प्रश्नोपनिषद्

ॐ। यथा श्रुतं, शुभं श्रुत्वा, देवाः, श्रवणं कुर्मः। यथा दृष्टं, शुभं दृष्ट्वा, पूज्याः, दृष्टिं कुर्मः। यथा बलवद् शरीरं च अङ्गानि च, ते हि युष्माकं स्तौमः, यथा देवाः यथासिद्धं जीवनं युज्येम। ॐ। शान्तिः, शान्तिः, शान्तिः। सुकेशः भारद्वाजस्य पुत्रः, सत्यकामः शिबिः, गर्ग्यः सौर्यायणी, कौशल्यः अश्वलायनः, भार्गवः वैदर्भिः, कबन्धी कात्यायनः च, ब्रह्मणं प्रति अतीव समर्पिताः, उच्चतमं ब्रह्मान्वेषणं कुर्वन्तः, पूज्यं पिप्पलादं समीपं गत्वा, "सर्वं एषः नः उपदिशिष्यति," इति चिन्तयित्वा अग्निप्रतिसंनिधिं कृत्वा उपसन्नाः सन्। स तान् ऋषिः उवाच: "एकं वर्षं तपः, ब्रह्मचर्यं, श्रद्धां च धारयत। तदनन्तरं यथा इच्छेत् प्रश्नान् पृच्छत। यदि ज्ञास्यामः, सर्वं वदिष्यामः।" ततः कबन्धी कात्यायनः समीपं गत्वा पप्रच्छ, "हे पूज्यः, एतेषां प्राणिनां उत्पत्तिः कुतः?" स तं उवाच, "पुत्र, प्रजापतिः सुतानां अभिलाषया तपः उपविष्टः। तपः कृत्वा, सः द्रव्यं च प्राणं च एकस्मिन् युग्मे सृष्ट्वा, 'एतेन द्वाभ्यां, अनेकविधेषु रूपेषु, प्राणिनः सृष्टिं करिष्यामि,' इति मन्यते।" सूर्यः प्राणः, चन्द्रः द्रव्यं। सर्वं, रूपयुक्तं च निर्गुणं च, द्रव्यं इति उच्यते। यथा सूर्यः पूर्वदिशां गत्वा उषः प्रकटयति, तदनन्तरं सः प्राणान् चन्द्रात् संकलयति। यत्र यत्र च, दक्षिणं, पश्चिमं, उत्तरं, अधः, ऊर्ध्वं च, यत्र यत्र प्रकाशयति, तत्र तत्र प्राणान् संकलयति। सः सर्वप्राणः, सर्वरूपाणां प्राणः, उदितः। एषः सूक्तं प्रतिपादयति: "अनेकविधः, सुवर्णः, सर्वजन्मानां ज्ञाता, परमगति, एकं प्रकाशं प्रकटयन्, सह सहस्रकिरणैः, शतशः गत्याः, प्राणिनां प्राणः, अयं सूर्यः प्रकट्यते।" वर्षः प्रजापतिः; तस्य दक्षिणमार्गः च उत्तरमार्गः द्वौ मार्गौ। ये यज्ञं च पुण्यकर्म च कुर्वन्ति, तेषां चन्द्रलोकं प्राप्नुवन्ति; तत्र पुनः प्रतिनिवर्तन्ते। अतः, ये ऋषयः सुतानां अभिलाषा धारयन्ति, तेषां दक्षिणमार्गः प्राप्यते। एषः द्रव्यः, पितृणां मार्गः। परन्तु, उत्तरीमार्गे—तपः, ब्रह्मचर्यं, श्रद्धां च ज्ञानं च धारयन्तः—आत्मानं अन्वेष्य, सूर्यं प्राप्नुवन्ति। एषः प्राणिनां स्थानम्, अमृतम्, निर्भयं, परं लक्ष्यं। तत्र तेषां पुनः न प्रतिनिवर्तन्ति। एषः संयमः। एषः सूक्तं अस्ति। "ते वदन्ति पिता पञ्च पादाः, द्वादश रूपाणि च, चतुर्धाम्नि नगरं वसति। एते अन्ये, ज्ञाता, सप्तचक्रे, षट्पदं च गच्छन्ति।" मासः प्रजापतिः; तस्य अंधकारपक्षः द्रव्यः, प्रकाशपक्षः प्राणः। अतः, ऋषयः प्रकाशपक्षे यज्ञं कुर्वन्ति, न अन्यस्मिन्। दिवसः रात्रिः च प्रजापतिः; यत्र दिवसः प्राणः, रात्रिः द्रव्यं। ये यदा यदा यौनसंयोगं दिवसे कुर्वन्ति, तेषां प्राणः नष्टः; परन्तु यदि रात्रौ युज्यते, तदा ब्रह्मचर्यम्। आहारः प्रजापतिः; तस्मात् तस्मात् वीर्यं प्राप्यते; अतः वीर्यतः एते प्राणिनः उत्पद्यन्ते। यः प्रजापतिं व्रतम् उपवर्तते, सः सुतानां उत्पादनं करोति। तेषां एव ब्रह्मलोकः अस्ति—येषां तपः, ब्रह्मचर्यं, सत्यं च स्थिरं अस्ति। तेषां च पवित्रं, निर्लेपं ब्रह्मलोकं अस्ति, यत्र न कदापि विकृतिः, असत्यं, वा कपटं अस्ति। एवं समाप्तं प्रथं प्रश्नं प्राश्नोपनिषदि। ततः भार्गवः वैदर्भिः पप्रच्छ, "हे पूज्यः, कति देवाः सृष्टिं धारयन्ति? कः तेषां प्रकाशयति? कः च तेषां सर्वश्रेष्ठः?" स तं उवाच, "आकाशः, वायुः, अग्निः, जलम्, पृथिवी, वाक्, मनः, चक्षुः, श्रवणं च—एते देवाः, तेषां शक्तिम् प्रकट्य, 'अस्माकं बलात् एषः शरीरं धारयते, समर्थनं करोति,' इति वदन्ति।" ततः प्राणः, अग्रगण्यः, तेषां प्रति उवाच, "मोहं न गच्छत; अहं एव प्राणः, स्वयम् आत्मनं पञ्चभेदेन धारयामि, शरीरं धारयामि।" किन्तु तेषां विश्वासं न प्राप्तवान्। गर्वात् सः उपरि गत्वा प्रकटितः; यथा सः गच्छति, तथेति सर्वे अपि गच्छन्ति। यदि सः स्थास्यति, तदा सर्वे स्थास्यन्ति। यथा मधुप्रजाः स्वराज्ञं अनुसरन्ति, यथा सः स्थास्यति, तदनन्तरं वाक्, मनः, दृष्टिः, श्रवणं च प्राणं स्तुत्वा। सः अग्निः यः दहति; सः सूर्यः; सः वर्षा-प्रदायकः पार्जन्यः; सः वायुः; सः पृथिवी, धनस्य स्वामी, सत्यं च असत्यं च, अमृतं च। यथा चक्रस्य स्पोकाः नाभौ स्थिराः, तथा सर्वं प्राणे स्थितम् अस्ति: ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, यज्ञः, राज्यम्, च पुरोहितत्वम्। त्वं प्राणः, प्रजापतिः गर्भे गच्छसि; त्वं एव पुनः जातः। त्वं प्राणः, एते प्राणिनः यज्ञं ददन्ति, यः प्राणेषु स्थितः। देवेषु, त्वं प्रकाशवान्; पितृषु, त्वं प्रथमयज्ञः; ऋषिषु, त्वं तेषां आचरणस्य सत्यं; त्वं अथर्वणः च अङ्गिरसः। त्वं प्राणः, इन्द्रः तव प्रकाशे; त्वं रुद्रः, रक्षकः; त्वं मध्यप्रदेशे गच्छसि; त्वं सूर्यः, ज्योतिर्मयः। यदा त्वं वर्षा करोति, प्राणः, तदा एते प्राणिनः सुखं आनन्दं प्राप्नुवन्ति, "आहारः यथा वाञ्छामः।" त्वं प्राणः, विचरः, एकः रथध्वजः, सर्वस्य स्वामी। वयं प्रथमभागं ददामः; त्वं पितरः, हे मातरिश्वन्। यः रूपः त्वं वाक्, श्रवणं च दृष्टिं च स्थिरं करोति, यः च मनसि व्याप्तः अस्ति—तं शुभं कुरु, मा गच्छ। सर्वं, यत् त्रिभुवने स्थापितं अस्ति, प्राणस्य अधीनं अस्ति। यथा माता पुत्रं रक्षति, तथा अस्मान् रक्षस्व, समृद्धिं च बुद्धिं च ददातु। एवं समाप्तं द्वितीयं प्रश्नं प्राश्नोपनिषदि। ततः कौशल्यः अश्वलायनः तं पप्रच्छ, "हे पूज्यः, एषः प्राणः कुतः जातः? एषः किमर्थं शरीरं प्रवेशति? किमर्थं विभजति च स्थिरं करोति? किमर्थं गच्छति? किमर्थं बाह्यं च आन्तरं च समर्थनं करोति?" स तं उवाच, "त्वं सामान्यं प्रश्नं पृच्छसि, च ब्रह्मणं समर्पितः। अतः अहं तव ज्ञास्यामि।" आत्मनः प्राणः जातः। यथा छायाः व्यक्तिना प्रकटिता, तथा एषः आत्मनि व्याप्तः अस्ति। मनस्य क्रियया एषः शरीरं प्रवेशति। यथा राजा अधिकृत्य 'एतेषां ग्रामेषु राज्यं कुरुत,' इति आज्ञां ददाति, तथा प्राणः अन्येषां प्राणानां कार्याणि विभजति, तान् पृथक् व्यवस्थितः करोति। अपानः मलप्रणालीषु च जननप्रणालीषु स्थितः; प्राणः च चक्षुषु, कर्णेषु, मुखे, नासिकायां च स्थितः; समानः मध्यभागे अस्ति। एषः यज्ञं ददाति। एषः सप्तज्वाला। एषः आत्मा हृदयस्थः अस्ति। तत्र शतद्वयं नाडीनां शाखाः शाखायाः शतद्वयं च, प्रत्येकस्य शाखायाः सप्तद्वयं उपशाखाः। एषः व्यानः गच्छति। एकेन, उदानः उपरि गच्छति; धर्मेण, पुण्यं लोकं गच्छति; पापेण, पापं लोकं गच्छति; च द्यौ लोकं गच्छति। सूर्यः च बाह्यप्राणः; सः उदितः च प्राणं च दृष्टिप्राणं समर्थनं करोति। पृथिव्याः देवता अपानं प्राणिनः समर्थनं करोति। मध्ये यः स्थानं, तस्मिन् समानः अस्ति; वायुः व्यानः अस्ति। वास्तवतः, ऊर्ध्वगामिनी शक्तिः प्रकाशः; अतः यदा प्रकाशः शान्तः, इन्द्रियाणि मनसि विलीनानि पुनः पुनः पुनर्जन्म गच्छन्ति। येन मनसा यः गच्छति, तेन सह प्राणं गच्छति; प्राणः, प्रकाशयुक्तः आत्मनं सह, तं तस्मिन् लोकं गच्छति, यः तस्य अभिलाषया निर्मितः। यः एषः प्राणं यथा वर्णितं ज्ञाति—तस्य सुताः न नष्टाः; सः अमृतः भवति। एषः सूक्तं अस्ति। यः प्राणस्य उत्पत्तिं, प्रवेशं, स्थानं, व्याप्तिं, च पञ्चभेदं आत्मनि ज्ञात्वा अमृतं प्राप्नोति—ज्ञात्वा, सः अमृतं प्राप्नोति। इत्येवम्।