श्रूयतां एकः अद्भुतः संवादः प्रपञ्च्यते यत्र प्राणस्य महिमा विवृणुते। यः अग्निः दहति, स एव सूर्यः, स एव पर्जन्यः, स एव वायुः, स एव पृथिवी, धनाधिपः, सत्-असत् च, अमृतं च सः। यथा चक्रस्य अरणयः नाभौ निबद्धाः, एवं सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, यज्ञः, राज्यम्, ब्राह्मण्यम् सर्वं प्राणे एव स्थितम्। त्वं एव प्रजापतिरिव गर्भे सञ्चरस्येकः पुनः पुनः जायसे। त्वां सर्वाणि भूतानि हविर्ददति, यतः त्वम् एव प्राणेषु प्रतिष्ठितः। देवेषु त्वं श्रेष्ठः, पितृषु प्रथमः, ऋषिषु सत्याचारः, अथर्वाङ्गिरसौ च त्वमेव। तेजसा त्वं इन्द्रः, रक्षणे रुद्रः, मध्ये सञ्चरन् सूर्यः प्रभाभृतां पतिः। यदा त्वं वर्षसि, तदा भूतानि प्रमुद्यन्ते—"यथाकामं अन्नं भविष्यति" इति मन्यन्ते। त्वं एव चरः, एकः सारथिः, सर्वस्य अधिपः; वयं प्रथमांशदातारः, त्वं अस्माकं पिता मातरिश्वन्। यद् रूपं तव वाक्-श्रोत्र-दृशि प्रतिष्ठितं, यद् मनसि व्याप्य स्थितम्, तत् नः शुभं कुरु, मा त्वं अपगाः। यद् इमासु त्रिषु लोकेषु प्रतिष्ठितं सर्वं, तत् प्राणस्य वशे; सः मां मातरिव सुतान् पातु, श्रीं मे विद्याम् च प्रयच्छतु। एवं द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः। अथ कौशल्यः अश्वलायनपुत्रः पप्रच्छ—"भो भगवन्, कुतः अयं प्राणः जायते? कथं अस्मिन् शरीरे प्रविशति? कथं आत्मानं विभाग्य प्रतिष्ठते? केन प्रतिष्ठते? कथं बहिः अन्तः च धत्ते?" सः प्रत्यवदत्—"अतिप्रश्नं पृच्छसि, ब्रह्मनिष्ठोऽसि; तस्मात् ते वक्ष्यामि।" आत्मनः अयं प्राणः जायते। छायैव पुरुषस्य, एवं अस्मिन् व्याप्य स्थितः। मनसः क्रियया शरीरे प्रविशति। यथा राजा अमात्यान् नियुक्त्य ग्रामान् पालयितुं नियच्छति, एवं प्राणः अन्येषां प्राणानां कर्माणि विभाग्य स्थापयति। अपानः अधः, प्राणः नेत्र-श्रोत्र-मुख-नासिकासु, समानः मध्ये; सः सम्यक् अन्नं वितरति, तस्मात् सप्त ज्वालाः भवन्ति। एष आत्मा हृदि एव स्थितः। तत्र शतएकं नाड्यः सन्ति, तासु प्रत्येकस्मिन्शतं शाखाः, प्रत्येकशाखायाः द्विसप्ततिसहस्राणि उपनाड्यः। एषु व्यानः सञ्चरति। एकया उदानः ऊर्ध्वं गच्छति; पुण्येन पुण्यलोकं, पापेन पापलोकं, उभाभ्यां मनुष्यलोकं नयति। सूर्यः बाह्यः प्राणः; सः उदितः नेत्रयोः प्राणं धारयति। पृथिव्यां देवता पुरुषस्य अपानं धारयति। अन्तरिक्षं समानः, वायुः व्यानः। ऊर्ध्वगः तेजसः; तस्मात्, शान्ते तेजसि, इन्द्रियाणि मनसि लीनानि पुनः जन्म लभन्ते। येन मनसा गच्छति, तेन प्राणं प्राप्य, सः तेजसा युक्तः आत्मना सह स्वकृतलोकं गच्छति। एवं यः एवं वेद, तस्य अपत्यं न क्षीयते, सः अमृतः भवति। यः आत्मनः प्राणस्य उत्पत्तिं, प्रवेशं, स्थितिं, व्यापित्वं, पञ्चधा भावं वेद, सः अमृतत्वं प्राप्नोति। एवं तृतीयः प्रश्नः समाप्तः। अथ सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ—"भो भगवन्, अस्मिन्पुरुषे किम् शयते, किम् जागर्ति, कः स्वप्नानि पश्यति, कस्य एषा प्रीति, कस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्?" सः उवाच—"गार्ग्य, यथा सूर्यस्य रश्मयः अस्तं गच्छन्त्येकत्र संलीनाः, उदयति च ताः पुनः प्रसारिताः, एवं सर्वं परमदेवता मनसि लीयते। तस्मिन् काले न शृणोति, न पश्यति, न घ्राणं, न रसं, न स्पर्शनं, न भाषते, न गृह्णाति, न रमते, न विसृजति, न गच्छति; 'सः स्वपिति' इत्युच्यते।" एष एव श्रेष्ठः प्राणः अस्मिन् पुरे जागर्ति। अपानः गृह्याग्निवत्, व्यानः गार्हपत्यवत्, गृह्याग्नितः आहवनीयः, यः उदानः। समानः प्राणः उच्छ्वास-निःश्वासयोः हविर्द्वयं संप्रापयति। मनः यजमानः, उदानः फलं; सः प्रतिदिनं यजमानं ब्रह्मणि नयति। स्वप्नकाले एष देवता स्वं महिमानं अनुभवति; यद् दृष्टं, पुनर्दृश्यते; यद् श्रुतं, शृणोति; यद् अनुभूतं, तद् पुनः पुनः अनुभवति। दृष्टं, अदृष्टं, श्रुतं, अश्रुतं, अनुभूतं, अननुभूतं, सत्-असत् सर्वं पश्यति। यदा तेजसा अभिभूतः, न स्वप्नं पश्यति; तदा शरीरे एव प्रीति अनुभवति। यथा पक्षिणः वृक्षे संनिपत्य तिष्ठन्ति, एवं सर्वं परे आत्मनि संलीनम्। पृथिवी पृथिव्याः सारः, आपः आपां सारः, अग्निः अग्नेः सारः, वायुः वायोः सारः, आकाशः आकाशस्य सारः; चक्षुः द्रष्टव्यं, श्रोत्रं श्रोतव्यं, घ्राणं घ्रातव्यं, रसं रस्यं, त्वक् स्प्रष्टव्यं, वाक् वक्तव्यं, हस्तौ ग्रहीतव्यं, उपस्थः रमणीयं, पायुः विसर्जनीयम्, पादौ गन्तव्यं, मनः मन्तव्यं, बुद्धिः बोधव्यं, अहङ्कारः अभिमन्तव्यं, चित्तं चिन्तनीयम्, तेजः दीप्तव्यं, प्राणः धार्यः। सः द्रष्टा, स्प्रष्टा, श्रोतृ, घ्राता, रसिता, मन्ता, विज्ञाता, कर्ता—विज्ञानात्मा पुरुषः, सः परे अक्षरे आत्मनि प्रतिष्ठितः। यः एतद् अछायं, अशरीरं, अरूपं, शुद्धं, अक्षरं वेत्ति, सः परं अक्षरं प्राप्नोति; सः सर्वज्ञः भवति; अत्र श्लोकः। यत्र एष विज्ञानात्मा, सर्वैः देवैः, प्राणैः, भूतेषु च प्रतिष्ठितः, सः यः अक्षरं वेत्ति, सः सर्वज्ञः सर्वं प्रविशति। एवम् चतुर्थः प्रश्नः समाप्तः। अथ शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ—"भो भगवन्, यः मनुष्यः मृत्युकाले ओंकारं उपासते, सः केन लोकं जयति?" सः उवाच—"सत्यकाम, ओंकारः परं चापरं च ब्रह्म; तस्मात् ज्ञाता तेन एकं वा द्वयं वा प्राप्नोति।" एकमात्रया उपास्य, सः शीघ्रं पुनः पृथिव्यां जायते; ऋचः तम् मनुष्यलोकं नयन्ति, तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च महिमानं अनुभवति। द्वाभ्यां मात्राभ्यां मनसि संनिधाय, सः यजुर्भिः चन्द्रलोकं नीयते, तत्र महिमानं अनुभव्य पुनर् एधति। यः तु तेनैव ओंकारेण परं पुरुषं उपास्ते, सः सूर्यस्य तेजसा संयुज्यते; यथा सर्पः त्वचं विसृजति, एवं सः पापात् विमुच्यते; सः साम्ना ब्रह्मलोकं नीयते, तत्र देहसमूहात् परं पुरुषं पश्यति। अत्र श्लोकाः पठ्यन्ते—त्रयो मात्राः मर्त्ये संनिहिताः, कार्ये, अन्तः, मध्यतः च; यः सम्यक् उपास्ते, सः न चलति। ऋग्वेदेन एतत् प्राप्यते, यजुर्वेदेन अन्तरिक्षं, साम्ना यत् पश्यन्ति धीरा; ओंकारेणैव साधनं कृत्वा, शान्तं, अजरं, अमृतं, अभयं, परं प्राप्नोति। एवं पञ्चमः प्रश्नः समाप्तः। अथ सुकेशः भारद्वाजः पप्रच्छ—"भगवन्, हिरण्यनाभः कौशल्यः माम् अपृच्छत्—'किं त्वं पुरुषं षोडशकलं वेत्सि?' अहम् अवेदं, 'न जानामि'; यदि अवेदं, कथं न उक्तवान् स्याम्? यो हि अनृतं वदति, सः मूलतः शुष्यति; तस्मात् न अनृतं वक्तव्यम्। सः मौनं कृत्वा रथेन निर्जगाम। अहं त्वां पृच्छामि—क्व सः पुरुषः अस्ति?" सः उवाच—"इहैव अस्मिन्शरीरे, सुमते, सः पुरुषः, यस्मिन् एतानि षोडश कलाः उत्पद्यन्ते।