सः तस्मै उत्तरं दत्तवान् – “त्वं साधारणातीतानि प्रश्नानि पृच्छसि, ब्रह्मनिष्ठः च असि। अतः तुभ्यं सर्वं कथयामि। आत्मनः एवायं प्राणः उत्पन्नः। यथा पुरुषस्य छाया तस्य अनुगच्छति, तथा एषः प्राणः आत्मनि विस्तारं प्राप्नोति। मनसः प्रवृत्त्या एषः शरीरं प्रविशति। यथा राजा स्वकार्यकर्तृन् नियुक्त्वा आदेशं ददाति – ‘एतेषु ग्रामेषु शासनं कुरुत’ – तथा प्राणः अपरेषु प्राणेषु स्वस्वकार्याणि नियोजयति, पृथक् पृथक् व्यवस्थितानि। अपानः मल-मूत्रेन्द्रिययोः स्थितः, प्राणः नेत्रे, कर्णे, मुखे, नासिकायाम्; समानः मध्ये स्थितः, यः समं अन्नं वितरति। अतः सप्त ज्वालाः भवन्ति। एषः आत्मा हृदयस्थः एव। तत्र शताधिक एकनवति नाड्यः शाखायाः सन्ति; प्रत्येकस्य शतं शाखाः, प्रत्येकशाखायाः द्विसप्ततिसहस्रं उपशाखाः। तासु व्यानः सञ्चरति। एकया नाड्या उदानः ऊर्ध्वं गच्छति; पुण्येन पुण्यलोकं, पापेन पापलोकं, उभाभ्याम् मानवलोकं नयति। सूर्यः बाह्यः प्राणः, सः उदयति च प्राणं नेत्रसम्बन्धं धारयति। पृथिव्यां देवता अपानं मनुष्ये धारयति। मध्यं समाना, वायु व्याना। ऊर्ध्वगः तेजः एव; यदा तेजः शान्तः भवति, इन्द्रियाणि मनसि संलीनानि पुनः जन्मं प्राप्नुवन्ति। येन मनसा प्रयाति, तेन एव सः प्राणं गच्छति; प्राणः तेजसा युक्तः आत्मना सह तं इच्छितं लोकं नयति। एवं प्राणं यः वेद, तस्य अपत्यं न नश्यति; सः अमृतत्वं प्राप्नोति। एतद् ऋचः। यो प्राणस्य उत्पत्तिं, प्रवेशं, स्थानं, व्यापित्वं, पञ्चविधत्वं आत्मनि वेद, सः अमृतत्वं प्राप्नोति – ज्ञात्वा अमृतत्वं प्राप्नोति। एवं तृतीयः प्रश्नः समाप्तः। ततः सौर्यायणी गार्ग्यः पृच्छति – “भगवन्, अस्मिन पुरुषे किम् निद्रायते, किम् जागरति, कः स्वप्नं पश्यति, कस्य सुखं, केषु सर्वे विश्राम्यन्ति?” सः तस्मै उत्तरं दत्तवान् – “गार्ग्य, यथा सूर्यस्य रश्मयः अस्तं गच्छन्ति, तदा तस्य मण्डले एकीभवन्ति, उदये पुनः प्रसारिताः भवन्ति। तथा सर्वं परमदेवता मनसि संलयति। तस्मिन काले पुरुषः न शृणोति, न पश्यति, न घ्राणयति, न स्वादयति, न स्पृशति, न वदति, न गृह्णाति, न रमते, न विमोचयति, न गच्छति; तं ‘निद्रायति’ इति वदन्ति। केवलं श्रेष्ठः प्राणः अस्मिन नगरे जागरति। अपानः गार्हपत्याग्निवत्, व्यानः आहवनीयाग्निवत्, गार्हपत्यात् दक्शिणाग्निः प्रज्वलितः, यः उदानः। समाना प्राणः उच्छ्वास-निश्च्वासयोः यज्ञयोः समर्पणं करोति। मनः यजमानः, उदानः यज्ञफलम्। सः प्रतिदिनं यजमानं ब्रह्मणि नयति। स्वप्ने एषः देवता स्वमहिमानं अनुभवति; यद् दृष्टं पुनः पश्यति, यद् श्रुतं पुनः शृणोति, यद् अन्यत्र अनुभूतं पुनः पुनः अनुभवति। दृष्टं अदृष्टं, श्रुतं अश्रुतं, अनुभूतं अननुभूतं, सत् असत् – सर्वं पश्यति, सर्वं पश्यति। यदा तेजसा अभिभूतः, तदा देवता स्वप्नं न पश्यति; तदा शरीरस्थः सुखं अनुभवति। यथा पक्षिणः वृक्षे समागताः, तथा सर्वे परमात्मनि विश्राम्यन्ति। भूमिः भूमिसारः, आपः आपसारः, अग्निः अग्निसारः, वायुः वायुसारः, आकाशः आकाशसारः; नेत्रं दृश्यं, कर्णं श्रव्यं, नासिका घ्राण्यं, जिह्वा स्वाद्यं, त्वचा स्पृश्यं, वाक् वक्तव्यं, हस्तः ग्राह्यं, जननेंद्रियं रमणीयं, गुदः विमोचनीयं, पादः गमनीयं, मनः मन्तव्यं, बुद्धिः बोध्यं, अहंकारः अभिमन्तव्यं, चित्तं चिन्तनीयं, तेजः दीप्तव्यं, प्राणः धार्यं – सः दृष्टा, स्प्रष्टा, श्रोता, घ्राता, स्वादिता, मन्ता, ज्ञाता, कर्ता – विज्ञानात्मा, पुरुषः। सः परमक्षरे आत्मनि विश्राम्यति। यो छायारहितं, शरीररहितं, वर्णरहितं, शुद्धं, अक्षरं वेद, सः परमं अक्षरं प्राप्नोति। सर्वज्ञः सर्वः भवति; एषा ऋचः। विज्ञानात्मा, सर्वैः देवैः, प्राणैः, भूतेषु च, यत्र अक्षरं वेद, तत्र स्थितः। सः सर्वज्ञः सर्वं प्रविशति। एवं चतुर्थः प्रश्नः समाप्तः। ततः शैब्यः सत्यकामः पृच्छति – “भगवन्, यदि कश्चित् मनुष्यः मृत्युकाले ओंकारे ध्यानं करोति, केन लोकं सः जयति?” तस्मै उत्तरं दत्तवान् – “सत्यकाम, ओंकारः परं च अपरं च ब्रह्म। अतः ज्ञाता तेन एकं वा अन्यं वा प्राप्नोति। यदि केवलं एकमात्रं ओंकारं उपासते, तेन शीघ्रं पुनः पृथिव्यां जन्मं प्राप्नोति। ऋचः तम् मानवलोकं नयन्ति; तत्र तपः, ब्रह्मचर्यं, श्रद्धया महत्त्वं अनुभवति। यदि द्वाभ्याम् मात्राभ्याम् मनसि संलीनं, तदा यजुः तं चन्द्रलोकं नयति; तत्र चन्द्रलोके महत्त्वं अनुभव्या पुनः प्रतिनिवर्तते। यः तु तं परमं पुरुषं त्रिमात्रेण ओंकारे उपास्ते, सः सूर्यस्य तेजसा संयुक्तः भवति; यथा सर्पः शरीरद्वारं त्वक् त्यजति, तथा सः पापात् विमुक्तः। साम्ना ब्रह्मलोकं नीयते; तत्र देहसमूहे परमं पुरुषं पश्यति, यः परमात् परमः। तत्र ऋचः पठ्यन्ते – त्रिमात्राः मर्त्ये युक्ताः न पृथक्, कदाचित् न वियुक्ताः; बाह्याभ्यन्तरमध्यमेषु कर्मसु युक्ताः, ज्ञाता न कम्पते। ऋग्वेदेन एषः प्राप्यते; यजुः मध्ये; साम्ना यद् पण्डिताः पश्यन्ति; ओंकारः एव साधनम् – तेन ज्ञाता शान्तं, अजरं, अमृतं, अभयं, परमं प्राप्नोति। एवं पञ्चमः प्रश्नः समाप्तः। ततः सुकेशः भारद्वाजः पृच्छति – “भगवन्, हिरण्यनाभः कौशल्यः माम् पप्रच्छ – ‘भारद्वाज, षोडशकलं पुरुषं जानासि?’ अहम् अवेदम् – ‘न जानामि।’ यदि जानामि, कथं न उक्तवान्? यः मिथ्या वदति, तस्य मूलं शुष्यति; अतः न अनृतं वदामि। सः तुष्णीं रथं आरोह्य प्रस्थितः। अधुना अहम् पृच्छामि – कः सः पुरुषः?” सः तस्मै उत्तरं दत्तवान् – “इहैव, अस्मिन शरीरे, सः पुरुषः, यस्मिन षोडश कलाः उत्पन्नाः। सः विचिन्तयामास – ‘यतः गच्छन् अहं गच्छेयम्? यत्र स्थितः अहं स्थेयम्?’ सः प्राणं सृजति; प्राणात् श्रद्धा, आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी, इन्द्रियाणि, मनः; अन्नं, अन्नात् वीर्यं, तपः, वेदाः, कर्माणि, लोकाः, लोकेषु नामानि। यथा नद्यः समुद्राय गच्छन्त्यः, समुद्रं प्राप्त्वा तत्र विलीयन्ते, नामरूपं नश्यति, केवलं समुद्रः इति उच्यते; तथा एते षोडश कलाः पुरुषाय गच्छन्त्यः, तं प्राप्त्वा विलीयन्ते, नामरूपं नश्यति, केवलं पुरुषः इति उच्यते। सः निरकलः, अमृतः भवति। तत्र ऋचः – यथा चक्रे नाभौ अराः स्थिताः, तथा कलाः तस्मिन् स्थिताः। तं पुरुषं विद्धि, यथा मृत्युः त्वां न बाधेत। सः तान् उवाच – “एतावत् एव अहं परमं ब्रह्म वेद; अतः परं न अस्ति।” ते तं पूजयामासुः – “त्वं एव अस्माकं पिता, यः अस्मान् अज्ञानात् परं नयति। नमः महर्षिभ्यः, नमः महर्षिभ्यः।