ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦ୍

ଆତ୍ମନ ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ । ଯଥୈଷା ପୁରୁଷେ ଛାଯୈତସ୍ମିନ୍ନେତଦାତତଂ ମନୋକୃତେନାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀରେ

ଏହି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଲୋକର ଛାୟା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରେ, ସେପରି ପ୍ରାଣ ଶରୀରରେ ବିସ୍ତୃତ। ମନର ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହା ଏହି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଯଥା ସମ୍ରାଦେଵାଧିକୃତାନ୍ ଵିନିଯୁଙ୍କ୍ତେ । ଏତନ୍ ଗ୍ରାମାନୋତାନ୍ ଗ୍ରାମାନଧିତିଷ୍ଟସ୍ଵେତ୍ଯେଵମେଵୈଷ ପ୍ରାଣ ଇତରାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ପୃଥକ୍ ପୃଥଗେଵ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ ପାଯୂପସ୍ଥେଽପାନଂ ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରୋତ୍ରେ ମୁଖନାସିକାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାତିଷ୍ଟତେ ମଧ୍ଯେ ତୁ ସମାନଃ । ଏଷ ହ୍ଯେତଦ୍ଧୁତମନ୍ନଂ ସମଂ ନଯତି ତସ୍ମାଦେତାଃ ସପ୍ତାର୍ଚିଷୋ ଭଵନ୍ତି

ଯେପରି ରାଜା ନିଜ କର୍ମଚାରୀମାନେକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, 'ଏହି ଗ୍ରାମ ଓ ସେଇ ଗ୍ରାମ ଦେଖ' ବୋଲି କହେ, ସେପରି ପ୍ରାଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନେକୁ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ରଖେ। ଅପାନ ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥରେ, ପ୍ରାଣ ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରବଣ, ମୁଁହ ଓ ନାକରେ, ସମାନ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛି। ସେ ଖାଦ୍ୟକୁ ସମଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରେ। ଏହିପରି ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା ହୁଏ।

ହୃଦି ହ୍ଯେଷ ଆତ୍ମା । ଅତ୍ରୈତଦେକଶତଂ ନାଡୀନଂ ତାସାଂ ଶତଂ ଶତମେକୈକସ୍ଯା ଦ୍ଵାସପ୍ତତିର୍ଦ୍ଵାସପ୍ତତିଃ ପ୍ରତିଶାଖାନାଡୀସହସ୍ରାଣି ଭଵନ୍ତ୍ଯାସୁ ଵ୍ଯାନଶ୍ଚରତି

ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ଅଛି। ସେଠାରୁ ଏକଶେ ଏକ ନାଡ଼ୀ ବିସ୍ତାରିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଡ଼ୀର ଶତ ଶତ ଶାଖା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖାରେ ବୈଠାଲିଶ ହଜାର ଶାଖା ଅଛି। ଏହି ସବୁ ନାଡ଼ୀରେ ବ୍ୟାନ ପ୍ରଚଳିତ।

ଅଥୈକଯୋର୍ଧ୍ଵ ଉଦାନଃ ପୁଣ୍ଯେନ ପୁଣ୍ଯଂ ଲୋକଂ ନଯତି ପାପେନ ପାପମୁଭାଭ୍ଯାମେଵ ମନୁଷ୍ଯଲୋକମ୍

ତାଲି ଏକ ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ଉଦାନ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପୁଣ୍ୟ କରିଲେ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ, ପାପ କରିଲେ ପାପ ଲୋକକୁ, ଦୁଇଁ ମିଶିଲେ ମଣିଷ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ।

ଆଦିତ୍ଯୋ ହ ଵୈ ବାହ୍ଯଃ ପ୍ରାଣ ଉଦଯତ୍ଯେଷ ହ୍ଯେନଂ ଚାକ୍ଷୁଷଂ ପ୍ରାଣମନୁଗୃହ୍ଣାନଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯା ଦେଵତା ସୈଷା ପୁରୁଷସ୍ଯ ଅପାନମଵଷ୍ଟଭ୍ଯାନ୍ତରା ଯଦାକାଶଃ ସ ସମାନୋ ଵାଯୁର୍ଵ୍ଯାନଃ

ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରେ। ପୃଥିବୀର ଦେବତା ଅପାନକୁ ଧାରଣ କରେ। ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ସମାନ, ବାୟୁ ବ୍ୟାନ।

ତେଜୋ ହ ଵା ଉଦାନସ୍ତସ୍ମାଦୁପଶାନ୍ତତେଜାଃ । ପୁନର୍ଭଵମିନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ମନସି ସମ୍ପଧ୍ଯମାନୈଃ

ଉପରକୁ ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ତେଜସ୍ୱୀ ଶକ୍ତି; ଏହି ତେଜ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରେ ଲିନ୍ ହୋଇ, ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି।

ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତେନୈଷ ପ୍ରାଣମାଯାତି । ପ୍ରାଣସ୍ତେଜସା ଯୁକ୍ତଃ ସହାତ୍ମନା ତଥାସଙ୍କଲ୍ପିତଂ ଲୋକଂ ନଯତି

ଯେଉଁ ମନଭାବରେ ଲୋକ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେହି ଭାବରେ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଯାଆନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ତେଜ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏହାକୁ ନେଇ, ଯେପରି ଭାବନା କରିଥିଲେ, ସେହି ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦିଏ।

ଯ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ପ୍ରାଣଂ ଵେଦ ନ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ହୀଯତେଽମୃତୋ ଭଵତି ତଦେଷଃ ଶ୍ଲୋକଃ

ଏଭଳି ପ୍ରାଣକୁ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ; ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଯାଏ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।

ଉତ୍ପତ୍ତିମାଯତିଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିଭୁତ୍ଵଂ ଚୈଵ ପଞ୍ଚଧା । ଅଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଚୈଵ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତେ ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତ ଇତି

ଯିଏ ପ୍ରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରବେଶ, ଅବସ୍ଥାନ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ଅମରତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ—ଏପରି ଜାଣିଲେ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ।

ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ତୃତୀଯଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥ ଅଥ ହୈନଂ ସୌର୍ଯାଯଣି ଗାର୍ଗ୍ଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ ପୁରୁଷେ କାନି ସ୍ଵପନ୍ତି କାନ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଜାଗ୍ରତି କତର ଏଷ ଦେଵଃ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ ପଶ୍ଯତି କସ୍ଯୈତତ୍ ସୁଖଂ ଭଵତି କସ୍ମିନ୍ନୁ ସର୍ଵେ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଟିତା ଭଵନ୍ତୀତି

ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦର ତୃତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ସୌର୍ୟାୟଣୀ ଗାର୍ଗ୍ୟ ପଚାରିଲେ—'ଭଗବନ୍, ଏହି ମଣିଷରେ କଣ କଣ ଶୁଏ, କଣ କଣ ଜାଗେ, କିଏ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ, କାହାର ଏହି ସୁଖ, କେଉଁଠି ସବୁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ?'

ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵଚ । ଯଥ ଗାର୍ଗ୍ଯ ମରୀଚଯୋଽର୍କସ୍ଯାସ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତଃ ସର୍ଵା ଏତସ୍ମିଂସ୍ତେଜୋମଣ୍ଡଲ ଏକୀଭଵନ୍ତି । ତାଃ ପୁନଃ ପୁନରୁଦଯତଃ ପ୍ରଚରନ୍ତ୍ଯେଵଂ ହ ଵୈ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପରେ ଦେଵେ ମନସ୍ଯେକୀଭଵତି ତେନ ତର୍ହ୍ଯେଷ ପୁରୁଷୋ ନ ଶୃଣୋତି ନ ପଶ୍ଯତି ନ ଜିଘ୍ରତି ନ ରସଯତେ ନ ସ୍ପୃଶତେ ନାଭିଵଦତେ ନାଦତ୍ତେ ନାନନ୍ଦଯତେ ନ ଵିସୃଜତେ ନେଯାଯତେ ସ୍ଵପିତୀତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ

ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିରଣ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ ଓ ପୁଣି ଉଦୟ ହେଲେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ମନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ରସ ଚାଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କଥାହୁଏନାହିଁ, ଧରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଚଳନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିକୁ 'ସେ ଶୁଏ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'

ପ୍ରାଣାଗ୍ରଯ ଏଵୈତସ୍ମିନ୍ ପୁରେ ଜାଗ୍ରତି । ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ହ ଵା ଏଷୋଽପାନୋ ଵ୍ଯାନୋଽନ୍ଵାହାର୍ଯପଚନୋ ଯଦ୍ଗାର୍ହପତ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଣୀଯତେ ପ୍ରଣଯନାଦାହଵନୀଯଃ ପ୍ରାଣଃ

ଏହି ଶରୀର ନଗରରେ କେବଳ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣ ଜାଗି ରହେ। ଅପାନ ଗୃହପତି ଅଗ୍ନି ଭଳି, ବ୍ୟାନ ସେଇ ଅନ୍ନ ପାକାଉଥିବା ଅଗ୍ନି ସମ, ଏବଂ ଗୃହପତି ଅଗ୍ନିରୁ ଯେଉଁପରି ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଜଳାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ଉପରକୁ ଯାଏ।

ଯଦୁଚ୍ଛ୍ଵାସନିଃଶ୍ଵାସାଵେତାଵାହୁତୀ ସମଂ ନଯତୀତି ସ ସମାନଃ । ମନୋ ହ ଵାଵ ଯଜମାନଃ । ଇଷ୍ଟଫଲମେଵୋଦାନଃ । ସ ଏନଂ ଯଜମାନମହରହର୍ବ୍ରହ୍ମ ଗମଯତି

ଯେଉଁ ସମାନ ପ୍ରାଣ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ—ଏହି ଦୁଇ ଆହୁତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ମନ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଉଦାନ ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ଫଳ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଯଜ୍ଞକାରୀକୁ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ।

ଅତ୍ରୈଷ ଦେଵଃ ସ୍ଵପ୍ନେ ମହିମାନମନୁଭଵତି । ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟମନୁପଶ୍ଯତି ଶ୍ରୁତଂ ଶ୍ରୁତମେଵାର୍ଥମନୁଶୃଣୋତି ଦେଶଦିଗନ୍ତରୈଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭୂତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭଵତି ଦୃଷ୍ଟଂ ଚାଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଚାଶ୍ରୁତଂ ଚାନୁଭୂତଂ ଚାନନୁଭୂତଂ ଚ ସ୍ଚ୍ଚାସଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵଃ ପସ୍ଯତି

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଦେବତା ନିଜ ମହିମା ଅନୁଭବ କରେ; ଯାହା ଦେଖିଛି, ପୁଣି ଦେଖେ; ଯାହା ଶୁଣିଛି, ପୁଣି ଶୁଣେ; ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁଭବ କରିଛି, ପୁଣିପୁଣି ଅନୁଭବ କରେ। ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଓ ଅଶୁଣାଯାଇଥିବା, ଅନୁଭୂତ ଓ ଅନନୁଭୂତ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍—ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖେ, ସମସ୍ତ ଦେଖେ।

ସ ଯଦା ତେଜସାଽଭିଭୂତୋ ଭଵତି । ଅତ୍ରୈଷ ଦେଵଃ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ନ ପଶ୍ଯତ୍ଯଥ ଯଦୈତସ୍ମିଞ୍ଶରୀର ଏତତ୍ସୁଖଂ ଭଵତି

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେବତା ତେଜରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ; ତାପରେ ଏହି ଶରୀରରେ ସେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ।

ସ ଯଥା ସୋଭ୍ଯ ଵଯାଂସି ଵସୋଵୃକ୍ଷଂ ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ । ଏଵଂ ହ ଵୈ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପର ଆତ୍ମନି ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠତେ

ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ।

ପୃଥିଵୀ ଚ ପୃଥିଵୀମାତ୍ରା ଚାପଶ୍ଚାପୋମାତ୍ରା ଚ ତେଜଶ୍ଚ ତେଜୋମାତ୍ରା ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ଵାଯୁମାତ୍ରା ଚାକାଶଶ୍ଚାକାଶମାତ୍ରା ଚ ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଚ ଗ୍ରାଣଂ ଚ ଘ୍ରାତଵ୍ଯଂ ଚ ରସଶ୍ଚ ରସଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵକ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ଵାକ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ହସ୍ତୌ ଚାଦାତଵ୍ଯଂ ଚୋପସ୍ଥଶ୍ଚାନନ୍ଦଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ପାଯୁଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ଯାଦୌ ଚ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ମନଶ୍ଚ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ବୋଦ୍ଧିଵ୍ଯଂ ଚାହଙ୍କାରଶ୍ଚାହଙ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଚ ଚେତଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ତେଜଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯୋତଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯାରଯିତଵ୍ଯଂ ଚ

ପୃଥିବୀ ଓ ପୃଥିବୀର ସାର, ପାଣି ଓ ପାଣିର ସାର, ଅଗ୍ନି ଓ ଅଗ୍ନିର ସାର, ବାୟୁ ଓ ବାୟୁର ସାର, ଆକାଶ ଓ ଆକାଶର ସାର; ଚକ୍ଷୁ ଓ ଯାହା ଦେଖିବାକୁ, କାନ ଓ ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ, ଘ୍ରାଣ ଓ ଯାହା ଘ୍ରାଣ କରିବାକୁ, ରସ ଓ ଯାହା ଚାଖିବାକୁ, ଚର୍ମ ଓ ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ, ବାକ୍ ଓ ଯାହା କହିବାକୁ, ହାତ ଓ ଯାହା ଧରିବାକୁ, ଉପସ୍ଥ ଓ ଯାହା ଭୋଗିବାକୁ, ପାୟୁ ଓ ଯାହା ବିସର୍ଜନ କରିବାକୁ, ପାଦ ଓ ଯାହା ଚାଲିବାକୁ, ମନ ଓ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଯାହା ବୁଝିବାକୁ, ଅହଂକାର ଓ ଯାହା ଅଭିମାନ କରିବାକୁ, ଚିତ୍ତ ଓ ଯାହା ଚେତନା କରିବାକୁ, ତେଜ ଓ ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିବାକୁ, ପ୍ରାଣ ଓ ଯାହା ପୋଷଣ କରିବାକୁ—

ଏଷ ହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଶ୍ରୋତା ଘ୍ରାତା ରସଯିତା ମନ୍ତା ବୋଦ୍ଧା କର୍ତା ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ପୁରୁଷଃ । ସ ପରେଽକ୍ଷର ଆତ୍ମନି ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ

ଏହି ହେଉଛି ଦେଖୁଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା, ଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା, ରସ ଚାଖୁଥିବା, ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା, ବୁଝୁଥିବା, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା—ଏହି ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା, ପୁରୁଷ। ସେ ପରମ ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।

ପରମେଵାକ୍ଷରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ସ ଯୋ ହ ଵୈ ତଦଚ୍ଛାଯମଶରୀରମ୍ଲୋହିତଂ ଶୁଭ୍ରମକ୍ଷରଂ ଵେଦଯତେ ଯସ୍ତୁ ସୋମ୍ଯ । ସ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵୋ ଭଵତି । ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ

ଯିଏ ସେଇ ଛାୟାହୀନ, ଦେହହୀନ, ରଙ୍ଗହୀନ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଅକ୍ଷୟକୁ ଜାଣେ, ସେ ପରମ ଅକ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ, ସବୁ ହୁଏ; ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।

ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ସହ ଦେଵୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରାଣା ଭୁତାନି ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତି ଯତ୍ର ତଦକ୍ଷରଂ ଵେଦଯତେ ଯସ୍ତୁ ସୋମ୍ଯ ସ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵମେଵାଵିଵେଶେତି

ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପ୍ରାଣ ଓ ଭୂତମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ସେଠି ଯିଏ ଅକ୍ଷୟକୁ ଜାଣେ, ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ, ସବୁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ଚତୁର୍ଥଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥ ଅଥ ହୈନଂ ଶୈବ୍ଯଃ ସତ୍ଯକାମଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ସ ଯୋ ହ ଵୈ ତଦ୍ଭଗଵନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ପ୍ରାଯଣାନ୍ତମୋଙ୍କାରମଭିଧ୍ଯାଯୀତ । କତମଂ ଵାଵ ସ ତେନ ଲୋକଂ ଜଯତୀତି । ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚ

ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦର ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଶୈବ୍ୟ ସତ୍ୟକାମ ପଚାରିଲେ—'ଭଗବନ୍, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଓଁକାରର ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଏହା ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ଲୋକକୁ ଜିତିପାରେ?' ସେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—

ଏତଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯକାମ ପରଂ ଚାପରଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଯଦୋଙ୍କାରଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦ୍ଵାନେତେନୈଵାଯତନେନୈକତରମନ୍ଵେତି

'ସତ୍ୟକାମ, ଓଁକାର ହେଉଛି ପରମ ଓ ଅପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଉପାୟରେ ଏକଟିକୁ ଅବଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।'

ସ ଯଧ୍ଯେକମାତ୍ରମଭିଧ୍ଯାଯୀତ ସ ତେନୈଵ ସଂଵେଦିତସ୍ତୂର୍ଣମେଵ ଜଗତ୍ଯାଭିସଂପଧ୍ଯତେ । ତମୃଚୋ ମନୁଷ୍ଯଲୋକମୁପନଯନ୍ତେ ସ ତତ୍ର ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସଂପନ୍ନୋ ମହିମାନମନୁଭଵତି

ଯଦି ସେ କେବଳ ଏକ ମାତ୍ରା ଧ୍ୟାନ କରେ, ତେଣୁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଋଚମାନେ ତାକୁ ମଣିଷ ଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସେ ମହିମା ଅନୁଭବ କରେ।

ଅଥ ଯଦି ଦ୍ଵିମାତ୍ରେଣ ମନସି ସଂପଦ୍ଯତେ ସୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଯଜୁର୍ଭିରୁନ୍ନୀଯତେ ସୋମଲୋକମ୍ । ସ ସୋମଲୋକେ ଵିଭୁତିମନୁଭୂଯ ପୁନରାଵର୍ତତେ

ଯଦି ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଏହା ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଯଜୁର୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ମାର୍ଗେ ସୋମ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଯିଥାଏ । ସେଠାରେ ସେ ସମୃଦ୍ଧି ଅନୁଭବ କରି, ପୁଣି ଏଠାକୁ ଫେରି ଆସେ ।

ଯଃ ପୁନରେତଂ ତ୍ରିମାତ୍ରେଣୋମିତ୍ଯେତେନୈଵାକ୍ଷରେଣ ପରଂ ପୁରୁଷମଭିଧ୍ଯାଯୀତ ସ ତେଜସି ସୂର୍ଯେ ସଂପନ୍ନଃ । ଯଥା ପାଦୋଦରସ୍ତ୍ଵଚା ଵିନିର୍ମୁଚ୍ଯତ ଏଵଂ ହ ଵୈ ସ ପାପ୍ମନା ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ସାମଭିରୁନ୍ନୀଯତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ସ ଏତସ୍ମାଜ୍ଜୀଵଘନାତ୍ ପରାତ୍ପରଂ ପୁରୁଶଯଂ ପୁରୁଷମୀକ୍ଷତେ । ତଦେତୌ ଶ୍ଲୋକୌ ଭଵତଃ

ଯିଏ ଏହି ଓଁ ଶବ୍ଦର ତିନି ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ । ଯେପରି ସାପ ତାହାର ଚାମ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ସେପରି ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ସେ ସାମବେଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଉନ୍ନତି ପାଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖେ । ଏହା ସଂପର୍କରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ାଯାଏ ।

ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରା ମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତା ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସକ୍ତାଃ ଅନଵିପ୍ରଯୁକ୍ତାଃ । କ୍ରିଯାସୁ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରମଧ୍ଯମାସୁ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତାସୁ ନ କମ୍ପତେ ଜ୍ଞଃ

ତିନି ମାତ୍ରା ମୃତ୍ୟୁଶୀଳ ଦେହରେ ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍‌ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ଅପୃଥକ୍ ଥାନ୍ତି । ବାହ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ମଧ୍ୟମ କ୍ରିୟାରେ ଠିକ୍‌ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଋଗ୍ଭିରେତଂ ଯଜୁର୍ଭିରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ସାମଭିର୍ଯତ୍ ତତ୍ କଵଯୋ ଵେଦଯନ୍ତେ । ତମୋଙ୍କାରେଣୈଵାଯତନେନାନ୍ଵେତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯତ୍ତଚ୍ଛାନ୍ତମଜରମମୃତମଭଯଂ ପରଂ ଚେତି

ଋଗ୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ, ସାମବେଦ ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି । ଏହି ଓଁ ଶବ୍ଦକୁ ମାଧ୍ୟମ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ସେଇ ଶାନ୍ତ, ବୟସ୍ ନହୁଏ, ଅମୃତ, ଭୟହୀନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।

ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ପଞ୍ଚମଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥ ଅଥ ହୈନଂ ସୁକେଶା ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ ହିରଣ୍ଯନାଭଃ କୌସଲ୍ଯୋ ରାଜପୁତ୍ରୋ ମାମୁପେତ୍ଯୈତଂ ପ୍ରଶ୍ନମପୃଚ୍ଛତ । ଷୋଡଶକଲଂ ଭାରଦ୍ଵାଜ ପୁରୁଷଂ ଵେତ୍ଥ । ତମହଂ କୁମାରମ୍ବ୍ରୁଵଂ ନାହମିମଂ ଵେଦ । ଯଧ୍ଯହମିମମଵେଦିଷଂ କଥଂ ତେ ନାଵକ୍ଷ୍ଯମିତି । ସମୂଲୋ ଵା ଏଷ ପରିଶୁଷ୍ଯତି ଯୋଽନୃତମଭିଵଦତି ତସ୍ମାନ୍ନାର୍ହମ୍ଯନୃତଂ ଵକ୍ତୁମ୍ । ସ ତୂଷ୍ଣୀଂ ରଥମାରୁହ୍ଯ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ । ତଂ ତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛାମି କ୍ଵାସୌ ପୁରୁଷ ଇତି

ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦର ପଞ୍ଚମ ପ୍ରଶ୍ନ ଶେଷ ହେଲା । ତାପରେ ସୁକେଶ ଭାରଦ୍ୱାଜ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ହିରଣ୍ୟନାଭ କୌଶଳ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଭାରଦ୍ୱାଜ, ତୁମେ ଷୋଡ଼ଶ କଳା ସହିତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣୁଛ କି?" ମୁଁ ସେ ଯୁବକଙ୍କୁ କହିଲି, "ମୁଁ ଏହିକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ ।" ଯଦି ମୁଁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, କିପରି ତୁମକୁ କହିନଥାନ୍ତି? ଯିଏ ମିଥ୍ୟା କହେ, ସେ ତାହାର ମୂଳ ସହିତ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହିପାରିବି ନାହିଁ । ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଚାଲିଗଲେ । ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି: ସେଇ ପୁରୁଷ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?'

ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚ । ଇହୈଇଵାନ୍ତଃଶରୀରେ ସୋଭ୍ଯ ସ ପୁରୁଷୋ ଯସ୍ମିନ୍ନତାଃ ଷୋଡଶକଲାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତୀତି

ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଏଠାରେ, ଏହି ଦେହ ଭିତରେ, ହେ ଭଦ୍ର, ସେଇ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯାଁଠାରେ ଏହି ଷୋଡ଼ଶ କଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।'