विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भुतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति
ज्ञानस्वरूप आत्मा, सर्व देवता, प्राण आणि सर्व भूतं जिथे स्थिर आहेत, ते अविनाशी जो ओळखतो, हे सौम्य, तो सर्वज्ञ होतो आणि सर्वत्र प्रवेश करतो.
इति प्रश्नोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥ अथ हैनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ । स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । तस्मै स होवाच
अशा प्रकारे प्रश्नोपनिषद्मधील चौथा प्रश्न संपला. मग शैब्य सत्यकाम यांनी विचारले: 'भगवान, जो मनुष्यात मृत्यूसमयी ओंकाराचा ध्यान करतो, तो या ध्यानामुळे कोणता लोक जिंकतो?' त्यावर त्यांनी उत्तर दिलं:
एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति
हे सत्यकाम, ओंकार हेच परब्रह्म आणि अपब्रह्म आहे. म्हणून, जो जाणतो, तो या मार्गाने एकतर एक किंवा दुसरा लोक प्राप्त करतो.
स यध्येकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्याभिसंपध्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति
जो एकच मात्र ओंकाराचं ध्यान करतो, तो त्याच्यामुळे लवकरच पृथ्वीवर जन्म घेतो. ऋचा त्याला मनुष्यलोकात घेऊन जातात, आणि तिथे तप, ब्रह्मचर्य आणि श्रद्धेने युक्त होऊन तो महानता अनुभवतो.
अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभुतिमनुभूय पुनरावर्तते
आता, जर दोन मात्रांनी मनात एकरूपता आली, तर तो यजुर्वेदाच्या साहाय्याने आकाशलोकात नेला जातो. तिथे सोमलोकात मोठेपणाचा अनुभव घेऊन, तो पुन्हा परत येतो.
यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् परात्परं पुरुशयं पुरुषमीक्षते । तदेतौ श्लोकौ भवतः
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ताः अनविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः
तीन मात्रांचे स्वरूप, मृत्युलोकात योग्य रीतीने लावले असता, त्या एकमेकांशी जोडलेल्या असतात, कधीही वेगळ्या होत नाहीत. बाह्य, अंतर्गत आणि मध्यम अशा सर्व कृतींमध्ये, योग्य वापरल्यास ज्ञानी मनुष्य कधीही डगमगत नाही.
ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभिर्यत् तत् कवयो वेदयन्ते । तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति
ऋग्वेदाने हे साध्य होते, यजुर्वेदाने आकाश, सामवेदाने जे ज्ञानी जाणतात ते मिळते. फक्त ॐकार ह्या साधनाने, ज्ञानी माणूस शांत, वृद्धत्वरहित, अमर, निर्भय आणि परम अशा स्थितीला पोहोचतो.
तस्मै स होवाच । इहैइवान्तःशरीरे सोभ्य स पुरुषो यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति
त्यावर त्यांनी उत्तर दिले: 'हे भद्र माणसा, ह्याच शरीराच्या आत तो पुरुष आहे, ज्याच्यात या सोळा कला प्रकट होतात.'
स ईक्षाचक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्टिते प्रतिष्टस्यामीति
त्याने विचार केला: 'मी कोणत्या गोष्टीतून निघून गेलो तर खरोखरच निघून जाईन? आणि कोणत्या गोष्टीत राहिलो तर खरोखरच राहीन?'
स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः । अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च
त्याने प्राण निर्माण केला; प्राणापासून श्रद्धा, आकाश, वायू, अग्नी, पाणी, पृथ्वी, इंद्रिये आणि मन; अन्न, अन्नापासून वीर्य, तप, मंत्र, कर्म, लोक आणि त्या लोकांमध्ये नावे निर्माण केली.
स यथेमा नध्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिध्येते तासां नामरुपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिध्येते चासां नामरुपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः
जशा या वाहणाऱ्या नद्या समुद्राकडे जातात आणि समुद्र गाठल्यावर त्यांचे नाव-रूप नाहीसे होते, फक्त 'समुद्र' असेच नाव राहते, तसेच या सोळा कला पुरुषाकडे जातात आणि त्याच्यात विलीन होतात, त्यांचे नाव-रूप नाहीसे होते आणि फक्त 'पुरुष' असेच नाव राहते. तो अखंड आणि अमर होतो. या विषयी हा श्लोक आहे:
अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्टिताः । तं वेध्यं पुरुषं वेद यथ मा वो मृत्युः परिव्यथा इति
जशा रथाच्या चाकात आर त्या नाभीत स्थिर असतात, तशा या कला त्या पुरुषात स्थिर आहेत. त्या पुरुषाला ओळखा म्हणजे मृत्यू तुमच्यावर कधीच दुःख आणणार नाही.
तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति
त्यांनी सांगितले: 'मी इतक्यापुरतेच हे परम ब्रह्म जाणतो; यापेक्षा पुढे काही नाही.'
ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविध्यायाः परं परं तारयसीति । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः
ते त्यांची पूजा करू लागले आणि म्हणाले: 'आपणच आमचे पिता आहात, कारण आपण आम्हाला अज्ञानाच्या पार नेऊन त्या परम स्थितीपर्यंत पोहोचवले. परम ऋषींना नमस्कार, परम ऋषींना नमस्कार.'
पण जो हा ॐकाराचा तीन मात्रांनी, ह्याच अक्षराने, परम पुरुषाचा ध्यान करतो, तो सूर्याच्या तेजात एकरूप होतो. जसा साप आपल्या कातड्याच्या तोंडाने कात टाकतो, तसा तो पापांपासून मुक्त होतो. त्याला सामवेदाच्या सहाय्याने ब्रह्मलोकात नेले जाते आणि तिथून जीवांच्या समूहापलीकडे, तो सर्वात श्रेष्ठ अशा पुरुषाला पाहतो. या संदर्भात हे श्लोक म्हणतात:
इति प्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ । तमहं कुमारम्ब्रुवं नाहमिमं वेद । यध्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हम्यनृतं वक्तुम् । स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष इति
या प्रकारे प्रश्नोपनिषद्चा पाचवा प्रश्न संपला. त्यानंतर सुकेश भारद्वाज यांनी विचारले: 'भगवन्, हिरण्यनाभ कौशल देशाचा राजपुत्र माझ्याकडे आला आणि विचारले, "भारद्वाज, तुला सोळा कलांचा पुरुष माहित आहे का?" मी त्या कुमाराला सांगितले, "मला हे माहित नाही." कारण मला माहित असते, तर मी तुला नक्कीच सांगितले असते. जो खोटे बोलतो त्याचे मूळ सुकते, म्हणून मी खोटे बोलू शकत नाही. तो गप्प बसून रथावर बसला आणि निघून गेला. आता मी तुम्हाला विचारतो, तो पुरुष कुठे आहे?'