ପଞ୍ଚପାଦଂ ପିତରଂ ଦ୍ଵାଦଶାକୃତିଂ ଦିଵ ଆହୁଃ ପରେ ଅର୍ଧେ ପୁରୀଷିଣମ୍ । ଅଥେମେ ଅନ୍ଯ ଉ ପରେ ଵିଚକ୍ଷଣଂ ସପ୍ତଚକ୍ରେ ଷଡର ଆହୁରର୍ପିତମିତି
ପିତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ପାଦ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ଅଟେ ବୋଲି କହାଯାଏ। ଉପର ଅର୍ଧରେ ସେ ଏକ ନଗରରେ ବସିଥାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ସେ ସପ୍ତ ଚକ୍ର ଓ ଷଡ଼ ଆରା ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି।
ମାସୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏଵ ରଯିଃ ଶୁକ୍ଲଃ ପ୍ରଣସ୍ତସ୍ମାଦେତ ଋଷଯଃ ଶୁକ୍ଲ ଇଷ୍ଟଂ କୁର୍ଵନ୍ତୀତର ଇତରସ୍ମିନ୍
ମାସ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ତାର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ରଇ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରାଣ। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅହୋରାତ୍ରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯାହରେଵ ପ୍ରାଣୋ ରାତ୍ରିରେଵ ରଯିଃ ପ୍ରାଣଂ ଵା ଏତେ ପ୍ରସ୍କନ୍ଦନ୍ତି ଯେ ଦିଵା ରତ୍ଯା ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦ୍ଯଦ୍ରାତ୍ରୌ ରତ୍ଯା ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ
ଦିନ ଓ ରାତି ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ଦିନ ପ୍ରାଣ, ରାତି ରଇ। ଯେମାନେ ଦିନରେ ମିଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ଯଦି ରାତିରେ ମିଳନ କରନ୍ତି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା।
ଅନ୍ନଂ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତତୋ ହ ଵୈ ତଦ୍ରେତସ୍ତସ୍ମାଦିମାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତ ଇତି
ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ଏଠାରୁ ରେତସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ରେତସ୍ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ତଦ୍ଯେ ହ ଵୈ ତତ୍ ପ୍ରଜାପତିଵ୍ରତଂ ଚରନ୍ତି ତେ ମିଥୁନମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତେ । ତେଷାମେଵୈଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଯେଷାଂ ତପୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଯେଷୁ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଟିତମ୍
ଯେମାନେ ପ୍ରଜାପତିର ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ତେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ—ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟେ।
ତେଷାମସୌ ଵିରଜୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ନ ଯେଷୁ ଜିହ୍ମମନୃତଂ ନ ମାଯା ଚେତି
ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାକ୍ରତା, ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ତା ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ।
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥ ଅଥ ହୈନଂ ଭାର୍ଗଵୋ ଵୈଦର୍ଭିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ କତ୍ଯେଵ ଦେଵାଃ ପ୍ରଚାଂ ଦିଧାରଯନ୍ତେ କତର ଏତତ୍ ପ୍ରକଶଯନ୍ତେ କଃ ପୁନରେଷାଂ ଵରିଷ୍ଠ ଇତି
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଭାର୍ଗବା ବୈଦର୍ଭୀ ପଚାରିଲେ, 'ଭଗବନ୍, କେତେ ଦେବତା ପ୍ରକୃତିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି? କେଉଁଠି ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ?'
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚାକାଶୋ ହ ଵା ଏଷ ଦେଵୋ ଵାଯୁରଗ୍ନିରାପଃ ପୃଥିଵୀ ଵାଙ୍ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ । ତେ ପ୍ରକାଶ୍ଯାଭିଵଦନ୍ତି ଵଯମେତଦ୍ବାଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଧାରଯାମଃ
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ପୃଥିବୀ, ବାକ୍, ମନ, ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରୋତ୍ର—ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ କହନ୍ତି, "ଆମେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଏକତ୍ର କରି ରଖୁଛୁ, ଆମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଧାରଣ କରୁଛୁ।"'
ତାନ୍ ଵରିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାଣ ଉଵାଚ । ମା ମୋହମାପଦ୍ଯଥ ଅହମେଵୈତତ୍ ପଞ୍ଚଧାଽଽତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯୈତଦ୍ବାଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଧାରଯାମୀତି ତେଽଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ବଭୂଵୁଃ
ତେଁଠାରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣ କହିଲେ, "ତୁମେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନିଅ। ମୁଁ ଏକାଏଁ, ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ରଖିଛି।" କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ନାହିଁ।
ସୋଽଭିମାନାଦୂର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାମତ ଇଵ ତସ୍ମିନ୍ନୁତ୍କ୍ରାମତ୍ଯଥେତରେ ସର୍ଵ ଏଵୋତ୍କ୍ରାମନ୍ତେ ତସ୍ମି/ଶ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠମାନେ ସର୍ଵ ଏଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ । ତଦ୍ଯଥା ମକ୍ଷିକା ମଧୁକରରାଜାନମୁତ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ସର୍ଵ ଏଵୋତ୍କ୍ରମନ୍ତେ ତସ୍ମି/ଷ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଷ୍ଠମାନେ ସର୍ଵ ଏଵ ପ୍ରତିଷ୍ଟନ୍ତ ଏଵମ୍ ଵାଙ୍ମନଷ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ତେ ପ୍ରୀତାଃ ପ୍ରାଣଂ ସ୍ତୁନ୍ଵନ୍ତି
ପ୍ରାଣ ଗର୍ବରେ ପଡ଼ି ଉପରକୁ ଉଠିବା ପରି ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଉଠିଲେ, ସହିତ ସବୁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଲେ। ସେ ରହିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିଲେ। ଯେପରି ମଉମାଛିମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜା ଉଠିଲେ ସେମାନେ ସହିତ ଉଠନ୍ତି, ରହିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି, ସେପରି ବାଣୀ, ମନ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଏଷୋଽଗ୍ନିସ୍ତପତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯ ଏଷ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ମଘଵାନେଷ ଵାଯୁଃ ଏଷ ପୃଥିଵୀ ରଯିର୍ଦେଵଃ ସଦସଚ୍ଚାମୃତଂ ଚ ଯତ୍
ଯିଏ ଜଳେଇଥାଏ ସେ ଅଗ୍ନି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେ ବର୍ଷା ଦେବତା, ସେ ବାୟୁ, ସେ ପୃଥିବୀ, ସମ୍ପଦର ମାଲିକ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ସେଇ।
ଅରା ଇଵ ରଥନାଭୌ ପ୍ରାଣେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଋଚୋ ଯଜୂଁଷି ସାମାନି ଯଜ୍ଞଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚ
ଯେପରି ଗଡ଼ିର ନାଭିରେ ସବୁ କାଠି ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ସବୁ କିଛି ପ୍ରାଣରେ ଭିତି ହୋଇ ରହିଛି—ୃକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ୟଜ୍ଞ, ରାଜ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ।
ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚରସି ଗର୍ଭେ ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତିଜାଯସେ । ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵିମା ବଲିଂ ହରନ୍ତି ଯଃ ପ୍ରଣୈଃ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠସି
ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଗର୍ଭରେ ଚାଲିବା ହେଉଛ, ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ନିଜେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନଅ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତୁମକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣରେ ବିସ୍ତୃତ।
ଦେଵାନାମସି ଵହ୍ନିତମଃ ପିତୃଣାଂ ପ୍ରଥମା ସ୍ଵଧା । ଋଷୀଣାଂ ଚରିତଂ ସତ୍ଯମଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସାମସି
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରଥମ ନିବେଦନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ ସତ୍ୟ, ତୁମେ ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅଙ୍ଗିରାସ୍।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣ ତେଜସା ରୁଦ୍ରୋଽସି ପରିରକ୍ଷିତା । ତ୍ଵମନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚରସି ସୂର୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିଃ
ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ତୁମ ତେଜରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ରକ୍ଷାକାରୀ ରୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆଲୋକର ମାଲିକ।
ଯଦା ତ୍ଵମଭିଵର୍ଷସ୍ଯଥେମାଃ ପ୍ରାଣ ତେ ପ୍ରଜାଃ । ଆନନ୍ଦରୂପାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି କାମାଯାନ୍ନଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ବର୍ଷା କର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି—"ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ଭୋଜନ ଆସିବ।"
ଵ୍ରାତ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣୈକର୍ଷରତ୍ତା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ସତ୍ପତିଃ । ଵଯମାଦ୍ଯସ୍ଯ ଦାତାରଃ ପିତା ତ୍ଵଂ ମାତରିଶ୍ଵ ନଃ
ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଏକ ଭ୍ରମଣକାରୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଚାଳକ ଓ ସ୍ୱାମୀ। ଆମେ ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଦେଇଥିବା, ତୁମେ ଆମ ପିତା, ମାତରିଶ୍ୱା।
ଯା ତେ ତନୂର୍ଵାଚି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଯା ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଯା ଚ ଚକ୍ଷୁଷି । ଯା ଚ ମନସି ସନ୍ତତା ଶିଵାଂ ତାଂ କୁରୂ ମୋତ୍କ୍ରମୀଃ
ତୁମର ଯେ ଅଂଶ ବାଣୀ, ଶ୍ରବଣ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନରେ ବିସ୍ତୃତ, ସେଠି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ କର, ଆମଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉନାହିଁ।
ପ୍ରାଣସ୍ଯେଦଂ ଵଶେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରିଦିଵେ ଯତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ମାତେଵ ପୁତ୍ରାନ୍ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଚ ଵିଧେହି ନ ଇତି
ତିନି ଲୋକରେ ଯେ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣଙ୍କ ଅଧୀନ। ମାଆ ଯେପରି ପିଲାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମକୁ ଧନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅ।
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥ ଅଥ ହୈନଂ କୌଶଲ୍ଯଷ୍ଚାଶ୍ଵଲାଯନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ କୁତ ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ କଥମାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀର ଆତ୍ମାନଂ ଵା ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ କଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ କେନୋତ୍କ୍ରମତେ କଥଂ ବହ୍ଯମଭିଧତେ କଥମଧ୍ଯାତ୍ମମିତି
ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ଆଶ୍ୱଲାୟନଙ୍କ ପୁଅ କୌଶଳ୍ୟ ପଚାରିଲେ—"ଭଗବନ୍, ଏହି ପ୍ରାଣ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି? କିପରି ଏହି ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ? କିପରି ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କରି ନିଜେ ରହେ? କିଏ ଏହାକୁ ବାହାରକୁ ନେଇଯାଏ? କିପରି ଏହା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଉପରେ ଆଧାର କରେ?"
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଉଵାଚାତିପ୍ରଷ୍ଚାନ୍ ପୃଚ୍ଛସି ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋଽସୀତି ତସ୍ମାତ୍ତେଽହଂ ବ୍ରଵୀମି
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁମେ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହଁ, ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।"
ଆତ୍ମନ ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ । ଯଥୈଷା ପୁରୁଷେ ଛାଯୈତସ୍ମିନ୍ନେତଦାତତଂ ମନୋକୃତେନାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀରେ
ଏହି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଲୋକର ଛାୟା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରେ, ସେପରି ପ୍ରାଣ ଶରୀରରେ ବିସ୍ତୃତ। ମନର ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହା ଏହି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଯଥା ସମ୍ରାଦେଵାଧିକୃତାନ୍ ଵିନିଯୁଙ୍କ୍ତେ । ଏତନ୍ ଗ୍ରାମାନୋତାନ୍ ଗ୍ରାମାନଧିତିଷ୍ଟସ୍ଵେତ୍ଯେଵମେଵୈଷ ପ୍ରାଣ ଇତରାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ପୃଥକ୍ ପୃଥଗେଵ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ ପାଯୂପସ୍ଥେଽପାନଂ ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରୋତ୍ରେ ମୁଖନାସିକାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାତିଷ୍ଟତେ ମଧ୍ଯେ ତୁ ସମାନଃ । ଏଷ ହ୍ଯେତଦ୍ଧୁତମନ୍ନଂ ସମଂ ନଯତି ତସ୍ମାଦେତାଃ ସପ୍ତାର୍ଚିଷୋ ଭଵନ୍ତି
ଯେପରି ରାଜା ନିଜ କର୍ମଚାରୀମାନେକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, 'ଏହି ଗ୍ରାମ ଓ ସେଇ ଗ୍ରାମ ଦେଖ' ବୋଲି କହେ, ସେପରି ପ୍ରାଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନେକୁ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ରଖେ। ଅପାନ ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥରେ, ପ୍ରାଣ ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରବଣ, ମୁଁହ ଓ ନାକରେ, ସମାନ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛି। ସେ ଖାଦ୍ୟକୁ ସମଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରେ। ଏହିପରି ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା ହୁଏ।
ହୃଦି ହ୍ଯେଷ ଆତ୍ମା । ଅତ୍ରୈତଦେକଶତଂ ନାଡୀନଂ ତାସାଂ ଶତଂ ଶତମେକୈକସ୍ଯା ଦ୍ଵାସପ୍ତତିର୍ଦ୍ଵାସପ୍ତତିଃ ପ୍ରତିଶାଖାନାଡୀସହସ୍ରାଣି ଭଵନ୍ତ୍ଯାସୁ ଵ୍ଯାନଶ୍ଚରତି
ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ଅଛି। ସେଠାରୁ ଏକଶେ ଏକ ନାଡ଼ୀ ବିସ୍ତାରିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଡ଼ୀର ଶତ ଶତ ଶାଖା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖାରେ ବୈଠାଲିଶ ହଜାର ଶାଖା ଅଛି। ଏହି ସବୁ ନାଡ଼ୀରେ ବ୍ୟାନ ପ୍ରଚଳିତ।
ଅଥୈକଯୋର୍ଧ୍ଵ ଉଦାନଃ ପୁଣ୍ଯେନ ପୁଣ୍ଯଂ ଲୋକଂ ନଯତି ପାପେନ ପାପମୁଭାଭ୍ଯାମେଵ ମନୁଷ୍ଯଲୋକମ୍
ତାଲି ଏକ ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ଉଦାନ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପୁଣ୍ୟ କରିଲେ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ, ପାପ କରିଲେ ପାପ ଲୋକକୁ, ଦୁଇଁ ମିଶିଲେ ମଣିଷ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ।
ଆଦିତ୍ଯୋ ହ ଵୈ ବାହ୍ଯଃ ପ୍ରାଣ ଉଦଯତ୍ଯେଷ ହ୍ଯେନଂ ଚାକ୍ଷୁଷଂ ପ୍ରାଣମନୁଗୃହ୍ଣାନଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯା ଦେଵତା ସୈଷା ପୁରୁଷସ୍ଯ ଅପାନମଵଷ୍ଟଭ୍ଯାନ୍ତରା ଯଦାକାଶଃ ସ ସମାନୋ ଵାଯୁର୍ଵ୍ଯାନଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରେ। ପୃଥିବୀର ଦେବତା ଅପାନକୁ ଧାରଣ କରେ। ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ସମାନ, ବାୟୁ ବ୍ୟାନ।
ତେଜୋ ହ ଵା ଉଦାନସ୍ତସ୍ମାଦୁପଶାନ୍ତତେଜାଃ । ପୁନର୍ଭଵମିନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ମନସି ସମ୍ପଧ୍ଯମାନୈଃ
ଉପରକୁ ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ତେଜସ୍ୱୀ ଶକ୍ତି; ଏହି ତେଜ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରେ ଲିନ୍ ହୋଇ, ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି।
ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତେନୈଷ ପ୍ରାଣମାଯାତି । ପ୍ରାଣସ୍ତେଜସା ଯୁକ୍ତଃ ସହାତ୍ମନା ତଥାସଙ୍କଲ୍ପିତଂ ଲୋକଂ ନଯତି
ଯେଉଁ ମନଭାବରେ ଲୋକ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେହି ଭାବରେ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଯାଆନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ତେଜ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏହାକୁ ନେଇ, ଯେପରି ଭାବନା କରିଥିଲେ, ସେହି ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦିଏ।
ଯ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ପ୍ରାଣଂ ଵେଦ ନ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ହୀଯତେଽମୃତୋ ଭଵତି ତଦେଷଃ ଶ୍ଲୋକଃ
ଏଭଳି ପ୍ରାଣକୁ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ; ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଯାଏ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଉତ୍ପତ୍ତିମାଯତିଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିଭୁତ୍ଵଂ ଚୈଵ ପଞ୍ଚଧା । ଅଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଚୈଵ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତେ ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତ ଇତି
ଯିଏ ପ୍ରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରବେଶ, ଅବସ୍ଥାନ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ଅମରତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ—ଏପରି ଜାଣିଲେ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ।