तृतीयः प्रश्नः समाप्तः। ततः सौर्यायणिः गार्ग्यः पिप्रच्छ—“भगवन्, अस्मिन्पुरुषे किम् सुप्तं भवति, किम् जागरति, कः स्वप्नान् पश्यति, कस्य एषा सुखता, कस्मिन् एते सर्वे प्रतिष्ठिताः?” सः प्रत्युवाच—“गार्ग्य, यथा सूर्यस्य रश्मयः अस्तमिते तस्य मण्डले एकीभवन्ति, उदिते पुनः प्रसारिताः भवन्ति, एवं सर्वमिदम् परमदेवता मनसि लीयते। तस्मिन् काले नायं शृणोति, न पश्यति, न घ्राणं जिघ्रति, न रसं स्वादयति, न स्पृशति, न भाषते, न गृह्णाति, न रमते, न विसृजति, न चलति; ‘सः सुप्तः’ इति आहुः।” एतेषु सर्वेषु नगरे केवला प्रधाना प्राणः एव जागरति। अपानः गृह्यग्निवत्, व्यानः पाकाग्निवत्, गृह्यग्नेः एव होत्रः प्रेर्यते, यः उदानः नाम। समानः तु उच्छ्वास-निःश्वासरूपे द्वे हविषी योजयति। मनः यजमानः, उदानः एव यज्ञस्य फलम्। सः प्रतिदिनं यजमानं ब्रह्मणि नयति। स्वप्ने, एषः देवता स्वस्य ऐश्वर्यं अनुभवति; यत् दृष्टं, पुनः पश्यति; यत् श्रुतं, पुनः शृणोति; यानि विविधेषु देशेषु अनुभूतानि, तानि पुनः पुनः अनुभवति। दृष्टं अदृष्टं, श्रुतं अश्रुतं, अनुभूतं अननुभूतं, सत् असत्—सर्वं पश्यति, सर्वं ज्ञाति। यदा तेजसा अभिभूतः भवति, तदा एष देवता न स्वप्नान् पश्यति; तदा अत्र शरीरे एव सुखं अनुभवति। यथा खगाः वृक्षे समवसन्ति, एवं सर्वे एते परमात्मनि प्रतिष्ठन्ते। भूमिः, भूमेः रसं, आपः, आपः रसं, अग्निः, अग्नेः रसं, वायुः, वायोः रसं, आकाशः, आकाशस्य रसं; चक्षुः, दृश्यं, श्रोत्रं, श्रोतव्यं, घ्राणं, घ्रातव्यं, रसं, स्वाद्यं, त्वक्, स्पर्श्यं, वाक्, वक्तव्यं, हस्तौ, ग्राह्यं, उपस्थः, रमणीयं, पायु, विसर्जनीयम्, पादौ, गमनीयम्, मनः, मन्तव्यं, बुद्धिः, बोध्यं, अहंकारः, अभिमन्तव्यं, चित्तं, चिन्त्यम्, तेजः, दीप्त्यं, प्राणः, धारणीयम्— एषः द्रष्टा, स्प्रष्टा, श्रोता, घ्राता, रसयिता, मन्ता, विज्ञाता, कर्ता—विज्ञानात्मकः पुरुषः, सः परमक्षरे आत्मनि प्रतिष्ठितः। यः एतद् अछायम्, अशरीरम्, वर्णरहितम्, शुद्धम्, अक्षरम् वेद, सः परमं अक्षरं आप्नोति, सर्वज्ञः भवति, सर्वं भवति; अत्र श्लोकः अस्ति। यत्र एषः विज्ञानात्मा, सर्वे देवाः, प्राणाः, भूतानि च प्रतिष्ठितानि, तदक्षरं वेद, सः सर्वज्ञः भवति, सर्वम् अभिप्रविश्य तिष्ठति। चतुर्थः प्रश्नः समाप्तः। ततः शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ—“भगवन्, कश्चित् पुरुषः मरणकाले ओंकारं उपासते चेत्, केन लोकं सः जयति?” तस्मै सः प्रत्युवाच— “सत्यकाम, ओंकारः उभयं परं चापरं च ब्रह्म; तस्मात् एतेन ज्ञाता तदेकं वा अन्यद्वा आप्नोति।” “यदि केवलं एकमात्रया उपास्ते, तेन शीघ्रं पुनः पृथिव्याम् एव जायते। ऋचः एनं मानवलोकं नयन्ति, तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च महत्त्वं अनुभवति।” “यदि द्वाभ्याम् मात्राभ्यां मनसि संहितम्, तदा यजुः एनं सोमलोकं नयन्ति; तत्र सोमलोके महत्त्वं अनुभूय पुनरावर्तते।” “यः तु एतेनैव त्रिमात्रेण ओंकारेण तम् उत्तमं पुरुषं उपास्ते, सः सूर्यस्य तेजसा संयुक्तः भवति; यथा सर्पः त्वचम् विवृणुते, एवं पापात् विमुक्तः भवति; साम्ना ब्रह्मलोकं नीयते, तस्मात् देहसमूहात् परमं पुरुषं पश्यति, यः परात्परः। अत्र श्लोकाः पठ्यन्ते—” “त्रिमात्राः मर्त्ये संनिहिताः, अन्योन्यं न वियुज्यन्ते; बाह्ये, अभ्यन्तरे, मध्येम् कर्मसु, यथावत् उपन्यस्तः ज्ञाता न चलति।” “ऋग्वेदेन एतत् आप्यते, यजुर्वेदेन मध्यं स्थानम्, साम्ना यत् पण्डिताः पश्यन्ति; ओंकारः एव साधनं, तेन ज्ञाता शान्तं, अजरम्, अमृतम्, अभयम्, परम् आप्नोति।” पञ्चमः प्रश्नः समाप्तः। ततः सुकेशः भारद्वाजः पप्रच्छ—“भगवन्, हिरण्यनाभः कौशल्यः माम् अपृच्छत्—‘भारद्वाज, षोडशकलं पुरुषं वेत्सि?’ अहम् अवेदम्—‘न वेद्मि’; यदि अवेदम्, कथं न उक्तवान् स्याम्? यो मिथ्यावादी, तस्य मूलं शुष्यति; तस्मात् न अनृतं वदामि। सः मौनेन रथमारुह्य ययौ। अधुना त्वां पृच्छामि—क्व असौ पुरुषः?” सः प्रत्युवाच—“अत्रैव अस्मिन्शरीरे, सुमते, सः पुरुषः यस्मिन् एते षोडश कला उत्पद्यन्ते।” सः चिन्तयामास—“यतः प्रस्थितः प्रेयामि, यत्र स्थितः स्थेयम्।” सः प्राणं सृष्टवान्; प्राणात् श्रद्धां, आकाशम्, वायुम्, अग्निम्, आपः, पृथिवीं, इन्द्रियाणि, मनः; अन्नम्, अन्नात् वीर्यम्, तपः, मन्त्राः, कर्माणि, लोकाः, लोकेषु नामानि च। यथा नद्यः समुद्राय प्रवृत्ताः समुद्रं प्राप्त्वा नामा रूपे विनश्यन्ति, केवलं समुद्रः इति उच्यते, एवं एते षोडश कलाः पुरुषाय प्रवृत्ताः पुरुषं प्राप्त्वा नामा रूपे विनश्यन्ति, केवलं पुरुषः इति उच्यते; सः निरवयवः अमृतः भवति। अत्र श्लोकः— “यथा चक्रस्य नाभौ स्पोकाः प्रतिष्ठिताः, एवं तासु कलासु सः प्रतिष्ठितः; तम् पुरुषं विद्धि, मा मृत्युः प्रतिपद्येत।” सः तान् उवाच—“एतावद् एव एतद् परं ब्रह्म वेद्मि; एतस्मात् न परमस्ति।” ते तम् उपास्तुवन्—“त्वं नः पितासि, योऽस्मान् अज्ञानात् पारं नयसि; नमः महद्भ्यः, नमः महद्भ्यः।