనస్సు, కళ్ళు, చెవులు—ఈ దేవతలు తమ శక్తిని చూపిస్తూ, 'మేమే ఈ శరీరాన్ని బలంగా నిలబెడుతున్నాం, మేము దీన్ని ధరిస్తున్నాం' అని చెప్పుకుంటారు.'

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

అప్పుడు ప్రాణుడు, అందరిలో శ్రేష్ఠుడు, వారితో ఇలా అన్నాడు: "మీరు మాయలో పడకండి. నేను ఒక్కడినే, నా స్వరూపాన్ని ఐదు విధాలుగా విభజించి, ఈ శరీరాన్ని బలంగా పట్టుకుని నిలబెడుతున్నాను." అయినా వారు అతని మాటను నమ్మలేదు.

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मि/श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मि/ष्च प्रत्ष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवम् वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्

అతనే అగ్ని, కాలినవాడు; అతనే సూర్యుడు; అతనే వర్షాన్ని కురిపించేవాడు; అతనే వాయువు; అతనే భూమి, ధనానికి అధిపతి; సత్యం, అసత్యం, అమృతం—all అతడే.

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च

ఎలా చక్రంలో నాభికి చుట్టూ అరలు ఉండతాయో, అలాగే ప్రాణుని ఆధారంగా అన్నీ నిలిచివున్నాయి—ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, యజ్ఞం, రాజ్యాధికారం, బ్రాహ్మణత్వం—all ప్రాణుని మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి.

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि

ప్రాణా! నీవే గర్భంలో ప్రజాపతిగా సంచరిస్తావు, నీవే మళ్లీ జన్మిస్తావు. నీకోసమే ఈ ప్రాణులు బలిని సమర్పిస్తాయి, ఎందుకంటే నీవే ప్రాణాలలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు.

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि

దేవతల్లో నీవే అత్యంత ప్రకాశవంతుడు; పితృదేవతల్లో నీవే మొదటి స్వధా; ఋషుల్లో నీవే వారి ఆచరణలోని సత్యం; నీవే అథర్వణుడు, అంగిరసుడు.

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः

ప్రాణా! నీ తేజస్సుతో నీవే ఇంద్రుడు, రుద్రుడు, రక్షకుడు; నీవు మధ్యలో సంచరిస్తావు; నీవే సూర్యుడు, వెలుగులకు అధిపతి.

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति

ప్రాణా! నువ్వు వర్షాన్ని కురిపించినప్పుడు, ఈ ప్రాణులు ఆనందంతో ఉల్లాసంగా ఉంటాయి—"మన కోరికలకి తగిన ఆహారం వస్తుంది" అని ఆశపడతారు.

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः

ప్రాణా! నీవే సంచారవంతుడు, ఏకైక రథికుడు, సర్వజగత్తుకు అధిపతి. మేము మొదటి భాగాన్ని సమర్పించే వారు; నీవే మా తండ్రివి, ఓ మాతరిశ్వ!

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः

నీ రూపం మాటలో, చెవిలో, కళ్ళలో, అలాగే మనస్సులో వ్యాపించి ఉంది. ఆ రూపం మాకు మంగళకరంగా ఉండనీ, నువ్వు మమ్మల్ని వదలి పోవద్దు.

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति

మూడు లోకాలలో ఉన్న ప్రతిదీ ప్రాణుని ఆధీనంలో ఉంది. అమ్మ తన పిల్లలను ఎలా కాపాడుతుందో, అలాగే మమ్మల్ని రక్షించు. మాకు ఐశ్వర్యం, జ్ఞానం ప్రసాదించు.

इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति

ఇలా ప్రాశ్నోపనిషత్తులో రెండవ ప్రశ్న ముగిసింది. తరువాత కౌశల్యుడు, అశ్వలాయనుని కుమారుడు, ఇలా అడిగాడు: "భగవన్! ఈ ప్రాణుడు ఎక్కడి నుండి పుట్టాడు? ఎలా ఈ శరీరంలోకి వస్తాడు? ఎలా తనను తాను విభజించుకుంటాడు, స్థిరపడతాడు? దేనివల్ల బయటకు వెళ్తాడు? లోపల, బయట ఎలా ఆధారం ఇస్తాడు?"