ଏକ ସମୟରେ, ପ୍ରାଣ ବିଷୟରେ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ । ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଜଳିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଚମକେ, ପର୍ଜନ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଷା ଦେଉଛି, ବାୟୁ ଭାବେ ବହୁଛି, ପୃଥିବୀ ଭାବେ ଧନର ନାୟକ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ, ଅମୃତ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।” ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ରଥର ଚକର ମଧ୍ୟରେ ତାଲ ଲାଗିଥିବା ଚାପାର ଭଳି, ପ୍ରାଣରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ — ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ରାଜ୍ୟ ଓ ପୂଜା, ସମସ୍ତ ଏହାରେ ଆଧାରିତ । ପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଗର୍ଭରେ ଚଳିଥାଏ, ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି । ପ୍ରାଣକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅର୍ପଣ କରିଥାନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ସବୁଠାରୁ ଚମକଦାର, ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଅର୍ପଣ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବ୍ୟବହାରର ସତ୍ୟ, ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରକାଶିତ । ପ୍ରାଣ ଏହାର ତେଜରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ରକ୍ଷାକାରୀ ରୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟ ଲୋକରେ ଚଳିଥିବା, ଆଲୋକର ନାୟକ ସୂର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରାଣ ବର୍ଷା ଦେଲେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସିତ, “ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ଭାଲି ଖାଦ୍ୟ ମିଳିବ ।” ପ୍ରାଣ ଏକମାତ୍ର ରଥୀ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ନାୟକ । ଆମେ ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଦେଇଥାଉ, ପ୍ରାଣ ଆମ ପିତା, ମାତରିଶ୍ୱନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ପ୍ରାଣ ଯେଉଁ ରୂପ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶ୍ରବଣ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ କର, ଆମଠାରୁ ଯାଉନାହିଁ । ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅଛି, ସେ ପ୍ରାଣର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ । ପ୍ରାଣ ମା ଭଳି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମକୁ ଶ୍ରୀ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅ । ଏପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟର ଶେଷ ହେଲା । ତାପରେ କୌଶଳ୍ୟ ଆଶ୍ୱଳାୟନ ପୁତ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରାଣ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି? ଶରୀରରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରେ? କିପରି ବିଭାଜିତ ହେଉଛି? କିପରି ବାହାରିଯାଏ? ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ କିପରି ନିର୍ବାହ କରେ?” ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ହେଉଛ । ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି । ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି । ଜଣେ ମଣିଷ ଭଳି ଛାୟା ବିସ୍ତୃତ, ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାରେ ବିସ୍ତୃତ । ମନର କ୍ରିୟାରେ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ରାଜା ଭଳି, ପ୍ରାଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ, ଅଳଗା ଅଳଗା କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଅପାନ ମଳ ଓ ଶୁକ୍ରଂଦ୍ରୀରେ, ପ୍ରାଣ ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମୁଁହ, ନାକରେ, ସମାନ ମଧ୍ୟରେ — ଖାଦ୍ୟକୁ ସମାନ ଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରେ । ଏହିପାଇଁ ସାତ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା । ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ଅଛି । ସେଠାରୁ ୧୦୧ ନାଡ଼ୀ ବିସ୍ତୃତ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ୧୦୦ ଶାଖା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖାର ୭୨,୦୦୦ ଉପଶାଖା । ଏହି ନାଡ଼ୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାନ ଚଳିଥାଏ । ଏକ ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ଉଦାନ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ; ପୁଣ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକ, ପାପରେ ପାପ ଲୋକ, ଉଭୟରେ ମାନବ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ; ସେ ଉଦୟ ହେଇ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରେ । ପୃଥିବୀର ଦେବତା ଅପାନକୁ ଧାରଣ କରେ । ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ସମାନ; ବାୟୁ ବ୍ୟାନ । ଉଦାନ ଉପରକୁ ଚଳିଥିବା ଶକ୍ତି ହେଉଛି ତେଜ; ତେଜ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ମନରେ ଏକତା ପାଇ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି । ଯେଉଁ ମନ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ନେଉଛି, ପ୍ରାଣ ସହିତ ତେଜ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏହାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକରେ ନେଉଛି । ଏହିପରି ଜଣେ ଜାଣିଥିବା ପ୍ରାଣ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ସେ ଅମୃତ ହେଉଛି । ଏହି ଉପରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଯେଉଁ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରବେଶ, ସ୍ଥାନ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପଞ୍ଚ ରୂପ ଜାଣିଛି, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ପ୍ରଶ୍ନ ତୃତୀୟର ଶେଷ ହେଲା । ଏପରେ ସୌର୍ୟାୟଣୀ ଗାର୍ଗ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶୁଇଯାଏ, କିଏ ଜାଗିଯାଏ, କିଏ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ, କିଏ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସମସ୍ତ କିଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ?” ଶିକ୍ଷକ କହିଲେ, “ଗାର୍ଗ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଏକତା, ଉଦୟ ହେଲେ ବିସ୍ତୃତ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ମନରେ ଏକତା ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଏହି ମଣିଷ ଶୁଈଯାଏ — ଶୁଣେନାହିଁ, ଦେଖେନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରେନାହିଁ, ଚାଖେନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ, କଥା କରେନାହିଁ, ଧରେନାହିଁ, ଉପଭୋଗ କରେନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ, ଚଳନ କରେନାହିଁ ।” ଏହି ନଗରରେ କେବଳ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣ ଜାଗିଥାଏ । ଅପାନ ଘର ଅଗ୍ନି, ବ୍ୟାନ ରନ୍ନା ଅଗ୍ନି, ଘର ଅଗ୍ନିରୁ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି, ଉଦାନ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ । ସମାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ଦୁଇ ଅର୍ପଣକୁ ଏକତା କରେ । ମନ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଉଦାନ ଯଜ୍ଞର ଫଳ । ଦିନ ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞକାରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ନେଉଛି । ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଦେବତା ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ; ଦେଖିଥିବାକୁ ପୁନଃ ଦେଖେ, ଶୁଣିଥିବାକୁ ପୁନଃ ଶୁଣେ, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁଭବ କରିଥିବାକୁ ପୁନଃ ଅନୁଭବ କରେ । ଦେଖିଥିବା ଓ ଅଦେଖିଥିବା, ଶୁଣିଥିବା ଓ ଅଶୁଣିଥିବା, ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଓ ଅନୁଭବ ନ କରିଥିବା, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ — ସମସ୍ତ ଦେଖେ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ କରେ । ତେଜରେ ବିନ୍ଦୁ ହେଲେ, ଦେବତା ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ; ଏବେ ଶରୀରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ । ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛରେ ଏକତା ହୁଏ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ । ପୃଥିବୀ ଓ ତାହାର ରସ, ଜଳ ଓ ତାହାର ରସ, ଅଗ୍ନି ଓ ତାହାର ରସ, ବାୟୁ ଓ ତାହାର ରସ, ଆକାଶ ଓ ତାହାର ରସ; ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୃଶ୍ୟ, କାନ ଓ ଶ୍ରବ୍ୟ, ନାକ ଓ ଘ୍ରାଣ, ରସନା ଓ ଚାଖ, ଚର୍ମ ଓ ସ୍ପର୍ଶ, ବାକ୍ ଓ କଥା, ହାତ ଓ ଧରିବା, ଉପସ୍ଥ ଓ ଉପଭୋଗ, ଅନ୍ନ ଓ ତ୍ୟାଗ, ପାଦ ଓ ଚଳନ, ମନ ଓ ଚିନ୍ତା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୁଝିବା, ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନ, ଚେତନା ଓ ଧ୍ୟାନ, ତେଜ ଓ ଆଲୋକ, ପ୍ରାଣ ଓ ଧାରଣ — ସେ ଦେଖିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ଚାଖିବା, ଚିନ୍ତିବା, ଜାଣିବା, କରିବା — ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମା, ପୁରୁଷ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ । ଯେଉଁ ମୃଦୁ ଜଣେ ଅବିନାଶୀ, ଛାୟାହୀନ, ଦେହହୀନ, ରଙ୍ଗହୀନ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବିନାଶୀ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସବୁ ଜାଣିଥାଏ, ସବୁ ହେଉଛି । ଏହି ଉପରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି ।