ੴ ਭਦ੍ਰਂ ਕਰ੍ਣੇਭਿਃ ਸ਼ृਣੁਯਾਮ ਦੇਵਾ ਭਦ੍ਰਮ੍ ਪष੍ਯੇਮਾਕ੍ਸ਼ਭਿਰ੍ਯਜਤ੍ਰਾਃ । ਸ੍ਥਿਰੈਰਙ੍ਗੈਸ੍ਤੁष੍ਤੁਵਾਁਸਸ੍ਤਨੂਭਿਰ੍ਵ੍ਯਸ਼ੇਮ ਦੇਵਹਿਤਂ ਯਦਾਯੁਃ ੴ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ॥ ੴ ਸੁਕੇਸ਼ਾ ਚ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਃ ਸ਼ੈਬ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਕਾਮਃ ਸੌਰ੍ਯਾਯਣੀ ਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਕੌਸਲ੍ਯਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਲਾਯਨੋ ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਵੈਦਰ੍ਭਿਃ ਕਬਨ੍ਧੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨਸ੍ਤੇ ਹੈਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿष੍ਠਾਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨ੍ਵੇषਮਾਣਾ ਏष ਹ ਵੈ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਤੇ ਹ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਯੋ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਪਿਪ੍ਪਲਾਦਮੁਪਸਨ੍ਨਾਃ
ਓṃ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਾਡੀ ਕੰਨੀਂ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ। ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਅੰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੇ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀਏ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਕਰੀਏ। ਓṃ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ। ਓṃ। ਸੁਕੇਸ਼ਾ ਭਾਰਦਵਾਜ, ਸ਼ੈਬਿਆ ਸਤਯਕਾਮਾ, ਗਾਰਗਿਆ ਸੌਰਯਾਯਣੀ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਸ਼ਵਲਾਯਨ, ਭਾਰਗਵ ਵਿਦਰਭੀ, ਤੇ ਕਬੰਧੀ ਕਾਟਯਾਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲਗਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਭਗਵੰਤ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਸੰਗਲ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਪਲਾਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।
ਤਨ੍ ਹ ਸ ऋषਿਰੁਵਚ ਭੂਯ ਏਵ ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਸਂਵਤ੍ਸ੍ਯਥ ਯਥਾਕਾਮਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨ੍ ਪृਚ੍ਛਤ ਯਦਿ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਾਮਃ ਸਰ੍ਵਂ ਹ ਵੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ ਇਤਿ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹੋ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੋ। ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗੇ।"
ਅਥ ਕਬਨ੍ਧੀ ਕਤ੍ਯਾਯਨ ਉਪੇਤ੍ਯ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ ਕੁਤੇ ਹ ਵਾ ਇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤਿ
ਫਿਰ ਕਬੰਧੀ ਕਾਟਯਾਨ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਗਵੰਤ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?"
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚ ਪ੍ਰਜਾਕਾਮੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਸ ਤਪੋऽਤਪ੍ਯਤ ਸ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਮਿਥੁਨਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤੇ । ਰਯਿਂ ਚ ਪ੍ਰਣਂ ਚੇਤ੍ਯੇਤੌ ਮੇ ਬਹੁਧਾ ਪ੍ਰਜਾਃ ਕਰਿष੍ਯਤ ਇਤਿ
ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਜੋੜ ਬਣਾਇਆ—ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ। ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ।'"
ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਹ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰਯਿਰੇਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਰਯਿਰ੍ਵਾ ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਰ੍ਤਿਰੇਵ ਰਯਿਃ
ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਚੰਦ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮੈਟਰੀਅਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਦਿਤ੍ਯ ਉਦਯਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਚੀਂ ਦਿਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਰਸ਼੍ਮਿषੁ ਸਨ੍ਨਿਧਤ੍ਤੇ । ਯਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਚੀਂ ਯਦੁਦੀਚੀਂ ਯਦਧੋ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਦਨ੍ਤਰਾ ਦਿਸ਼ੋ ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਰਸ਼੍ਮਿषੁ ਸਨ੍ਨਿਧਤ੍ਤੇ
ਜਦ ਸੂਰਜ ਉੱਗਦਾ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤੇ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਏष ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੁਪਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਰੁਦਯਤੇ । ਤਦੇਤਦृਚਾऽਭ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍
ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਹਰਿਣਂ ਜਾਤਵੇਦਸਂ ਪਰਾਯਣਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਕਂ ਤਪਨ੍ਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸ਼ਤਧਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮੁਦਯਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯਃ
ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਾ ਟੀਕਾ, ਇਕ ਚਾਨਣ, ਜੋ ਤਪਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ—ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚੋਤ੍ਤਰਂ ਚ । ਤਦ੍ਯੇ ਹ ਵੈ ਤਦਿष੍ਟਾਪੂਰ੍ਤੇ ਕृਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸਤੇ ਤੇ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਮਸਮੇਵ ਲੋਕਮਭਿਜਯਨ੍ਤੇ । ਤ ਏਵ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤ ऋषਯਃ ਪ੍ਰਜਾਕਾਮਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ । ਏष ਹ ਵੈ ਰਯਿਰ੍ਯਃ ਪਿਤृਯਾਣਃ
ਸਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਰਾਹ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਯਜਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਦੱਖਣ ਰਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ।
ਅਥੋਤ੍ਤਰੇਣ ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾऽऽਤ੍ਮਾਨਮਨ੍ਵਿष੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਮਭਿਜਯਨ੍ਤੇ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਾਯਤਨਮੇਤਦਮृਤਮਭਯਮੇਤਤ੍ ਪਰਾਯਣਮੇਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇष ਨਿਰੋਧਸ੍ਤਦੇष ਸ਼੍ਲੋਕਃ
ਪਰ ਉੱਤਰ ਰਾਹ—ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ—ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ, ਉੱਚਾ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਰੋਕ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਪਾਦਂ ਪਿਤਰਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕृਤਿਂ ਦਿਵ ਆਹੁਃ ਪਰੇ ਅਰ੍ਧੇ ਪੁਰੀषਿਣਮ੍ । ਅਥੇਮੇ ਅਨ੍ਯ ਉ ਪਰੇ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਪ੍ਤਚਕ੍ਰੇ षਡਰ ਆਹੁਰਰ੍ਪਿਤਮਿਤਿ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਪੰਜ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਣੇ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਤੇ ਛੇ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
ਮਾਸੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ ਏਵ ਰਯਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਪ੍ਰਣਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੇਤ ऋषਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਇष੍ਟਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਰ ਇਤਰਸ੍ਮਿਨ੍
ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ, ਚਿੱਟੀ ਪੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਚਿੱਟੀ ਪੱਖ ਵਿਚ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਹਰੇਵ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰੇਵ ਰਯਿਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਵਾ ਏਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦਿਵਾ ਰਤ੍ਯਾ ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਵ ਤਦ੍ਯਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਰਤ੍ਯਾ ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ
ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਰਾਤ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਗਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ।
ਅਨ੍ਨਂ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਤੋ ਹ ਵੈ ਤਦ੍ਰੇਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਿਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤਿ
ਖਾਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਯੇ ਹ ਵੈ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਵ੍ਰਤਂ ਚਰਨ੍ਤਿ ਤੇ ਮਿਥੁਨਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੇ । ਤੇषਾਮੇਵੈष ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੋ ਯੇषਾਂ ਤਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਯੇषੁ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਿਤਮ੍
ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਸਚਾਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਤੇषਾਮਸੌ ਵਿਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੋ ਨ ਯੇषੁ ਜਿਹ੍ਮਮਨृਤਂ ਨ ਮਾਯਾ ਚੇਤਿ
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਟੇਢ, ਝੂਠ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਭਾਰ੍ਗਵੋ ਵੈਦਰ੍ਭਿਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ ਕਤ੍ਯੇਵ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਚਾਂ ਦਿਧਾਰਯਨ੍ਤੇ ਕਤਰ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਸ਼ਯਨ੍ਤੇ ਕਃ ਪੁਨਰੇषਾਂ ਵਰਿष੍ਠ ਇਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ ਵਿਦਰਭੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਗਵੰਤ ਜੀ, ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ?"
ਤਸ੍ਮੈ ਸ ਹੋਵਾਚਾਕਾਸ਼ੋ ਹ ਵਾ ਏष ਦੇਵੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਃ ਪृਥਿਵੀ ਵਾਙ੍ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ । ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਾਭਿਵਦਨ੍ਤਿ ਵਯਮੇਤਦ੍ਬਾਣਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਵਿਧਾਰਯਾਮਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਅੱਖ ਤੇ ਕੰਨ—ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਹਾਰਦੇ ਹਾਂ।'
ਤਾਨ੍ ਵਰਿष੍ਠਃ ਪ੍ਰਾਣ ਉਵਾਚ । ਮਾ ਮੋਹਮਾਪਦ੍ਯਥ ਅਹਮੇਵੈਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯੈਤਦ੍ਬਾਣਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਵਿਧਾਰਯਾਮੀਤਿ ਤੇऽਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾ ਬਭੂਵੁਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੋ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਥੰਮ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।" ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ।
ਸੋऽਭਿਮਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤ ਇਵ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਥੇਤਰੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿ/ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ । ਤਦ੍ਯਥਾ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾ ਮਧੁਕਰਰਾਜਾਨਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਤ੍ਕ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿ/ष੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ष੍ਠਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਨ੍ਤ ਏਵਮ੍ ਵਾਙ੍ਮਨष੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਸ੍ਤੁਨ੍ਵਨ੍ਤਿ
ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਲਾਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏषੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯ ਏष ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਮਘਵਾਨੇष ਵਾਯੁਃ ਏष ਪृਥਿਵੀ ਰਯਿਰ੍ਦੇਵਃ ਸਦਸਚ੍ਚਾਮृਤਂ ਚ ਯਤ੍
ਇਹੀ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੀਂਹ ਵਾਲਾ ਪਰਜਨਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਹੈ।
ਅਰਾ ਇਵ ਰਥਨਾਭੌ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ऋਚੋ ਯਜੂਁषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਭ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਅੜੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ, ਯਜ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਪੰਡਿਤ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ਚਰਸਿ ਗਰ੍ਭੇ ਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਜਾਯਸੇ । ਤੁਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾ ਬਲਿਂ ਹਰਨ੍ਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਸਿ
ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਤੀਆਂ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਦੇਵਾਨਾਮਸਿ ਵਹ੍ਨਿਤਮਃ ਪਿਤृਣਾਂ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਵਧਾ । ऋषੀਣਾਂ ਚਰਿਤਂ ਸਤ੍ਯਮਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਾਮਸਿ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਹੈਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਥਰਵਨ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹੈਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਜਸਾ ਰੁਦ੍ਰੋऽਸਿ ਪਰਿਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਤ੍ਵਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਚਰਸਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਪਤਿਃ
ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਹੈਂ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵਮਭਿਵਰ੍षਸ੍ਯਥੇਮਾਃ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਆਨਨ੍ਦਰੂਪਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਯਾਨ੍ਨਂ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ
ਜਦ ਤੂੰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ, "ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਣਾ ਆਵੇਗਾ।"
ਵ੍ਰਾਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਕਰ੍षਰਤ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਸਤ੍ਪਤਿਃ । ਵਯਮਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦਾਤਾਰਃ ਪਿਤਾ ਤ੍ਵਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵ ਨਃ
ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਕੱਲਾ ਰਥਵਾਹਕ ਹੈਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ।
ਯਾ ਤੇ ਤਨੂਰ੍ਵਾਚਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਯਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਯਾ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਿ । ਯਾ ਚ ਮਨਸਿ ਸਨ੍ਤਤਾ ਸ਼ਿਵਾਂ ਤਾਂ ਕੁਰੂ ਮੋਤ੍ਕ੍ਰਮੀਃ
ਤੇਰੀ ਜੋ ਰੂਪ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰ ਦੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਨਾ ਛੱਡ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੇਦਂ ਵਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਮਾਤੇਵ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਰਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਚ ਵਿਧੇਹਿ ਨ ਇਤਿ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ॥ ਅਥ ਹੈਨਂ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯष੍ਚਾਸ਼੍ਵਲਾਯਨਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ । ਭਗਵਨ੍ ਕੁਤ ਏष ਪ੍ਰਾਣੋ ਜਾਯਤੇ ਕਥਮਾਯਾਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ਰੀਰ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਕਥਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ ਕੇਨੋਤ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਕਥਂ ਬਹ੍ਯਮਭਿਧਤੇ ਕਥਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਿਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਯ, ਅਸ਼ਵਲਾਯਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਭਗਵਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਦਾ ਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ? ਕਿੰਨੇ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ?"