ସ ଈକ୍ଷାଚକ୍ରେ । କସ୍ମିନ୍ନହମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି କସ୍ମିନ୍ଵା ପ୍ରତିଷ୍ଟିତେ ପ୍ରତିଷ୍ଟସ୍ଯାମୀତି
ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ମୁଁ କେଉଁଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ ବିଦାୟ ହେବି? କେଉଁଠି ରହିଲେ ରହିପାରିବି?'
ସ ପ୍ରାଣମସୃଜତ ପ୍ରାଣାଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧାଂ ଖଂ ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିରାପଃ ପୃଥିଵୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ମନଃ । ଅନ୍ନମନ୍ନାଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ତପୋ ମନ୍ତ୍ରାଃ କର୍ମ ଲୋକା ଲୋକେଷୁ ଚ ନାମ ଚ
ସେ ପ୍ରାଣକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରାଣରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ପୃଥିବୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ; ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ଶକ୍ତି, ତପ, ମନ୍ତ୍ର, କର୍ମ, ଲୋକ, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନାମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ।
ସ ଯଥେମା ନଧ୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦମାନାଃ ସମୁଦ୍ରାଯଣାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ଯାସ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭିଧ୍ଯେତେ ତାସାଂ ନାମରୁପେ ସମୁଦ୍ର ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ । ଏଵମେଵାସ୍ଯ ପରିଦ୍ରଷ୍ଟୁରିମାଃ ଷୋଡଶକଲାଃ ପୁରୁଷାଯଣାଃ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରାପ୍ଯାସ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭିଧ୍ଯେତେ ଚାସାଂ ନାମରୁପେ ପୁରୁଷ ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସ ଏଷୋଽକଲୋଽମୃତୋ ଭଵତି ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ
ଯେପରି ଏହି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ବହିବା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ଆକୃତି ହରାଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଷୋଡ଼ଶ କଳା ପୁରୁଷକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ପୁରୁଷକୁ ପହଞ୍ଚି ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ଆକୃତି ହରାଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅମର ହୁଏ । ଏହି ସଂପର୍କରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି ।
ଅରା ଇଵ ରଥନାଭୌ କଲା ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଟିତାଃ । ତଂ ଵେଧ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ଵେଦ ଯଥ ମା ଵୋ ମୃତ୍ଯୁଃ ପରିଵ୍ଯଥା ଇତି
ଯେପରି ରଥର ଚକ୍ରର ନାଭିରେ ଆରାଗୁଡ଼ିକି ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି କଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅଛନ୍ତି । ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ତୁମକୁ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେବ ନାହିଁ ।
ତାନ୍ ହୋଵାଚୈତାଵଦେଵାହମେତତ୍ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦ । ନାତଃ ପରମସ୍ତୀତି
ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଛି; ଏଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ ।'
ତେ ତମର୍ଚଯନ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ହି ନଃ ପିତା ଯୋଽସ୍ମାକମଵିଧ୍ଯାଯାଃ ପରଂ ପରଂ ତାରଯସୀତି । ନମଃ ପରମଋଷିଭ୍ଯୋ ନମଃ ପରମଋଷିଭ୍ଯଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି କହିଲେ: 'ଆପଣ ଆମ ପିତା, ଯିଏ ଆମକୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି । ପରମ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ପରମ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।'