ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਗਹਿਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜ ਪੈਰ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਚੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਪਹੀਏ ਅਤੇ ਛੇ ਤੀਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹੀਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਲਾ ਪੱਖ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਪੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚੰਨਣ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ, ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ। ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ; ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਦਾਰਥ। ਜਿਹੜੇ ਦਿਨ ਸੰਗਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੰਗਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ। ਅਹਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਬੀਜ ਤੋਂ ਸਭ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਪਟ, ਝੂਠ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ, ਵੈਦਰਭੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕੌਣ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੌਣ ਹੈ?” ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: “ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਵਾਣੀ, ਮਨ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਕੰਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਾਂ।’” ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੂੜ੍ਹੋ, ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੋ। ਮੈਂ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹਾਂ।” ਪਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤਦ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਰੁਕਿਆ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਰੁਕ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਵਾਣੀ, ਮਨ, ਨੇਤਰ ਤੇ ਸ੍ਰਵਣ—all ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਰਜਨਯ (ਵਰਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੱਕ ਦੇ ਤੀਲੀਆਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦ, ਯਜਨਾ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਜਾਰੀ—all ਕੁਝ। ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈਂ; ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅਥਰਵਣ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ, ਰਾਖਿਆ ਕਰਤਾ; ਤੂੰ ਮੱਧ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਹੈਂ, ਤੇਜ ਦਾ ਮਾਲਕ। ਜਦ ਤੂੰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇਗਾ।” ਤੂੰ, ਪ੍ਰਾਣ, ਯਾਤਰੀ ਹੈਂ, ਇਕੱਲਾ ਰਥੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਣੀ, ਸ੍ਰਵਣ ਤੇ ਨੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰ; ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾ। ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਸਾਨੂੰ ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਯ, ਅਸ਼ਵਲਾਯਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਦਾ ਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ?” ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: “ਤੂੰ ਆਮ ਨਹੀਂ, ਉੱਚੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਹ ਪਿੰਡ ਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੁਸੀਂ ਸੰਭਾਲੋ’, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨਾਂ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ; ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਤ ਜਵਾਲਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ 101 ਨਾਡੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ 100 ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ 72,000 ਉਪਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਉਦਾਨ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਨੀਵੇਂ ਲੋਕ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਨੂੰ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਗ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿਆਨ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਤੇਜ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਤੇਜ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇੱਛਿਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਜਨਮ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਆਸਥਾਨ, ਵਿਅਪਕਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰੂਪ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੌਰਿਆਣੀ ਗਾਰਗਯ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਪਨੇ ਕੌਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ?” ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: “ਗਾਰਗਯ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਚੱਖਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਭੋਗਦਾ, ਨਾ ਤਿਆਗਦਾ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ—ਇਹੀ ਸੁੱਤਾ ਹੈ।” ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਵਿਆਨ ਰਸੋਈ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਦਾਨ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਦੋ ਹੋਮਾਂ—ਊਸ ਅਤੇ ਸਾਹ—ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਯਜਨਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਨਾ-ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਨਾ-ਸੁਣਿਆ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ-ਕੀਤਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ—ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਫਿਰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ; ਅੱਖ ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣਾ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਣਾ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਜੋ ਚੱਖਿਆ ਜਾਣਾ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਜੋ ਛੂਹਿਆ ਜਾਣਾ, ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਜੋ ਬੋਲਿਆ ਜਾਣਾ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਜੋ ਫੜਿਆ ਜਾਣਾ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਗਿਆ ਜਾਣਾ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਣਾ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਜੋ ਚੱਲਿਆ ਜਾਣਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਜਾਣਾ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਛਾਂ ਰਹਿਤ, ਦੇਹ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਰੰਗ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਚਤ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।