पञ्चपादः द्वादशरूपः पिता इति विद्वांसः कथयन्ति। तस्योत्तमभागे सः नगर्यां निवसति। अन्ये तु मेधावी जनाः सप्तचक्रे षट्स्पोके तं स्थितं वदन्ति। मासः एव प्रजापतिः; तस्य कृष्णपक्षः अन्नं, शुक्लपक्षः प्राणः। अतः ऋषयः शुक्लपक्षे यज्ञं कुर्वन्ति, न तु अन्यस्मिन्काले। प्रजापतिः एव अहोरात्रौ; तयोः अहः प्राणः, रात्रिः अन्नं। ये जनाः दिवा मैथुनं कुर्वन्ति, ते प्राणं नष्टवन्तः; रात्रौ यः संयोजनं, तद् ब्रह्मचर्यम्। अन्नं प्रजापतिः; तस्मात् शुक्रं जायते; शुक्रात् एव भूतानि उत्पद्यन्ते। प्रजापतिव्रतम् आचरन्तः सन्तानं जनयन्ति; तेषां ब्रह्मलोकः, यत्र तपः, ब्रह्मचर्यं, सत्यम् प्रतिष्ठितम्। तेषां एव शुद्धः निष्कलंकः ब्रह्मलोकः, यत्र न वक्रता, न मिथ्या, न मायायाः अस्ति। एवं प्रथमः प्रश्नः समाप्तः। ततः वैदर्भेः पुत्रः भार्गवः पप्रच्छ—“भगवन्, के के देवाः इमां सृष्टिं धारयन्ति? के तेषां प्रकाशं कुर्वन्ति? को वा तेषां श्रेष्ठः?” सः प्रत्यवदत्—“आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी, वाक्, मनः, चक्षुः, श्रोत्रम्—एते देवाः स्वस्वबलं प्रकट्य वदन्ति—‘वयं एतत् शरीरं धारयामः, बलात् स्थापयामः।’” तदा प्राणः, श्रेष्ठः, तान् उवाच—“मा मोहं गच्छत। अहं एव पञ्चधा विभक्तः एतत् शरीरं धारयामि, स्थापयामि।” तु तैः न विश्वासः कृतः। अहंकारात् प्राणः उत्थितः इव अभवत्; तस्य उत्थाने अन्ये अपि उत्थिताः। तस्य स्थितौ अन्ये अपि स्थिताः। यथा मधुकण्ठः उत्थितः, मधुकाः तम् अनुवर्तन्ते, तथा वाक्, मनः, चक्षुः, श्रोत्रम् प्राणं सन्तुष्टाः स्तुवन्ति। सः अग्निः यः दहति; सः सूर्यः; सः पर्जन्यः; सः वायुः; सः पृथिवी, धनाध्यक्षः; सत्यम्, अनृतम्, अमृतम् च। यथा चक्रस्य अरणयः नाभौ स्थिताः, तथा सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, यज्ञः, राज्यम्, ब्रह्मत्वम्। त्वं, प्राण, गर्भे प्रजापतिरूपेण संचरिष्यसि; त्वमेव पुनः जन्म लभसे। त्वां प्राणं प्राणी यज्ञं यजन्ति, यतः त्वं प्राणेषु प्रतिष्ठितः। देवेषु त्वं तेजस्वी; पितृषु प्रथमः हविः; ऋषिषु सत्यम्; त्वं अथर्वा, अङ्गिराः। त्वं, प्राण, तेजसा इन्द्रः; रुद्रः रक्षकः; मध्ये संचरिष्यसि; त्वं सूर्यः, ज्योतिषां नाथः। यदा त्वं वर्षसि, प्राण, तदा प्राणी सुखं प्राप्नुवन्ति—“यथाकामं अन्नं आगमिष्यति” इति चिन्तयन्ति। त्वं, प्राण, विहर्ता, एकः सारथिः, सर्वस्य नाथः। वयं प्रथमभागदातारः; त्वं अस्माकं पिता, मातरिश्वन्। यद् रूपं तव वाक्, श्रोत्रे, चक्षुषि प्रतिष्ठितम्, यद् मनसि व्याप्य अस्ति—तत् अस्माकं शुभं कुरु; मा गच्छ। यद् त्रिषु लोकेषु प्रतिष्ठितम्, तत् सर्वं प्राणस्य वशे; मातरं यथा पुत्रान् रक्षति, तथा अस्मान् रक्ष; श्रीं, बुद्धिं च देहि। एवं द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः। ततः कौशल्यः अश्वलायनपुत्रः पप्रच्छ—“भगवन्, कुतः प्राणः जायते? कथं शरीरं प्रविशति? कथं विभज्य आत्मनं स्थापयति? केन गच्छति? कथं बहिरंतरं धारयति?” सः प्रत्यवदत्—“त्वं अतिवृष्टं पृच्छसि, ब्रह्मनिष्ठः च; अतः तव वक्ष्यामि।” आत्मनः प्राणः जायते; यथा छायाः पुरुषात्, तथा सः तत्र व्याप्य अस्ति। मनसः प्रवृत्त्या शरीरं प्रविशति। यथा राजा ग्रामेषु अधिकारिणः नियुक्त्वा वदति—“एतेषु शासनं कुर्वन्तु”—तथा प्राणः अन्येषु प्राणेषु कर्म विभागयति। अपानः मलमूत्रे, प्राणः चक्षुः, श्रोत्रे, मुखे, नासिकायाम्; समानः मध्ये; अन्नं समं वितरति; अतः सप्त ज्वालाः। आत्मा हृदये स्थितः; तत्र शतएक नाड्यः, प्रत्येकस्य शतं शाखाः, प्रत्येकशाखायाः द्विसप्ततिसहस्रं उपशाखाः। तासु व्यानः संचरति। एका नाड्या उदानः उपरि गच्छति; पुण्येन पुण्यलोकं, पापेन पापलोकं, उभाभ्याम् मानवलोकं यान्ति। सूर्यः बहिः प्राणः; सः उदितः चक्षुषः प्राणं धारयति। पृथिव्यां देवता अपानं धारयति। मध्ये समानः; वायुः व्यानः। उपरिगमनशक्ति ज्योतिः; तस्मात् ज्योतिः शान्तेन्द्रियाणि मनसि लयं गच्छन्ति, पुनः जन्मं यान्ति। येन मनसा गच्छति, तेन प्राणं प्राप्नोति; प्राणः ज्योतिर्मयः आत्मना सह इच्छानुसारं लोकं नयति। यः प्राणं एवं वेद, तस्य सन्ततिर्न नश्यति; सः अमृतः भवति। यः प्राणस्य उत्पत्तिं, प्रवेशं, स्थानं, व्यापित्वं, पञ्चधा स्वरूपं आत्मनि वेद, अमृतत्वं प्राप्नोति। एवं तृतीयः प्रश्नः समाप्तः। ततः सौर्यायणी गर्ग्यः पप्रच्छ—“भगवन्, अस्मिन्पुरुषे किम् निद्रायति, किम् जागर्ति, को स्वप्नं पश्यति, कस्य एषा सुखता, कुत्र सर्वं विश्राम्यति?” सः प्रत्यवदत्—“गर्ग्य, यथा सूर्यस्य किरणाः अस्तमिते एकत्र मिलन्ति, उदिते पुनः प्रसारयन्ति, तथा सर्वं परमदेवता मनसि लयं गच्छति। तस्मात् तस्मिन्काले न शृणोति, न पश्यति, न घ्राणयति, न स्वादयति, न स्पृशति, न वदति, न गृह्णाति, न रमते, न विसृजति, न चलति; ‘सः निद्रायति’ इति वदन्ति।” केवलः श्रेष्ठः प्राणः नगरे जागर्ति; अपानः गार्हपत्याग्निः, व्यानः आहवनीयाग्निः, गार्हपत्यात् आहवनीयः ज्वलति, सः उदानः। समानः द्वे हविः—प्राणापानं—संयोजयति। मनः यजमानः; उदानः फलम्। प्रतिदिनं यजमानं ब्रह्मणं नयति। स्वप्ने देवता महत्त्वं अनुभवति; यद् दृष्टं, पुनः पश्यति; यद् श्रुतं, पुनः शृणोति; यद् विविधेषु स्थानेषु अनुभूतं, पुनः पुनः अनुभवति। दृश्यं अदृश्यं, श्रुतं अश्रुतं, अनुभूतं अननुभूतं, सत् असत्—सर्वं पश्यति, सर्वं पश्यति। यदा तेजसा अभिभूतः, तदा देवता स्वप्नं न पश्यति; तदा शरीरे सुखं अनुभवति। यथा पक्षिणः वृक्षे संगच्छन्ति, तथा सर्वं परमात्मनि विश्राम्यति। पृथिवी च पृथिव्याः सारः, आपः च आपः सारः, अग्निः च अग्नेः सारः, वायुः च वायोः सारः, आकाशः च आकाशस्य सारः; चक्षुः च दृश्यं, श्रोत्रं च श्रव्यं, घ्राणं च घ्राण्यं, रसना च रस्यं, त्वक् च स्पर्श्यं, वाक् च वक्तव्यं, हस्तः च ग्राह्यं, जननेंद्रियं च रमणीयं, गुदः च विसर्जनीयम्, पादः च गमनीयम्, मनः च चिन्तनीयम्, बुद्धिः च बोधनीयम्, अहंकारः च विज्ञापनीयम्, चित्तं च ध्येयम्, तेजः च दीप्तम्, प्राणः च धार्यम्— सः द्रष्टा, स्प्रष्टा, श्रोतृ, घ्रातृ, रसिता, चिन्तिता, ज्ञाता, कर्ता—ज्ञानात्मा, पुरुषः। सः परमक्षरे आत्मनि विश्राम्यति। यः छायारहितं, शरीररहितं, वर्णरहितं, शुद्धं, अक्षरं वेद, सः परमं अक्षरं प्राप्नोति; सर्वज्ञः, सर्वम् भवति। एवं पृच्छोपनिषदस्य प्रश्नाः एकीकृत्य एकस्मिन् पावने आख्याने निवेदिताः।