ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦ୍

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

ସେ ଋଷି କହିଲେ, 'ତମେ ଏଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି ରୁହ। ତାପରେ ଚାହିଁଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାର। ଯଦି ଆମେ ଜାଣିବା, ତେବେ ସବୁ କଥା ତମକୁ କହିବା।'

अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

ତାପରେ କବନ୍ଧୀ କାତ୍ୟାୟନ ଆଗକୁ ଆସି ପଚାରିଲେ, 'ଭଗବନ୍, କେଉଁଠୁ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି?'

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्रणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରଜା ଚାହିଁ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା କରି ଶେଷରେ ସେ ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ରଇ ଓ ପ୍ରାଣ। ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ବହୁ ରୂପରେ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବି' ବୋଲି ଭାବିଲେ।

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଅଟେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଇ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସବୁ ରଇ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ଅଟେ, ତାହାକୁ ରଇ ବୋଲାଯାଏ।

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଇ ପୂର୍ବ ଦିଶାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ, ସେ ପୂର୍ବ ଦିଶାର ପ୍ରାଣମାନେକୁ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ। ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ତଳ, ଉପର, ମଧ୍ୟ ଦିଶାର ଯାହା ଅଟେ, ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରିଥାଏ, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣକୁ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଏକତ୍ର କରିଥାଏ।

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम्

ସେ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରାଣ ଅଟେ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହି କଥା ଏକ ଶ୍ଲୋକରେ କହାଯାଇଛି।

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଏକ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହଜାର କିରଣରେ, ଶତ ରାସ୍ତାରେ ଚଳିଥିବା, ପ୍ରାଣ ଭଳି, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଭାବରେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ।

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः

ବର୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ତାର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଶା ଦୁଇଟି ରାସ୍ତା। ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଭଲ କାମ କରି, 'ମୋର କାମ ସଫଳ' ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, ଆଉ ଫେରି ଆସନ୍ତି। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜା ଚାହିଁ ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା ନେନ୍ତି। ଏହା ରଇ, ପିତୃମାନେ ଯାଉଥିବା ରାସ୍ତା।

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः

ଉତ୍ତର ରାସ୍ତାରେ—ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା—ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଏହା ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏଠାରୁ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ନିୟମ। ଏହା ଉପରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଟେ।

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

ପିତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ପାଦ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ଅଟେ ବୋଲି କହାଯାଏ। ଉପର ଅର୍ଧରେ ସେ ଏକ ନଗରରେ ବସିଥାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ସେ ସପ୍ତ ଚକ୍ର ଓ ଷଡ଼ ଆରା ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି।

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

ମାସ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ତାର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ରଇ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରାଣ। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

ଦିନ ଓ ରାତି ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ଦିନ ପ୍ରାଣ, ରାତି ରଇ। ଯେମାନେ ଦିନରେ ମିଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ଯଦି ରାତିରେ ମିଳନ କରନ୍ତି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା।

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଅଟେ; ଏଠାରୁ ରେତସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ରେତସ୍ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्टितम्

ଯେମାନେ ପ୍ରଜାପତିର ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ତେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ—ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟେ।

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति

ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାକ୍ରତା, ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ତା ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ।

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रचां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति

ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଭାର୍ଗବା ବୈଦର୍ଭୀ ପଚାରିଲେ, 'ଭଗବନ୍, କେତେ ଦେବତା ପ୍ରକୃତିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି? କେଉଁଠି ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ?'

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ପୃଥିବୀ, ବାକ୍, ମନ, ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରୋତ୍ର—ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ କହନ୍ତି, "ଆମେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଏକତ୍ର କରି ରଖୁଛୁ, ଆମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଧାରଣ କରୁଛୁ।"'

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

ତେଁଠାରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣ କହିଲେ, "ତୁମେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନିଅ। ମୁଁ ଏକାଏଁ, ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ରଖିଛି।" କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ନାହିଁ।

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मि/श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मि/ष्च प्रत्ष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवम् वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

ପ୍ରାଣ ଗର୍ବରେ ପଡ଼ି ଉପରକୁ ଉଠିବା ପରି ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଉଠିଲେ, ସହିତ ସବୁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଲେ। ସେ ରହିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିଲେ। ଯେପରି ମଉମାଛିମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜା ଉଠିଲେ ସେମାନେ ସହିତ ଉଠନ୍ତି, ରହିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି, ସେପରି ବାଣୀ, ମନ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्

ଯିଏ ଜଳେଇଥାଏ ସେ ଅଗ୍ନି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେ ବର୍ଷା ଦେବତା, ସେ ବାୟୁ, ସେ ପୃଥିବୀ, ସମ୍ପଦର ମାଲିକ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ସେଇ।

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च

ଯେପରି ଗଡ଼ିର ନାଭିରେ ସବୁ କାଠି ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ସବୁ କିଛି ପ୍ରାଣରେ ଭିତି ହୋଇ ରହିଛି—ୃକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ୟଜ୍ଞ, ରାଜ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ।

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि

ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଗର୍ଭରେ ଚାଲିବା ହେଉଛ, ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ନିଜେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନଅ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତୁମକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣରେ ବିସ୍ତୃତ।

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि

ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରଥମ ନିବେଦନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ ସତ୍ୟ, ତୁମେ ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅଙ୍ଗିରାସ୍।

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः

ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ତୁମ ତେଜରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ରକ୍ଷାକାରୀ ରୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆଲୋକର ମାଲିକ।

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ବର୍ଷା କର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି—"ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ଭୋଜନ ଆସିବ।"

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः

ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଏକ ଭ୍ରମଣକାରୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଚାଳକ ଓ ସ୍ୱାମୀ। ଆମେ ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଦେଇଥିବା, ତୁମେ ଆମ ପିତା, ମାତରିଶ୍ୱା।

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः

ତୁମର ଯେ ଅଂଶ ବାଣୀ, ଶ୍ରବଣ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନରେ ବିସ୍ତୃତ, ସେଠି ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ କର, ଆମଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉନାହିଁ।

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति

ତିନି ଲୋକରେ ଯେ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣଙ୍କ ଅଧୀନ। ମାଆ ଯେପରି ପିଲାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମକୁ ଧନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅ।

इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति

ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ଆଶ୍ୱଲାୟନଙ୍କ ପୁଅ କୌଶଳ୍ୟ ପଚାରିଲେ—"ଭଗବନ୍, ଏହି ପ୍ରାଣ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି? କିପରି ଏହି ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ? କିପରି ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କରି ନିଜେ ରହେ? କିଏ ଏହାକୁ ବାହାରକୁ ନେଇଯାଏ? କିପରି ଏହା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଉପରେ ଆଧାର କରେ?"