ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਪਨਿषਦ੍

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹੋ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੋ। ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗੇ।"

अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

ਫਿਰ ਕਬੰਧੀ ਕਾਟਯਾਨ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਗਵੰਤ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?"

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्रणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਜੋੜ ਬਣਾਇਆ—ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ। ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ।'"

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਚੰਦ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮੈਟਰੀਅਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते

ਜਦ ਸੂਰਜ ਉੱਗਦਾ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤੇ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम्

ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ।

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਾ ਟੀਕਾ, ਇਕ ਚਾਨਣ, ਜੋ ਤਪਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ—ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः

ਸਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਰਾਹ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਯਜਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਦੱਖਣ ਰਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ।

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः

ਪਰ ਉੱਤਰ ਰਾਹ—ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ—ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ, ਉੱਚਾ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਰੋਕ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਪੰਜ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਣੇ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਤੇ ਛੇ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਕਾਲੀ ਪੱਖ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ, ਚਿੱਟੀ ਪੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਚਿੱਟੀ ਪੱਖ ਵਿਚ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਰਾਤ ਮੈਟਰੀਅਲ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਗਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ।

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

ਖਾਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्टितम्

ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਸਚਾਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति

ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਟੇਢ, ਝੂਠ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ।

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रचां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ ਵਿਦਰਭੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਗਵੰਤ ਜੀ, ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ?"

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਅੱਖ ਤੇ ਕੰਨ—ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਹਾਰਦੇ ਹਾਂ।'

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੋ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਥੰਮ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।" ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ।

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मि/श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मि/ष्च प्रत्ष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवम् वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਲਾਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्

ਇਹੀ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੀਂਹ ਵਾਲਾ ਪਰਜਨਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਹੈ।

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च

ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਭ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਅੜੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ, ਯਜ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਪੰਡਿਤ।

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि

ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਤੀਆਂ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਹੈਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਥਰਵਨ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹੈਂ।

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः

ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਹੈਂ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति

ਜਦ ਤੂੰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ, "ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਣਾ ਆਵੇਗਾ।"

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः

ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਕੱਲਾ ਰਥਵਾਹਕ ਹੈਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ।

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः

ਤੇਰੀ ਜੋ ਰੂਪ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰ ਦੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਨਾ ਛੱਡ।

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ।

इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਯ, ਅਸ਼ਵਲਾਯਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਭਗਵਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਦਾ ਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ? ਕਿੰਨੇ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ?"