ଏକଥା ହେଉଛି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଦିଗରୁ ନିଆଯିଥିବା ଅନୁପମ ଉପାଖ୍ୟାନ। ଏଠାରେ ଏକ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ପଚାରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।” ସେ କହିଲେ, “ଏହି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଛାୟା ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ମନର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଏହି ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।” “ଏକ ରାଜା ଯେପରି ନିଜ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରେ। ଅପାନ ପ୍ରସ୍ରାବ ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟରେ, ପ୍ରାଣ ନଜର, କାନ, ମୁଁହ ଓ ନାକରେ, ସମାନ ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସମାନ ଭୋଜନକୁ ସମଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରେ, ଏହିପରି ଏହି ସାତ ଅଗ୍ନି ଅଛି।” “ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ଅଛି। ସେଠାରୁ ଏକଶଏକ ନାଡୀ ବିସ୍ତାରିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଏକଶଏ ଶାଖା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖାରେ ବିରାଟ ବିଭିନ୍ନ ଉପଶାଖା ଅଛି। ଏହି ସବୁରେ ବ୍ୟାନ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ।” “ଏଏକ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଉଦାନ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଦାନ ଉପରକୁ ଯାଇ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ, ପାପ ଦ୍ୱାରା ପାପ ଲୋକକୁ, ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଲୋକକୁ।” “ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ। ସେ ଉଦୟ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରେ। ପୃଥିବୀର ଦେବତା ଅପାନକୁ ଧାରଣ କରେ। ମଧ୍ୟଭାଗ ସମାନ, ବାୟୁ ବ୍ୟାନ।” “ଉପରକୁ ଯିବା ଶକ୍ତି ହେଉଛି ତେଜସ୍ୱୀ; ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରେ ଲୀନ ହୋଇ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।” “ଯେଉଁ ମନସ୍ଥିତିରେ କେହି ପ୍ରୟାଣ କରେ, ସେହି ମନ ସହିତ ପ୍ରାଣକୁ ଯାଏ; ପ୍ରାଣ ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ଆତ୍ମା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ।” “ଯିଏ ଏଭଳି ପ୍ରାଣକୁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ କ୍ଷୟ ପାଉନାହିଁ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।” “ଯିଏ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରବେଶ, ଅବସ୍ଥାନ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପଞ୍ଚଭେଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।” ଏଠି ତୃତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ସୌର୍ୟାୟଣୀ ଗାର୍ଗ୍ୟ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଦେହରେ କ’ଣ ଶୟନ କରେ, କ’ଣ ଜାଗରଣ ରହିଥାଏ, କିଏ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ, କାହାର ଏହି ସୁଖ, ଏବଂ ସବୁ କିଏ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ?” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସେ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ ପୁନଃ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସବୁ ମନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଣେନାହିଁ, ଦେଖେନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରେନାହିଁ, ରୁଚି କରେନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ, କଥା କହେନାହିଁ, ଧରେନାହିଁ, ଭୋଗ କରେନାହିଁ, ବିସର୍ଜନ କରେନାହିଁ, ଚଳନ କରେନାହିଁ—ଲୋକେ କହନ୍ତି ‘ସେ ଶୁଏ’।” “ଏହି ସହରରେ କେବଳ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣ ଜାଗି ରହେ। ଅପାନ ଗୃହପତି ଅଗ୍ନି ପରି, ବ୍ୟାନ ଉପଅଗ୍ନି ପରି, ଏବଂ ଏହି ଗୃହପତି ଅଗ୍ନିରୁ ଉଦାନ, ଯାହା ହୋଇଛି ହବନ କାର୍ଯ୍ୟ।” “ସମାନ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଆହୁତି—ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ—ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ମନ ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଉଦାନ ଯଜ୍ଞଫଳ। ଏହିପରି ଦିନକୁ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନେଇଯାଏ।” “ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଦେବତା ନିଜ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ—ଯାହା ଦେଖିଛି, ପୁନଃ ଦେଖେ; ଯାହା ଶୁଣିଛି, ପୁନଃ ଶୁଣେ; ଯାହା ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ଦିଗରେ ଅନୁଭବ କରିଛି, ପୁନଃ ପୁନଃ ଅନୁଭବ କରେ। ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଶ୍ରୁତ ଓ ଅଶ୍ରୁତ, ଅନୁଭୂତ ଓ ଅନନୁଭୂତ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖେ।” “ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେବତା ତେଜସ୍ୱୀ ଦ୍ୱାରା ଅବଳମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ; ଏହି ଦେହରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ।” “ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ଗଛରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଏହି ପରମାତ୍ମାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ।” “ପୃଥିବୀ ଓ ତାହାର ସାର, ଜଳ ଓ ତାହାର ସାର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସାର; ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୃଶ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶ୍ରବ୍ୟ, ଘ୍ରାଣ ଓ ଘ୍ରାଣ୍ୟ, ରସନା ଓ ରସ, ଚର୍ମ ଓ ସ୍ପର୍ଶ, ବାଣୀ ଓ ବୋଧ୍ୟ, ହସ୍ତ ଓ ଧରଣୀୟ, ପୁମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଭୋଗ୍ୟ, ଗୁଦ ଓ ବିସର୍ଜନୀୟ, ପାଦ ଓ ଚଳନୀୟ, ମନ ଓ ଚିନ୍ତନୀୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୋଧ୍ୟ, ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନୀୟ, ଚିତ୍ତ ଓ ଅନୁଚିନ୍ତନୀୟ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ଧାରଣୀୟ—ସମସ୍ତ ଏହି ପରମାତ୍ମାରେ ଏକତ୍ରିତ।” “ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ସ୍ପର୍ଶକାରୀ, ଶ୍ରୋତା, ଘ୍ରାତା, ରସନା, ଚିନ୍ତାକାରୀ, ଜ୍ଞାତା, କର୍ତ୍ତା—ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା, ପୁରୁଷ, ସେ ପରମ ଅକ୍ଷର ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।” “ଯିଏ ଏହି ଛାୟାହୀନ, ଶରୀରହୀନ, ରଙ୍ଗହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅକ୍ଷର ବିଷୟକୁ ଜାଣେ, ସେ ପରମ ଅକ୍ଷରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସମସ୍ତଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ।” “ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପ୍ରାଣ, ଏବଂ ଭୂତମାନେ, ଯେଉଁଠି ଏହି ପରମ ଅକ୍ଷର ଜ୍ଞାତ ହୁଏ, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ସମସ୍ତଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।” ଏଠି ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଶୈବ୍ୟ ସତ୍ୟକାମ ପଚାରିଲେ, “ଭଗବନ୍, ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଓଁକାର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ?” ଗୁରୁ କହିଲେ: “ସତ୍ୟକାମ, ଓଁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ବ୍ରହ୍ମ ଉଭୟ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀ ଏକକୁ ବା ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।” “ଯଦି କେବଳ ଏକ ମାତ୍ରା ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସୂକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାନବ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ, ଏଠାରେ ତାପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ।” “ଯଦି ଦୁଇ ମାତ୍ରା ମନରେ ଲୀନ କରେ, ସେ ଯଜୁର୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି ପୁନଃ ଫେରିଯାଏ।