ଏହି ପବିତ୍ର ଉପନିଷଦର କଥା ଏପରି: ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି—ପିତା, ଯାହାକୁ ପଞ୍ଚଟି ପାଦ ଓ ବାରଟି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଅର୍ଧରେ ଏକ ନଗରରେ ବସିଥାଏ। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ କହିଛନ୍ତି—ସେ ସାତଟି ଚକ୍ର ଓ ଛଅଟି ଆକ୍ସ ଥିବା ଏକ ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି। ମାସଟି ପ୍ରଜାପତି ଅଟୁଟ ରୂପେ ବିବେଚିତ, ତାହାର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ହେଉଛି ପଦାର୍ଥ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ। ଏହିକାରଣରୁ, ଋଷିମାନେ ସଦା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ନୁହେଁ। ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଅଟୁଟ, ଦିନ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ରାତି ହେଉଛି ପଦାର୍ଥ। ଦିନରେ ଯେଉଁମାନେ ଯୌନ ସଂଯୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ରାତିରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାହା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି; ଏଠାରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ବୀର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ରହିଛି—ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ବିରାଜ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଟିଳ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ଚତୁରତା ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଅଛି। ଏଠିରେ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ଭାର୍ଗବ, ବୈଦର୍ଭିର ପୁତ୍ର, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଭଗବନ, କିଏ କିଏ ଦେବତା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି? କିଏ ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି? ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: “ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାଣୀ, ମନ, ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରବଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ କହନ୍ତି: ‘ଆମେ ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରୁଛୁ, ଆମ ଶକ୍ତିରେ ଏହା ଦୃଢ଼ ଅଛି।’” ତେବେ, ପ୍ରାଣ, ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଭ୍ରମ ରେଖନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏକାଏଁ, ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରୁଛି।” କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ନାହିଁ। ଅଭିମାନରେ ପ୍ରାଣ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଲେ। ସେ ରହିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିଲେ। ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମରାଜା ଉଠିଲେ ସମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଏଭଳି ବାଣୀ, ମନ, ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ତୁତି କଲେ। “ସେ ଅଗ୍ନି ଯିଏ ଜଳେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ସେ ବାୟୁ, ସେ ପୃଥିବୀ, ସେ ଧନର ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି। ଯେପରି ଚକ୍ରର ଖୁଟିରେ ସବୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ, ପ୍ରାଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ରାଜ୍ୟ, ପୂରୋହିତତ୍ୱ ସ୍ଥିତ। ହେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଗର୍ଭରେ ବିକାଶ ପାଓ, ପୁନି ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଉଛ। ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିବେଦନ କରନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ପ୍ରାଣମୟ ଅଛ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ନିବେଦନ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟର ଆଚରଣ, ତୁମେ ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ୍। ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦୀପ୍ତିରେ, ତୁମେ ରୁଦ୍ର ରକ୍ଷକ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚଳିତ, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ୟୋତିର୍ ନାଥ। ପ୍ରାଣ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ବର୍ଷା କର, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭାବନ୍ତି: ‘ଆମେ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା ଭୋଜନ ମିଳିବ।’ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଚରାଚରରେ ଏକମାତ୍ର ରଥୀ, ସମସ୍ତର ନାଥ। ଆମେ ଆଦି ଭାଗ ଦେଉଛୁ, ତୁମେ ଆମ ପିତା, ହେ ମାତରିଶ୍ୱାନ। ତୁମର ଯେଉଁ ରୂପ ବାଣୀ, ଶ୍ରବଣ, ଚକ୍ଷୁ, ମନରେ ବିସ୍ତୃତ, ସେଥିରେ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅ; ଆମଠାରୁ ଯିଅନି। ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣ ଅଧୀନ। ମାତା ଯେପରି ଶିଶୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏଭଳି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମକୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦିଅ। ଏଠିରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତ। ଏବେ କୌଶଳ୍ୟ, ଅଶ୍ୱଳାୟନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଭଗବନ, ଏହି ପ୍ରାଣ କୋଉଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି? କିପରି ଏହି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ? କିପରି ବିଭାଜିତ ହୋଇ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ନେଇଛି? କ’ଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ? କିପରି ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଧାରଣ କରେ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: “ତୁମେ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ କରିଛ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ। ତେଣୁ ମୁଁ କହିବି। ଏହି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେପରି ଛାୟା ମଣିଷ ସହ ଥାଏ, ଏଭଳି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ମନର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ରାଜା ଯେପରି ନିଜ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ‘ଏହି ଗ୍ରାମ ଓ ସେହି ଗ୍ରାମ ଶାସନ କର’ କହନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରେ। ଅପାନ ଦେହର ନିଷ୍କ୍ରମଣ ଓ ଜନନ ଅଙ୍ଗରେ, ପ୍ରାଣ ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମୁଁହ, ନାକରେ, ସମାନ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରହି, ଭୋଜନକୁ ସମଭାଗେ ବଣ୍ଟନ କରେ। ଏହିପରି ସାତଟି ଅଗ୍ନି। ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ବସିଛି। ଏଠାରୁ 10୧ ନାଡ଼ୀ ବିସ୍ତାରିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକର 100 ଶାଖା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖାର 72,000 ଉପଶାଖା। ଏହି ସମସ୍ତ ନାଡ଼ୀରେ ବ୍ୟାନ ଚଳିତ। ଏଠାରୁ ଏକ ଦ୍ୱାରା ଉଦାନ ଉପରକୁ ଯାଏ; ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟଲୋକ, ପାପ ଦ୍ୱାରା ପାପଲୋକ, ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ମାନବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ, ଉଦୟ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରେ। ପୃଥିବୀର ଦେବତା ଅପାନକୁ ଧାରଣ କରେ। ମଧ୍ୟଭାଗ ସମାନ, ବାୟୁ ବ୍ୟାନ। ଉଦାନ ଉପରକୁ ଚଳିତ ଶକ୍ତି; ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତି ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରେ ଲୟ ହୋଇ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଯେମିତି ମନ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯାଏ, ସେହିପରି ପ୍ରାଣ ସହ ଆତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପରି ପ୍ରାଣକୁ ଯେଉଁଠି ଭଳି ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ। ଯିଏ ନିଜରେ ପ୍ରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରବେଶ, ଅବସ୍ଥାନ, ବିସ୍ତାର ଓ ପଞ୍ଚଭାଗ ଜାଣେ, ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ; ଜାଣିଲେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ। ଏଠିରେ ତୃତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ସୌର୍ୟାୟଣୀ ଗାର୍ଗ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଭଗବନ, ଏହି ଦେହରେ କ’ଣ ଶୟନ କରେ, କ’ଣ ଜାଗିଥାଏ, କିଏ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ, କାହାର ଏହି ସୁଖ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାହାରେ ବିଲିନ ହୁଏ?