ਪਞ੍ਚਪਾਦਂ ਪਿਤਰਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕृਤਿਂ ਦਿਵ ਆਹੁਃ ਪਰੇ ਅਰ੍ਧੇ ਪੁਰੀषਿਣਮ੍ । ਅਥੇਮੇ ਅਨ੍ਯ ਉ ਪਰੇ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਪ੍ਤਚਕ੍ਰੇ षਡਰ ਆਹੁਰਰ੍ਪਿਤਮਿਤਿ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਪੰਜ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਣੇ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਤੇ ਛੇ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
ਮਾਸੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ ਏਵ ਰਯਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਪ੍ਰਣਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੇਤ ऋषਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਇष੍ਟਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਰ ਇਤਰਸ੍ਮਿਨ੍
ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ, ਚਿੱਟੀ ਪੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਚਿੱਟੀ ਪੱਖ ਵਿਚ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਹਰੇਵ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰੇਵ ਰਯਿਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਵਾ ਏਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦਿਵਾ ਰਤ੍ਯਾ ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਦ੍ਯਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਰਤ੍ਯਾ ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ
ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਰਾਤ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਗਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ।
ਅਨ੍ਨਂ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਤੋ ਹ ਵੈ ਤਦ੍ਰੇਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਿਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤਿ
ਖਾਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਯੇ ਹ ਵੈ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਵ੍ਰਤਂ ਚਰਨ੍ਤਿ ਤੇ ਮਿਥੁਨਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੇ । ਤੇषਾਮੇਵੈष ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੋ ਯੇषਾਂ ਤਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਯੇषੁ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਿਤਮ੍
ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਸਚਾਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਤੇषਾਮਸੌ ਵਿਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੋ ਨ ਯੇषੁ ਜਿਹ੍ਮਮਨृਤਂ ਨ ਮਾਯਾ ਚੇਤਿ
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਟੇਢ, ਝੂਠ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਵੈਦਰ੍ਭਿਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ ਕਤ੍ਯੇਵ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਚਾਂ ਦਿਧਾਰਯਨ੍ਤੇ ਕਤਰ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਸ਼ਯਨ੍ਤੇ ਕਃ ਪੁਨਰੇषਾਂ ਵਰਿष੍ਠ ਇਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ ਵਿਦਰਭੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਗਵੰਤ ਜੀ, ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ?"
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚਾਕਾਸ਼ੋ ਹ ਵਾ ਏष ਦੇਵੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਃ ਪृਥਿਵੀ ਵਾਙ੍ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ । ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਾਭਿਵਦਨ੍ਤਿ ਵਯਮੇਤਦ੍ਬਾਣਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਵਿਧਾਰਯਾਮਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਅੱਖ ਤੇ ਕੰਨ—ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਹਾਰਦੇ ਹਾਂ।'
ਤਾਨ੍ ਵਰਿष੍ਠਃ ਪ੍ਰਾਣ ਉਵਾਚ । ਮਾ ਮੋਹਮਾਪਦ੍ਯਥ ਅਹਮੇਵੈਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯੈਤਦ੍ਬਾਣਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਵਿਧਾਰਯਾਮੀਤਿ ਤੇऽਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾ ਬਭੂਵੁਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੋ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਥੰਮ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।" ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ।
ਸੋऽਭਿਮਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤ ਇਵ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਥੇਤਰੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿ/ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ । ਤਦ੍ਯਥਾ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ਮਧੁਕਰਰਾਜਾਨਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਤ੍ਕ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿ/ष੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ष੍ਠਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਨ੍ਤ ਏਵਮ੍ ਵਾਙ੍ਮਨष੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਸ੍ਤੁਨ੍ਵਨ੍ਤਿ
ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਲਾਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏषੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯ ਏष ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਮਘਵਾਨੇष ਵਾਯੁਃ ਏष ਪृਥਿਵੀ ਰਯਿਰ੍ਦੇਵਃ ਸਦਸਚ੍ਚਾਮृਤਂ ਚ ਯਤ੍
ਇਹੀ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੀਂਹ ਵਾਲਾ ਪਰਜਨਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਹੈ।
ਅਰਾ ਇਵ ਰਥਨਾਭੌ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ऋਚੋ ਯਜੂਁषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਭ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਅੜੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ, ਯਜ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਪੰਡਿਤ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ਚਰਸਿ ਗਰ੍ਭੇ ਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਜਾਯਸੇ । ਤੁਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾ ਬਲਿਂ ਹਰਨ੍ਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਸਿ
ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਤੀਆਂ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਦੇਵਾਨਾਮਸਿ ਵਹ੍ਨਿਤਮਃ ਪਿਤृਣਾਂ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਵਧਾ । ऋषੀਣਾਂ ਚਰਿਤਂ ਸਤ੍ਯਮਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਾਮਸਿ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਹੈਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਥਰਵਨ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹੈਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਜਸਾ ਰੁਦ੍ਰੋऽਸਿ ਪਰਿਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਤ੍ਵਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਚਰਸਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਪਤਿਃ
ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਹੈਂ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵਮਭਿਵਰ੍षਸ੍ਯਥੇਮਾਃ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਆਨਨ੍ਦਰੂਪਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਯਾਨ੍ਨਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ
ਜਦ ਤੂੰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ, "ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਣਾ ਆਵੇਗਾ।"
ਵ੍ਰਾਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਕਰ੍षਰਤ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਸਤ੍ਪਤਿਃ । ਵਯਮਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦਾਤਾਰਃ ਪਿਤਾ ਤ੍ਵਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵ ਨਃ
ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਕੱਲਾ ਰਥਵਾਹਕ ਹੈਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ।
ਯਾ ਤੇ ਤਨੂਰ੍ਵਾਚਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਯਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਯਾ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਿ । ਯਾ ਚ ਮਨਸਿ ਸਨ੍ਤਤਾ ਸ਼ਿਵਾਂ ਤਾਂ ਕੁਰੂ ਮੋਤ੍ਕ੍ਰਮੀਃ
ਤੇਰੀ ਜੋ ਰੂਪ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰ ਦੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਨਾ ਛੱਡ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੇਦਂ ਵਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਮਾਤੇਵ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਰਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਚ ਵਿਧੇਹਿ ਨ ਇਤਿ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯष੍ਚਾਸ਼੍ਵਲਾਯਨਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ ਕੁਤ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ ਕਥਮਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਕਥਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ ਕੇਨੋਤ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਕਥਂ ਬਹ੍ਯਮਭਿਧਤੇ ਕਥਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਿਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਯ, ਅਸ਼ਵਲਾਯਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਭਗਵਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਦਾ ਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ? ਕਿੰਨੇ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ?"
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਉਵਾਚਾਤਿਪ੍ਰष੍ਚਾਨ੍ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠੋऽਸੀਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇऽਹਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ
ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: "ਤੂੰ ਆਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।"
ਆਤ੍ਮਨ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ । ਯਥੈषਾ ਪੁਰੁषੇ ਛਾਯੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਦਾਤਤਂ ਮਨੋਕृਤੇਨਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰੇ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਮ੍ਰਾਦੇਵਾਧਿਕृਤਾਨ੍ ਵਿਨਿਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ । ਏਤਨ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਨੋਤਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮਾਨਧਿਤਿष੍ਟਸ੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਗੇਵ ਸਨ੍ਨਿਧਤ੍ਤੇ ਪਾਯੂਪਸ੍ਥੇऽਪਾਨਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਤਿष੍ਟਤੇ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸਮਾਨਃ । ਏष ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਧੁਤਮਨ੍ਨਂ ਸਮਂ ਨਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਾਃ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿषੋ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ," ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਪਖਾਣਾ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਣਾ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋੜਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹृਦਿ ਹ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮਾ । ਅਤ੍ਰੈਤਦੇਕਸ਼ਤਂ ਨਾਡੀਨਂ ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਮੇਕੈਕਸ੍ਯਾ ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਖਾਨਾਡੀਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸੁ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚਰਤਿ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
ਅਥੈਕਯੋਰ੍ਧ੍ਵ ਉਦਾਨਃ ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਪੁਣ੍ਯਂ ਲੋਕਂ ਨਯਤਿ ਪਾਪੇਨ ਪਾਪਮੁਭਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਮ੍
ਇੱਕ ਨਾਡੀ ਉੱਤੇ ਉਦਾਨ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।
ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਹ ਵੈ ਬਾਹ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਯਤ੍ਯੇष ਹ੍ਯੇਨਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਂ ਪ੍ਰਾਣਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਨਃ । ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਯਾ ਦੇਵਤਾ ਸੈषਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਅਪਾਨਮਵष੍ਟਭ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾ ਯਦਾਕਾਸ਼ਃ ਸ ਸਮਾਨੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਨਃ
ਸੂਰਜ ਬਾਹਰਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਥੰਮਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿਆਨ ਹੈ।
ਤੇਜੋ ਹ ਵਾ ਉਦਾਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਤੇਜਾਃ । ਪੁਨਰ੍ਭਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪਧ੍ਯਮਾਨੈਃ
ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਾਨਣ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤੇਨੈष ਪ੍ਰਾਣਮਾਯਾਤਿ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਲੋਕਂ ਨਯਤਿ
ਜਿਸ ਮਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜਿੰਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਂ ਵੇਦ ਨ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀਯਤੇऽਮृਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦੇषਃ ਸ਼੍ਲੋਕਃ
ਜੋ ਇਹ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਔਲਾਦ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੋਪਾਈ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਯਤਿਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਭੁਤ੍ਵਂ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਧਾ । ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ਵਿਜ੍ਞਾਯਾਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤ ਇਤਿ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਿੰਦ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼, ਆਉਣ, ਠਿਕਾਣਾ, ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।