ਏषੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯ ਏष ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਮਘਵਾਨੇष ਵਾਯੁਃ ਏष ਪृਥਿਵੀ ਰਯਿਰ੍ਦੇਵਃ ਸਦਸਚ੍ਚਾਮृਤਂ ਚ ਯਤ੍
ਇਹੀ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੀਂਹ ਵਾਲਾ ਪਰਜਨਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਹੈ।
ਅਰਾ ਇਵ ਰਥਨਾਭੌ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ऋਚੋ ਯਜੂਁषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਭ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਅੜੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ, ਯਜ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਪੰਡਿਤ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ਚਰਸਿ ਗਰ੍ਭੇ ਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਜਾਯਸੇ । ਤੁਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾ ਬਲਿਂ ਹਰਨ੍ਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਸਿ
ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਤੀਆਂ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਦੇਵਾਨਾਮਸਿ ਵਹ੍ਨਿਤਮਃ ਪਿਤृਣਾਂ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਵਧਾ । ऋषੀਣਾਂ ਚਰਿਤਂ ਸਤ੍ਯਮਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਾਮਸਿ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਹੈਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਥਰਵਨ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹੈਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਜਸਾ ਰੁਦ੍ਰੋऽਸਿ ਪਰਿਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਤ੍ਵਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਚਰਸਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਪਤਿਃ
ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਹੈਂ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵਮਭਿਵਰ੍षਸ੍ਯਥੇਮਾਃ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਆਨਨ੍ਦਰੂਪਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਯਾਨ੍ਨਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ
ਜਦ ਤੂੰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ, "ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਣਾ ਆਵੇਗਾ।"
ਵ੍ਰਾਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਕਰ੍षਰਤ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਸਤ੍ਪਤਿਃ । ਵਯਮਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦਾਤਾਰਃ ਪਿਤਾ ਤ੍ਵਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵ ਨਃ
ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਕੱਲਾ ਰਥਵਾਹਕ ਹੈਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ।
ਯਾ ਤੇ ਤਨੂਰ੍ਵਾਚਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਯਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਯਾ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਿ । ਯਾ ਚ ਮਨਸਿ ਸਨ੍ਤਤਾ ਸ਼ਿਵਾਂ ਤਾਂ ਕੁਰੂ ਮੋਤ੍ਕ੍ਰਮੀਃ
ਤੇਰੀ ਜੋ ਰੂਪ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰ ਦੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਨਾ ਛੱਡ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੇਦਂ ਵਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਮਾਤੇਵ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਰਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਚ ਵਿਧੇਹਿ ਨ ਇਤਿ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯष੍ਚਾਸ਼੍ਵਲਾਯਨਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ ਕੁਤ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ ਕਥਮਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਕਥਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ ਕੇਨੋਤ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਕਥਂ ਬਹ੍ਯਮਭਿਧਤੇ ਕਥਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਿਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਯ, ਅਸ਼ਵਲਾਯਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਭਗਵਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਦਾ ਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ? ਕਿੰਨੇ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ?"
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਉਵਾਚਾਤਿਪ੍ਰष੍ਚਾਨ੍ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠੋऽਸੀਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇऽਹਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ
ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: "ਤੂੰ ਆਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।"
ਆਤ੍ਮਨ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ । ਯਥੈषਾ ਪੁਰੁषੇ ਛਾਯੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਦਾਤਤਂ ਮਨੋਕृਤੇਨਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰੇ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਮ੍ਰਾਦੇਵਾਧਿਕृਤਾਨ੍ ਵਿਨਿਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ । ਏਤਨ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਨੋਤਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਨਧਿਤਿष੍ਟਸ੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗੇਵ ਸਨ੍ਨਿਧਤ੍ਤੇ ਪਾਯੂਪਸ੍ਥੇऽਪਾਨਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਤਿष੍ਟਤੇ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮਾਨਃ । ਏष ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਧੁਤਮਨ੍ਨਂ ਸਮਂ ਨਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਾਃ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿषੋ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ," ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਪਖਾਣਾ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਣਾ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋੜਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹृਦਿ ਹ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮਾ । ਅਤ੍ਰੈਤਦੇਕਸ਼ਤਂ ਨਾਡੀਨਂ ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਮੇਕੈਕਸ੍ਯਾ ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਖਾਨਾਡੀਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸੁ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚਰਤਿ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
ਅਥੈਕਯੋਰ੍ਧ੍ਵ ਉਦਾਨਃ ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਪੁਣ੍ਯਂ ਲੋਕਂ ਨਯਤਿ ਪਾਪੇਨ ਪਾਪਮੁਭਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਮ੍
ਇੱਕ ਨਾਡੀ ਉੱਤੇ ਉਦਾਨ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।
ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਹ ਵੈ ਬਾਹ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਯਤ੍ਯੇष ਹ੍ਯੇਨਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਂ ਪ੍ਰਾਣਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਨਃ । ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਯਾ ਦੇਵਤਾ ਸੈषਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਅਪਾਨਮਵष੍ਟਭ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾ ਯਦਾਕਾਸ਼ਃ ਸ ਸਮਾਨੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਨਃ
ਸੂਰਜ ਬਾਹਰਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਥੰਮਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿਆਨ ਹੈ।
ਤੇਜੋ ਹ ਵਾ ਉਦਾਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਤੇਜਾਃ । ਪੁਨਰ੍ਭਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪਧ੍ਯਮਾਨੈਃ
ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਨਣ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤੇਨੈष ਪ੍ਰਾਣਮਾਯਾਤਿ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਲੋਕਂ ਨਯਤਿ
ਜਿਸ ਮਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜਿੰਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਂ ਵੇਦ ਨ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀਯਤੇऽਮृਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦੇषਃ ਸ਼੍ਲੋਕਃ
ਜੋ ਇਹ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਔਲਾਦ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੋਪਾਈ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਯਤਿਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਭੁਤ੍ਵਂ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਧਾ । ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤ ਇਤਿ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਿੰਦ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼, ਆਉਣ, ਠਿਕਾਣਾ, ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਤृਤੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਸੌਰ੍ਯਾਯਣਿ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ਨੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੁषੇ ਕਾਨਿ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤਿ ਕਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਕਤਰ ਏष ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਸੁਖਂ ਭਵਤਿ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸੌਰਿਆਣੀ ਗਾਰਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਭਗਵਨ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਪਨੇ ਕੌਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਖ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ?'
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਚ । ਯਥ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯ ਮਰੀਚਯੋऽਰ੍ਕਸ੍ਯਾਸ੍ਤਂ ਗਚ੍ਛਤਃ ਸਰ੍ਵਾ ਏਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇਜੋਮਣ੍ਡਲ ਏਕੀਭਵਨ੍ਤਿ । ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਦਯਤਃ ਪ੍ਰਚਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂ ਹ ਵੈ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰੇ ਦੇਵੇ ਮਨਸ੍ਯੇਕੀਭਵਤਿ ਤੇਨ ਤਰ੍ਹ੍ਯੇष ਪੁਰੁषੋ ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਨ ਰਸਯਤੇ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਨਾਭਿਵਦਤੇ ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਨਾਨਨ੍ਦਯਤੇ ਨ ਵਿਸृਜਤੇ ਨੇਯਾਯਤੇ ਸ੍ਵਪਿਤੀਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਰਯ ਏਵੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੇ ਜਾਗ੍ਰਤਿ । ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੋ ਹ ਵਾ ਏषੋऽਪਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨੋऽਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯਪਚਨੋ ਯਦ੍ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਣੀਯਤੇ ਪ੍ਰਣਯਨਾਦਾਹਵਨੀਯਃ ਪ੍ਰਾਣਃ
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮੁੱਖ ਜਿੰਦ ਹੀ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜਿੰਦ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਵਿਆਪਕ ਜਿੰਦ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਵੇਤਾਵਾਹੁਤੀ ਸਮਂ ਨਯਤੀਤਿ ਸ ਸਮਾਨਃ । ਮਨੋ ਹ ਵਾਵ ਯਜਮਾਨਃ । ਇष੍ਟਫਲਮੇਵੋਦਾਨਃ । ਸ ਏਨਂ ਯਜਮਾਨਮਹਰਹਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਗਮਯਤਿ
ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਿੰਦ ਯਜਨਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈष ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮਹਿਮਾਨਮਨੁਭਵਤਿ । ਯਦ੍ਦृष੍ਟਂ ਦृष੍ਟਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮੇਵਾਰ੍ਥਮਨੁਸ਼ृਣੋਤਿ ਦੇਸ਼ਦਿਗਨ੍ਤਰੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਭੂਤਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਭਵਤਿ ਦृष੍ਟਂ ਚਾਦृष੍ਟਂ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚਾਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚਾਨੁਭੂਤਂ ਚਾਨਨੁਭੂਤਂ ਚ ਸ੍ਚ੍ਚਾਸਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਃ ਪਸ੍ਯਤਿ
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ—ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਦਾ ਤੇਜਸਾऽਭਿਭੂਤੋ ਭਵਤਿ । ਅਤ੍ਰੈष ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਥ ਯਦੈਤਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰ ਏਤਤ੍ਸੁਖਂ ਭਵਤਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਫਿਰ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਥਾ ਸੋਭ੍ਯ ਵਯਾਂਸਿ ਵਸੋਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਸਂਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ । ਏਵਂ ਹ ਵੈ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏष ਹਿ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਰਸਯਿਤਾ ਮਨ੍ਤਾ ਬੋਦ੍ਧਾ ਕਰ੍ਤਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषਃ । ਸ ਪਰੇऽਕ੍ਸ਼ਰ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ
ਇਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਸ ਯੋ ਹ ਵੈ ਤਦਚ੍ਛਾਯਮਸ਼ਰੀਰਮ੍ਲੋਹਿਤਂ ਸ਼ੁਭ੍ਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਵੇਦਯਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਸੋਮ੍ਯ । ਸ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ । ਤਦੇष ਸ਼੍ਲੋਕਃ
ਉਹ ਪਰਮ ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ, ਹੇ ਸੋਮਿਆ, ਉਸ ਚਿੱਟੇ, ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ, ਛਾਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਲੇਪ, ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੋਪਾਈ ਹੈ।
ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: 'ਗਾਰਗ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਚੱਖਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ, ਨਾ ਵੱਡਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਚਲਦਾ; ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੈ।"'
ਪृਥਿਵੀ ਚ ਪृਥਿਵੀਮਾਤ੍ਰਾ ਚਾਪਸ਼੍ਚਾਪੋਮਾਤ੍ਰਾ ਚ ਤੇਜਸ਼੍ਚ ਤੇਜੋਮਾਤ੍ਰਾ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਮਾਤ੍ਰਾ ਚਾਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਚ ਗ੍ਰਾਣਂ ਚ ਘ੍ਰਾਤਵ੍ਯਂ ਚ ਰਸਸ਼੍ਚ ਰਸਯਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਤ੍ਵਕ੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਵਾਕ੍ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚ ਹਸ੍ਤੌ ਚਾਦਾਤਵ੍ਯਂ ਚੋਪਸ੍ਥਸ਼੍ਚਾਨਨ੍ਦਯਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਜਯਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਯਾਦੌ ਚ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚ ਮਨਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਬੋਦ੍ਧਿਵ੍ਯਂ ਚਾਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚਾਹਙ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚ ਚੇਤਯਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਤੇਜਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯੋਤਯਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਰਯਿਤਵ੍ਯਂ ਚ
ਧਰਤੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਹਵਾ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਮੂਲਤਾ; ਅੱਖ ਤੇ ਜੋ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਕੰਨ ਤੇ ਜੋ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਨੱਕ ਤੇ ਜੋ ਸੁੰਘਣਯੋਗ ਹੈ, ਸੁਆਦ ਤੇ ਜੋ ਚੱਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਜੋ ਛੂਹਣਯੋਗ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਜੋ ਬੋਲਣਯੋਗ ਹੈ, ਹੱਥ ਤੇ ਜੋ ਫੜਣਯੋਗ ਹੈ, ਜਨਨ ਅੰਗ ਤੇ ਜੋ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣਯੋਗ ਹੈ, ਪਾਖਾਨਾ ਤੇ ਜੋ ਛੱਡਣਯੋਗ ਹੈ, ਪੈਰ ਤੇ ਜੋ ਤੁਰਣਯੋਗ ਹੈ, ਮਨ ਤੇ ਜੋ ਸੋਚਣਯੋਗ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਜੋ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਜੋ ਚੇਤਣਯੋਗ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਜੋ ਚਮਕਣਯੋਗ ਹੈ, ਜਿੰਦ ਤੇ ਜੋ ਜੀਉਣਯੋਗ ਹੈ—