ଓଁ ଭଦ୍ରଂ କର୍ଣେଭିଃ ଶୃଣୁଯାମ ଦେଵା ଭଦ୍ରମ୍ ପଷ୍ଯେମାକ୍ଷଭିର୍ଯଜତ୍ରାଃ । ସ୍ଥିରୈରଙ୍ଗୈସ୍ତୁଷ୍ତୁଵାଁସସ୍ତନୂଭିର୍ଵ୍ଯଶେମ ଦେଵହିତଂ ଯଦାଯୁଃ ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ॥ ଓଁ ସୁକେଶା ଚ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ଶୈବ୍ଯଶ୍ଚ ସତ୍ଯକାମଃ ସୌର୍ଯାଯଣୀ ଚ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ କୌସଲ୍ଯଶ୍ଚାଶ୍ଵଲାଯନୋ ଭାର୍ଗଵୋ ଵୈଦର୍ଭିଃ କବନ୍ଧୀ କାତ୍ଯାଯନସ୍ତେ ହୈତେ ବ୍ରହ୍ମପରା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଵେଷମାଣା ଏଷ ହ ଵୈ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତି ତେ ହ ସମିତ୍ପାଣଯୋ ଭଗଵନ୍ତଂ ପିପ୍ପଲାଦମୁପସନ୍ନାଃ
ଓଁ। ଦେବତାମାନେ, ଆମେ ଆମର କଣ୍ଠରେ ଶୁଣିବାକୁ ଭଲ କଥା ମିଳୁ। ଆମ ଚକ୍ଷୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ଆମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରୀର ଓ ଅଙ୍ଗ ନେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ଦିଆ ଆୟୁଷ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି। ଓଁ। ସୁକେଶା ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପୁଅ, ସତ୍ୟକାମା ଶିବିଙ୍କ ପୁଅ, ଗାର୍ଗ୍ୟା ସୌର୍ୟାୟଣୀଙ୍କ ପୁଅ, କୌଶଳ୍ୟା ଅଶ୍ୱଲାୟନଙ୍କ ପୁଅ, ଭାର୍ଗବା ବୈଦର୍ଭୀଙ୍କ ପୁଅ, କବନ୍ଧୀ କାତ୍ୟାୟନଙ୍କ ପୁଅ—ଏମାନେ ସବୁ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଉପାସନାରେ ଲଗି ରହିଛନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଭାଗବତ ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ଜାଣିଲେ—'ସେ ଆମକୁ ସବୁ କଥା ବୁଝେଇବେ'। ଏମାନେ ହାତରେ ହୋମକାଣ୍ଡ ନେଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତନ୍ ହ ସ ଋଷିରୁଵଚ ଭୂଯ ଏଵ ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସଂଵତ୍ସରଂ ସଂଵତ୍ସ୍ଯଥ ଯଥାକାମଂ ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ ପୃଚ୍ଛତ ଯଦି ଵିଜ୍ଞାସ୍ଯାମଃ ସର୍ଵଂ ହ ଵୋ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ ଇତି
ସେ ଋଷି କହିଲେ, 'ତମେ ଏଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି ରୁହ। ତାପରେ ଚାହିଁଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାର। ଯଦି ଆମେ ଜାଣିବା, ତେବେ ସବୁ କଥା ତମକୁ କହିବା।'
ଅଥ କବନ୍ଧୀ କତ୍ଯାଯନ ଉପେତ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ କୁତେ ହ ଵା ଇମାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତ ଇତି
ତାପରେ କବନ୍ଧୀ କାତ୍ୟାୟନ ଆଗକୁ ଆସି ପଚାରିଲେ, 'ଭଗବନ୍, କେଉଁଠୁ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି?'
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚ ପ୍ରଜାକାମୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିଃ ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ସ ମିଥୁନମୁତ୍ପାଦଯତେ । ରଯିଂ ଚ ପ୍ରଣଂ ଚେତ୍ଯେତୌ ମେ ବହୁଧା ପ୍ରଜାଃ କରିଷ୍ଯତ ଇତି
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରଜା ଚାହିଁ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି ଶେଷରେ ସେ ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ରଇ ଓ ପ୍ରାଣ। ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ବହୁ ରୂପରେ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବି' ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଆଦିତ୍ଯୋ ହ ଵୈ ପ୍ରାଣୋ ରଯିରେଵ ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଯିର୍ଵା ଏତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତଂ ଚ ତସ୍ମାନ୍ମୂର୍ତିରେଵ ରଯିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଅଟେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଇ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସବୁ ରଇ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ଅଟେ, ତାହାକୁ ରଇ ବୋଲାଯାଏ।
ଅଥାଦିତ୍ଯ ଉଦଯନ୍ଯତ୍ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ପ୍ରଵିଶତି ତେନ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ରଶ୍ମିଷୁ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ । ଯଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ଯତ୍ ପ୍ରତୀଚୀଂ ଯଦୁଦୀଚୀଂ ଯଦଧୋ ଯଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯଦନ୍ତରା ଦିଶୋ ଯତ୍ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକାଶଯତି ତେନ ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ରଶ୍ମିଷୁ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଇ ପୂର୍ବ ଦିଶାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ, ସେ ପୂର୍ବ ଦିଶାର ପ୍ରାଣମାନେକୁ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ। ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ତଳ, ଉପର, ମଧ୍ୟ ଦିଶାର ଯାହା ଅଟେ, ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରିଥାଏ, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣକୁ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ।
ସ ଏଷ ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଵିଶ୍ଵରୁପଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିରୁଦଯତେ । ତଦେତଦୃଚାଽଭ୍ଯୁକ୍ତମ୍
ସେ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରାଣ ଅଟେ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହି କଥା ଏକ ଶ୍ଲୋକରେ କହାଯାଇଛି।
ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ହରିଣଂ ଜାତଵେଦସଂ ପରାଯଣଂ ଜ୍ଯୋତିରେକଂ ତପନ୍ତମ୍ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ ଶତଧା ଵର୍ତମାନଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜାନାମୁଦଯତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯଃ
ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଏକ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହଜାର କିରଣରେ, ଶତ ରାସ୍ତାରେ ଚଳିଥିବା, ପ୍ରାଣ ଭଳି, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଭାବରେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ।
ସଂଵତ୍ସରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯାଯନେ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚୋତ୍ତରଂ ଚ । ତଦ୍ଯେ ହ ଵୈ ତଦିଷ୍ଟାପୂର୍ତେ କୃତମିତ୍ଯୁପାସତେ ତେ ଚାନ୍ଦ୍ରମସମେଵ ଲୋକମଭିଜଯନ୍ତେ । ତ ଏଵ ପୁନରାଵର୍ତନ୍ତେ ତସ୍ମାଦେତ ଋଷଯଃ ପ୍ରଜାକାମା ଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ । ଏଷ ହ ଵୈ ରଯିର୍ଯଃ ପିତୃଯାଣଃ
ବର୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ତାର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଶା ଦୁଇଟି ରାସ୍ତା। ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଭଲ କାମ କରି, 'ମୋର କାମ ସଫଳ' ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, ଆଉ ଫେରି ଆସନ୍ତି। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜା ଚାହିଁ ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା ନେନ୍ତି। ଏହା ରଇ, ପିତୃମାନେ ଯାଉଥିବା ରାସ୍ତା।
ଅଥୋତ୍ତରେଣ ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଵିଦ୍ଯଯାଽଽତ୍ମାନମନ୍ଵିଷ୍ଯାଦିତ୍ଯମଭିଜଯନ୍ତେ । ଏତଦ୍ଵୈ ପ୍ରାଣାନାମାଯତନମେତଦମୃତମଭଯମେତତ୍ ପରାଯଣମେତସ୍ମାନ୍ନ ପୁନରାଵର୍ତନ୍ତ ଇତ୍ଯେଷ ନିରୋଧସ୍ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ
ଉତ୍ତର ରାସ୍ତାରେ—ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା—ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଏହା ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏଠାରୁ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ନିୟମ। ଏହା ଉପରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଟେ।
ପଞ୍ଚପାଦଂ ପିତରଂ ଦ୍ଵାଦଶାକୃତିଂ ଦିଵ ଆହୁଃ ପରେ ଅର୍ଧେ ପୁରୀଷିଣମ୍ । ଅଥେମେ ଅନ୍ଯ ଉ ପରେ ଵିଚକ୍ଷଣଂ ସପ୍ତଚକ୍ରେ ଷଡର ଆହୁରର୍ପିତମିତି
ପିତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ପାଦ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ଅଟେ ବୋଲି କହାଯାଏ। ଉପର ଅର୍ଧରେ ସେ ଏକ ନଗରରେ ବସିଥାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ସେ ସପ୍ତ ଚକ୍ର ଓ ଷଡ଼ ଆରା ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି।
ମାସୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏଵ ରଯିଃ ଶୁକ୍ଲଃ ପ୍ରଣସ୍ତସ୍ମାଦେତ ଋଷଯଃ ଶୁକ୍ଲ ଇଷ୍ଟଂ କୁର୍ଵନ୍ତୀତର ଇତରସ୍ମିନ୍
ମାସ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ତାର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ରଇ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରାଣ। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅହୋରାତ୍ରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯାହରେଵ ପ୍ରାଣୋ ରାତ୍ରିରେଵ ରଯିଃ ପ୍ରାଣଂ ଵା ଏତେ ପ୍ରସ୍କନ୍ଦନ୍ତି ଯେ ଦିଵା ରତ୍ଯା ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦ୍ଯଦ୍ରାତ୍ରୌ ରତ୍ଯା ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ
ଦିନ ଓ ରାତି ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ଦିନ ପ୍ରାଣ, ରାତି ରଇ। ଯେମାନେ ଦିନରେ ମିଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ଯଦି ରାତିରେ ମିଳନ କରନ୍ତି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା।
ଅନ୍ନଂ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତତୋ ହ ଵୈ ତଦ୍ରେତସ୍ତସ୍ମାଦିମାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତ ଇତି
ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ଏଠାରୁ ରେତସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ରେତସ୍ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ତଦ୍ଯେ ହ ଵୈ ତତ୍ ପ୍ରଜାପତିଵ୍ରତଂ ଚରନ୍ତି ତେ ମିଥୁନମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତେ । ତେଷାମେଵୈଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଯେଷାଂ ତପୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଯେଷୁ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଟିତମ୍
ଯେମାନେ ପ୍ରଜାପତିର ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ତେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ—ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟେ।
ତେଷାମସୌ ଵିରଜୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ନ ଯେଷୁ ଜିହ୍ମମନୃତଂ ନ ମାଯା ଚେତି
ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାକ୍ରତା, ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ତା ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ।
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥ ଅଥ ହୈନଂ ଭାର୍ଗଵୋ ଵୈଦର୍ଭିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ କତ୍ଯେଵ ଦେଵାଃ ପ୍ରଚାଂ ଦିଧାରଯନ୍ତେ କତର ଏତତ୍ ପ୍ରକଶଯନ୍ତେ କଃ ପୁନରେଷାଂ ଵରିଷ୍ଠ ଇତି
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଭାର୍ଗବା ବୈଦର୍ଭୀ ପଚାରିଲେ, 'ଭଗବନ୍, କେତେ ଦେବତା ପ୍ରକୃତିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି? କେଉଁଠି ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ?'
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚାକାଶୋ ହ ଵା ଏଷ ଦେଵୋ ଵାଯୁରଗ୍ନିରାପଃ ପୃଥିଵୀ ଵାଙ୍ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ । ତେ ପ୍ରକାଶ୍ଯାଭିଵଦନ୍ତି ଵଯମେତଦ୍ବାଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଧାରଯାମଃ
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ପୃଥିବୀ, ବାକ୍, ମନ, ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରୋତ୍ର—ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ କହନ୍ତି, "ଆମେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଏକତ୍ର କରି ରଖୁଛୁ, ଆମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଧାରଣ କରୁଛୁ।"'
ତାନ୍ ଵରିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାଣ ଉଵାଚ । ମା ମୋହମାପଦ୍ଯଥ ଅହମେଵୈତତ୍ ପଞ୍ଚଧାଽଽତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯୈତଦ୍ବାଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଧାରଯାମୀତି ତେଽଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ବଭୂଵୁଃ
ତେଁଠାରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣ କହିଲେ, "ତୁମେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନିଅ। ମୁଁ ଏକାଏଁ, ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ରଖିଛି।" କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ନାହିଁ।
ସୋଽଭିମାନାଦୂର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାମତ ଇଵ ତସ୍ମିନ୍ନୁତ୍କ୍ରାମତ୍ଯଥେତରେ ସର୍ଵ ଏଵୋତ୍କ୍ରାମନ୍ତେ ତସ୍ମି/ଶ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠମାନେ ସର୍ଵ ଏଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ । ତଦ୍ଯଥା ମକ୍ଷିକା ମଧୁକରରାଜାନମୁତ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ସର୍ଵ ଏଵୋତ୍କ୍ରମନ୍ତେ ତସ୍ମି/ଷ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଷ୍ଠମାନେ ସର୍ଵ ଏଵ ପ୍ରତିଷ୍ଟନ୍ତ ଏଵମ୍ ଵାଙ୍ମନଷ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ତେ ପ୍ରୀତାଃ ପ୍ରାଣଂ ସ୍ତୁନ୍ଵନ୍ତି
ପ୍ରାଣ ଗର୍ବରେ ପଡ଼ି ଉପରକୁ ଉଠିବା ପରି ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଉଠିଲେ, ସହିତ ସବୁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଲେ। ସେ ରହିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିଲେ। ଯେପରି ମଉମାଛିମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜା ଉଠିଲେ ସେମାନେ ସହିତ ଉଠନ୍ତି, ରହିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି, ସେପରି ବାଣୀ, ମନ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଏଷୋଽଗ୍ନିସ୍ତପତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯ ଏଷ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ମଘଵାନେଷ ଵାଯୁଃ ଏଷ ପୃଥିଵୀ ରଯିର୍ଦେଵଃ ସଦସଚ୍ଚାମୃତଂ ଚ ଯତ୍
ଯିଏ ଜଳେଇଥାଏ ସେ ଅଗ୍ନି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେ ବର୍ଷା ଦେବତା, ସେ ବାୟୁ, ସେ ପୃଥିବୀ, ସମ୍ପଦର ମାଲିକ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ସେଇ।
ଅରା ଇଵ ରଥନାଭୌ ପ୍ରାଣେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଋଚୋ ଯଜୂଁଷି ସାମାନି ଯଜ୍ଞଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚ
ଯେପରି ଗଡ଼ିର ନାଭିରେ ସବୁ କାଠି ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ସବୁ କିଛି ପ୍ରାଣରେ ଭିତି ହୋଇ ରହିଛି—ୃକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ୟଜ୍ଞ, ରାଜ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ।
ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚରସି ଗର୍ଭେ ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତିଜାଯସେ । ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵିମା ବଲିଂ ହରନ୍ତି ଯଃ ପ୍ରଣୈଃ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠସି
ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଗର୍ଭରେ ଚାଲିବା ହେଉଛ, ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ନିଜେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନଅ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତୁମକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣରେ ବିସ୍ତୃତ।
ଦେଵାନାମସି ଵହ୍ନିତମଃ ପିତୃଣାଂ ପ୍ରଥମା ସ୍ଵଧା । ଋଷୀଣାଂ ଚରିତଂ ସତ୍ଯମଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସାମସି
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରଥମ ନିବେଦନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ ସତ୍ୟ, ତୁମେ ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅଙ୍ଗିରାସ୍।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣ ତେଜସା ରୁଦ୍ରୋଽସି ପରିରକ୍ଷିତା । ତ୍ଵମନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚରସି ସୂର୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିଃ
ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ତୁମ ତେଜରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ରକ୍ଷାକାରୀ ରୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆଲୋକର ମାଲିକ।
ଯଦା ତ୍ଵମଭିଵର୍ଷସ୍ଯଥେମାଃ ପ୍ରାଣ ତେ ପ୍ରଜାଃ । ଆନନ୍ଦରୂପାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି କାମାଯାନ୍ନଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ବର୍ଷା କର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି—"ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ଭୋଜନ ଆସିବ।"
ଵ୍ରାତ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣୈକର୍ଷରତ୍ତା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ସତ୍ପତିଃ । ଵଯମାଦ୍ଯସ୍ଯ ଦାତାରଃ ପିତା ତ୍ଵଂ ମାତରିଶ୍ଵ ନଃ
ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଏକ ଭ୍ରମଣକାରୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଚାଳକ ଓ ସ୍ୱାମୀ। ଆମେ ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଦେଇଥିବା, ତୁମେ ଆମ ପିତା, ମାତରିଶ୍ୱା।
ଯା ତେ ତନୂର୍ଵାଚି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଯା ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଯା ଚ ଚକ୍ଷୁଷି । ଯା ଚ ମନସି ସନ୍ତତା ଶିଵାଂ ତାଂ କୁରୂ ମୋତ୍କ୍ରମୀଃ
ତୁମର ଯେ ଅଂଶ ବାଣୀ, ଶ୍ରବଣ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନରେ ବିସ୍ତୃତ, ସେଠି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ କର, ଆମଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉନାହିଁ।
ପ୍ରାଣସ୍ଯେଦଂ ଵଶେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରିଦିଵେ ଯତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ମାତେଵ ପୁତ୍ରାନ୍ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଚ ଵିଧେହି ନ ଇତି
ତିନି ଲୋକରେ ଯେ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣଙ୍କ ଅଧୀନ। ମାଆ ଯେପରି ପିଲାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମକୁ ଧନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅ।
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥ ଅଥ ହୈନଂ କୌଶଲ୍ଯଷ୍ଚାଶ୍ଵଲାଯନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ କୁତ ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ କଥମାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀର ଆତ୍ମାନଂ ଵା ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ କଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ କେନୋତ୍କ୍ରମତେ କଥଂ ବହ୍ଯମଭିଧତେ କଥମଧ୍ଯାତ୍ମମିତି
ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ଆଶ୍ୱଲାୟନଙ୍କ ପୁଅ କୌଶଳ୍ୟ ପଚାରିଲେ—"ଭଗବନ୍, ଏହି ପ୍ରାଣ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି? କିପରି ଏହି ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ? କିପରି ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କରି ନିଜେ ରହେ? କିଏ ଏହାକୁ ବାହାରକୁ ନେଇଯାଏ? କିପରି ଏହା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଉପରେ ଆଧାର କରେ?"