ପ୍ରଶ୍ନ ଉପନିଷଦର ତୃତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ସୌର୍ୟାୟଣୀ ଗାର୍ଗ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମହାଶୟ, ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ କେଉଁ ଅଂଶ ଶୁଅନ୍ତି, କେଉଁ ଅଂଶ ଜାଗିଥାଉଛି, ସ୍ୱପ୍ନ କେଉଁ ଦେଖିଥାଉଛି, ଏହି ଆନନ୍ଦ କାହାର, ଏବଂ ସବୁ କିସି କେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କରିଥାଉଛି?” ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଗାର୍ଗ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବାବେଳେ ତାହାର କିରଣଗୁଡିକ ଏକାଠି ହୋଇ ତାହାର ବୃତ୍ତରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଯାଉଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ହେଲେ ଆଉ ଏକଥିରୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଯାଉଥାଏ; ଏହିପରି ଏହି ଶରୀରରେ ସବୁ ଅଂଶ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତା ମନରେ ଏକାଠି ହୋଇଯାଉଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ନ ଶୁଅନ୍ତି, ନ ଦେଖନ୍ତି, ନ ଶୁଣନ୍ତି, ନ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, ନ ଚଖନ୍ତି, ନ ଚୁଆନ୍ତି, ନ କଥା କହନ୍ତି, ନ ଧରନ୍ତି, ନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ନ ଚଳନ୍ତି; ଏହି ସମୟକୁ ‘ସେ ଶୁଅନ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।” ଏହି ଶରୀର ନଗରରେ କେବଳ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣ ଜାଗିଥାଏ। ଅପାନ ପ୍ରାଣ ଘର ଅଗ୍ନିର ଦ୍ୱାରା, ବ୍ୟାନ ପ୍ରାଣ ରନ୍ନାଘର ଅଗ୍ନିର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଘର ଅଗ୍ନିରୁ ହୋମାଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଦାନ ପ୍ରାଣ ଅଛି। ସମାନ ପ୍ରାଣ ଦୁଇଟି ଅଂଶ—ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ୱାସ—କୁ ଏକାଠି କରିଥାଏ। ମନ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟାଳୀ, ଉଦାନ ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ଫଳ। ଦିନକୁ ଦିନ ଏହା ବିଦ୍ୟାଳୀକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ନେଇଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ, ଏହି ଦେବତା ତାହାର ମହାନତା ଅନୁଭବ କରେ; ଯାହା ଦେଖିଛି, ତାହା ପୁନଃ ଦେଖେ; ଯାହା ଶୁଣିଛି, ତାହା ପୁନଃ ଶୁଣେ; ଯାହା ଅନୁଭବ କରିଛି, ଭିନ୍ନ ଦିଶା ଏବଂ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ସବୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ଦେଖିଥିବା ଏବଂ ନ ଦେଖିଥିବା, ଶୁଣିଥିବା ଏବଂ ନ ଶୁଣିଥିବା, ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଏବଂ ନ କରିଥିବା, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ—ସବୁକୁ ଦେଖେ, ସବୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେବତା ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ବିଭାବିତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିନାହିଁ; ତେବେ ଶରୀରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ବିରୁଦ୍ଧଗୁଡିକ ଗଛରେ ଏକାଠି ହୋଇଥାଏ, ଏହିପରି ସବୁ ଅଂଶ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଭୂମି ଏବଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ, ଜଳ ଏବଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ, ବାୟୁ ଏବଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶ ଏବଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ; ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶ୍ରବ୍ୟ, ନାସା ଏବଂ ଘ୍ରାଣ, ରସ ଏବଂ ଚଖିବା, ଚର୍ମ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ, ଓଷ୍ଠ ଏବଂ କଥା, ହାତ ଏବଂ ଧରିବା, ଉପସ୍ଥ ଏବଂ ଉପଭୋଗ, ଗୁଦ ଏବଂ ତ୍ୟାଗ, ପାଦ ଏବଂ ଚଳନ, ମନ ଏବଂ ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅନୁଭୂତି, ଅହଂକାର ଏବଂ ଅଭିମାନ, ଚିତ୍ତ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ, ଚେତନା ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ପ୍ରାଣ ଏବଂ ତାହାର ଆଧାର— ସେ ଦେଖିବାର, ଚୁଆଇବାର, ଶୁଣିବାର, ଘ୍ରାଣ କରିବାର, ଚଖିବାର, ଚିନ୍ତା କରିବାର, ଜାଣିବାର, କରିବାର—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମା, ପୁରୁଷ। ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଯିଏ ଏହି ଅନ୍ଧକାରହୀନ, ଶରୀରହୀନ, ରଙ୍ଗହୀନ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବିନାଶୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେ ସବୁ ଜାଣିଥାଏ, ସବୁ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମା, ସବୁ ଦେବତା, ପ୍ରାଣ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣାଯାଏ, ସେଠି ନିବାସ କରନ୍ତି। ସେ ସବୁ ଜାଣିଥାଏ, ସବୁରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହିପରି, ପ୍ରଶ୍ନ ଉପନିଷଦର ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ ଶୈବ୍ୟ ସତ୍ୟକାମ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମହାଶୟ, ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରି ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ, ସେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ?” ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ସତ୍ୟକାମ, ଓଁ ଅକ୍ଷର ଉପର ଏବଂ ତଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଉଭୟ। ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ଜ୍ଞାନୀ ଏକାଠି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯଦି ସେ କେବଳ ଏକ ମାତ୍ରା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ପୁନଃ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ସେଉଁଠି ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ଏଠି ସେ ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମହାନତା ଅନୁଭବ କରେ।