ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦ੍

ਆਤ੍ਮਨ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ । ਯਥੈषਾ ਪੁਰੁषੇ ਛਾਯੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਦਾਤਤਂ ਮਨੋਕृਤੇਨਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰੇ

ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਸਮ੍ਰਾਦੇਵਾਧਿਕृਤਾਨ੍ ਵਿਨਿਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ । ਏਤਨ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਨੋਤਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਨਧਿਤਿष੍ਟਸ੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗੇਵ ਸਨ੍ਨਿਧਤ੍ਤੇ ਪਾਯੂਪਸ੍ਥੇऽਪਾਨਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਤਿष੍ਟਤੇ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮਾਨਃ । ਏष ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਧੁਤਮਨ੍ਨਂ ਸਮਂ ਨਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਾਃ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿषੋ ਭਵਨ੍ਤਿ

ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ," ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਪਖਾਣਾ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਣਾ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋੜਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹृਦਿ ਹ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮਾ । ਅਤ੍ਰੈਤਦੇਕਸ਼ਤਂ ਨਾਡੀਨਂ ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਮੇਕੈਕਸ੍ਯਾ ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਖਾਨਾਡੀਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸੁ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚਰਤਿ

ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

ਅਥੈਕਯੋਰ੍ਧ੍ਵ ਉਦਾਨਃ ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਪੁਣ੍ਯਂ ਲੋਕਂ ਨਯਤਿ ਪਾਪੇਨ ਪਾਪਮੁਭਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਮ੍

ਇੱਕ ਨਾਡੀ ਉੱਤੇ ਉਦਾਨ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।

ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਹ ਵੈ ਬਾਹ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਯਤ੍ਯੇष ਹ੍ਯੇਨਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਂ ਪ੍ਰਾਣਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਨਃ । ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਯਾ ਦੇਵਤਾ ਸੈषਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਅਪਾਨਮਵष੍ਟਭ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾ ਯਦਾਕਾਸ਼ਃ ਸ ਸਮਾਨੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਨਃ

ਸੂਰਜ ਬਾਹਰਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਥੰਮਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿਆਨ ਹੈ।

ਤੇਜੋ ਹ ਵਾ ਉਦਾਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਤੇਜਾਃ । ਪੁਨਰ੍ਭਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪਧ੍ਯਮਾਨੈਃ

ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਨਣ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤੇਨੈष ਪ੍ਰਾਣਮਾਯਾਤਿ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਲੋਕਂ ਨਯਤਿ

ਜਿਸ ਮਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜਿੰਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਂ ਵੇਦ ਨ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀਯਤੇऽਮृਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦੇषਃ ਸ਼੍ਲੋਕਃ

ਜੋ ਇਹ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਔਲਾਦ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੋਪਾਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਯਤਿਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਭੁਤ੍ਵਂ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਧਾ । ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤ ਇਤਿ

ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਿੰਦ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼, ਆਉਣ, ਠਿਕਾਣਾ, ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਤृਤੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਸੌਰ੍ਯਾਯਣਿ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ਨੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੁषੇ ਕਾਨਿ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤਿ ਕਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਕਤਰ ਏष ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਸੁਖਂ ਭਵਤਿ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸੌਰਿਆਣੀ ਗਾਰਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਭਗਵਨ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਪਨੇ ਕੌਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਖ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ?'

ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਚ । ਯਥ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯ ਮਰੀਚਯੋऽਰ੍ਕਸ੍ਯਾਸ੍ਤਂ ਗਚ੍ਛਤਃ ਸਰ੍ਵਾ ਏਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇਜੋਮਣ੍ਡਲ ਏਕੀਭਵਨ੍ਤਿ । ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਦਯਤਃ ਪ੍ਰਚਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂ ਹ ਵੈ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰੇ ਦੇਵੇ ਮਨਸ੍ਯੇਕੀਭਵਤਿ ਤੇਨ ਤਰ੍ਹ੍ਯੇष ਪੁਰੁषੋ ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਨ ਰਸਯਤੇ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਨਾਭਿਵਦਤੇ ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਨਾਨਨ੍ਦਯਤੇ ਨ ਵਿਸृਜਤੇ ਨੇਯਾਯਤੇ ਸ੍ਵਪਿਤੀਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ

ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਰਯ ਏਵੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੇ ਜਾਗ੍ਰਤਿ । ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੋ ਹ ਵਾ ਏषੋऽਪਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨੋऽਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯਪਚਨੋ ਯਦ੍ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਣੀਯਤੇ ਪ੍ਰਣਯਨਾਦਾਹਵਨੀਯਃ ਪ੍ਰਾਣਃ

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮੁੱਖ ਜਿੰਦ ਹੀ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜਿੰਦ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਵਿਆਪਕ ਜਿੰਦ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਵੇਤਾਵਾਹੁਤੀ ਸਮਂ ਨਯਤੀਤਿ ਸ ਸਮਾਨਃ । ਮਨੋ ਹ ਵਾਵ ਯਜਮਾਨਃ । ਇष੍ਟਫਲਮੇਵੋਦਾਨਃ । ਸ ਏਨਂ ਯਜਮਾਨਮਹਰਹਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਗਮਯਤਿ

ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਿੰਦ ਯਜਨਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤ੍ਰੈष ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮਹਿਮਾਨਮਨੁਭਵਤਿ । ਯਦ੍ਦृष੍ਟਂ ਦृष੍ਟਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮੇਵਾਰ੍ਥਮਨੁਸ਼ृਣੋਤਿ ਦੇਸ਼ਦਿਗਨ੍ਤਰੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਭੂਤਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਭਵਤਿ ਦृष੍ਟਂ ਚਾਦृष੍ਟਂ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚਾਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚਾਨੁਭੂਤਂ ਚਾਨਨੁਭੂਤਂ ਚ ਸ੍ਚ੍ਚਾਸਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਃ ਪਸ੍ਯਤਿ

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ—ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਸ ਯਦਾ ਤੇਜਸਾऽਭਿਭੂਤੋ ਭਵਤਿ । ਅਤ੍ਰੈष ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਥ ਯਦੈਤਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰ ਏਤਤ੍ਸੁਖਂ ਭਵਤਿ

ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਫਿਰ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ ਯਥਾ ਸੋਭ੍ਯ ਵਯਾਂਸਿ ਵਸੋਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਸਂਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ । ਏਵਂ ਹ ਵੈ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ

ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏष ਹਿ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਰਸਯਿਤਾ ਮਨ੍ਤਾ ਬੋਦ੍ਧਾ ਕਰ੍ਤਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषਃ । ਸ ਪਰੇऽਕ੍ਸ਼ਰ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ

ਇਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਸ ਯੋ ਹ ਵੈ ਤਦਚ੍ਛਾਯਮਸ਼ਰੀਰਮ੍ਲੋਹਿਤਂ ਸ਼ੁਭ੍ਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਵੇਦਯਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਸੋਮ੍ਯ । ਸ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ । ਤਦੇष ਸ਼੍ਲੋਕਃ

ਉਹ ਪਰਮ ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ, ਹੇ ਸੋਮਿਆ, ਉਸ ਚਿੱਟੇ, ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ, ਛਾਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਲੇਪ, ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੋਪਾਈ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਸਹ ਦੇਵੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਭੁਤਾਨਿ ਸਂਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਵੇਦਯਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਸੋਮ੍ਯ ਸ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਵਿਵੇਸ਼ੇਤਿ

ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜਿੰਦਾਂ ਤੇ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਅਟੱਲ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਹੇ ਸੋਮਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਸ਼ੈਬ੍ਯਃ ਸਤ੍ਯਕਾਮਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਸ ਯੋ ਹ ਵੈ ਤਦ੍ਭਗਵਨ੍ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਪ੍ਰਾਯਣਾਨ੍ਤਮੋਙ੍ਕਾਰਮਭਿਧ੍ਯਾਯੀਤ । ਕਤਮਂ ਵਾਵ ਸ ਤੇਨ ਲੋਕਂ ਜਯਤੀਤਿ । ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਬਿਆ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਹੇ ਭਗਵਨ, ਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ:

ਏਤਦ੍ਵੈ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਪਰਂ ਚਾਪਰਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦੋਙ੍ਕਾਰਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤੇਨੈਵਾਯਤਨੇਨੈਕਤਰਮਨ੍ਵੇਤਿ

ਹੇ ਸਤ੍ਯਕਾਮ, ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਉੱਚਾ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਯਧ੍ਯੇਕਮਾਤ੍ਰਮਭਿਧ੍ਯਾਯੀਤ ਸ ਤੇਨੈਵ ਸਂਵੇਦਿਤਸ੍ਤੂਰ੍ਣਮੇਵ ਜਗਤ੍ਯਾਭਿਸਂਪਧ੍ਯਤੇ । ਤਮृਚੋ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਮੁਪਨਯਨ੍ਤੇ ਸ ਤਤ੍ਰ ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਸਂਪਨ੍ਨੋ ਮਹਿਮਾਨਮਨੁਭਵਤਿ

ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਥੇ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਥ ਯਦਿ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਮਨਸਿ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੋऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਯਜੁਰ੍ਭਿਰੁਨ੍ਨੀਯਤੇ ਸੋਮਲੋਕਮ੍ । ਸ ਸੋਮਲੋਕੇ ਵਿਭੁਤਿਮਨੁਭੂਯ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਤੇ

ਜੇ ਦੋ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਜੁਰ-ਵੇਦ ਦੇ ਜਰੀਏ ਚੰਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਃ ਪੁਨਰੇਤਂ ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰੇਣੋਮਿਤ੍ਯੇਤੇਨੈਵਾਕ੍ਸ਼ਰੇਣ ਪਰਂ ਪੁਰੁषਮਭਿਧ੍ਯਾਯੀਤ ਸ ਤੇਜਸਿ ਸੂਰ੍ਯੇ ਸਂਪਨ੍ਨਃ । ਯਥਾ ਪਾਦੋਦਰਸ੍ਤ੍ਵਚਾ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਚ੍ਯਤ ਏਵਂ ਹ ਵੈ ਸ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ ਸਾਮਭਿਰੁਨ੍ਨੀਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਸ ਏਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜੀਵਘਨਾਤ੍ ਪਰਾਤ੍ਪਰਂ ਪੁਰੁਸ਼ਯਂ ਪੁਰੁषਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਤਦੇਤੌ ਸ਼੍ਲੋਕੌ ਭਵਤਃ

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਓਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਮ-ਵੇਦ ਦੇ ਜਰੀਏ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਕ੍ਤਾਃ ਅਨਵਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਃ । ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਧ੍ਯਮਾਸੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਸੁ ਨ ਕਮ੍ਪਤੇ ਜ੍ਞਃ

ਤਿੰਨ ਅੰਗਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਵਿਚਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ऋਗ੍ਭਿਰੇਤਂ ਯਜੁਰ੍ਭਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਸਾਮਭਿਰ੍ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਵਯੋ ਵੇਦਯਨ੍ਤੇ । ਤਮੋਙ੍ਕਾਰੇਣੈਵਾਯਤਨੇਨਾਨ੍ਵੇਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਯਤ੍ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਮਜਰਮਮृਤਮਭਯਂ ਪਰਂ ਚੇਤਿ

ਰਿਗ-ਵੇਦ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਯਜੁਰ-ਵੇਦ ਨਾਲ ਵਿਚਲਾ ਅਕਾਸ਼; ਸਾਮ-ਵੇਦ ਨਾਲ ਉਹ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਓਮ ਹੀ ਦੇ ਜਰੀਏ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਬੁੱਢਾ-ਰਹਿਤ, ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚ । ਇਹੈਇਵਾਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰੇ ਸੋਭ੍ਯ ਸ ਪੁਰੁषੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤਾਃ षੋਡਸ਼ਕਲਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤੀਤਿ

ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਇਥੇ ਹੀ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਉਹ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਭਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।'