ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਸ ਥਾਂ ਅਟੱਲ ਤੱਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖਤਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਬਿਆ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਓਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ?” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਤ੍ਯਕਾਮਾ, ਓਮ ਹੀ ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਓਮ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਗ-ਵੇਦ ਦੇ ਭਜਨ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਓਮ ਦੀ ਦੋ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਯਜੁਰ-ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਚੰਨਣ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਓਮ ਦੀ ਤਿੰਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮ-ਵੇਦ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਮੱਧਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਿਗ-ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਜੁਰ-ਵੇਦ ਨਾਲ ਮੱਧਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ, ਤੇ ਸਮ-ਵੇਦ ਨਾਲ ਉਹ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਓਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਮਨ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੁਕੇਸ਼ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਹਿਰਣਯਨਾਭ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—‘ਭਾਰਦਵਾਜ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਜਿਸ ਦੇ ਸੋਲਾਂ ਭਾਗ ਹਨ?’ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਜਾਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਦੱਸਦਾ? ਜੋ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਆਪਣੀ ਰਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਪੁਰਖ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਉਹ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਭਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਕਿਸ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਛੁੜਾਂਗਾ? ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਰਹਾਂਗਾ?” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਫਿਰ ਅੰਨ, ਅੰਨ ਤੋਂ ਵੀਰਤਾ, ਤਪ, ਵੇਦ ਮੰਤਰ, ਕਰਮ, ਲੋਕ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਭਾਗ ਪੁਰਖ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਗਰਹਿਤ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤੀਲੀਆਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਾਗ ਉਸ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਿਗਾੜ ਸਕਦੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਇਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।” ਚੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲਗੇ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਕੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।