एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्
तोच अग्नी आहे जो जळतो, तोच सूर्य आहे, तोच पर्जन्य म्हणजे पाऊस देणारा, तोच वायू आहे, तोच पृथ्वीवर संपत्तीचा स्वामी आहे, तोच सत्य-असत्य आणि अमरत्वही आहे.
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च
जसे चाकाच्या नाभीत आर त्या ठिकाणी बसतात, तसे सर्व काही प्राणामध्ये स्थिर आहे—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, यज्ञ, राजसत्ता आणि ब्राह्मणत्व.
प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि
प्राण, गर्भात तू प्रजापतीसारखा फिरतोस, आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतोस. या सर्व प्रजाती तुला अर्पण करतात, कारण तू प्राणांमध्येच स्थिर आहेस.
देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि
देवतांमध्ये तू सर्वात तेजस्वी आहेस; पितरांमध्ये पहिली अर्पण आहेस; ऋषींच्या आचरणातील सत्य तूच आहेस; तूच अथर्वा आणि अङ्गिरस आहेस.
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः
प्राण, आपल्या तेजामुळे तू इंद्र आहेस; तू रुद्र आहेस, रक्षण करणारा; तू आकाशात फिरतोस; तू सूर्य आहेस, प्रकाशांचा स्वामी.
यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति
प्राण, जेव्हा तू पाऊस पडतोस, तेव्हा या सर्व प्रजाती आनंदी होतात, कारण त्यांना वाटते, "आम्हाला हवे तसे अन्न मिळेल."
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः
प्राण, तू फिरणारा आहेस, एकटा रथवान आहेस, साऱ्या जगाचा स्वामी आहेस. आम्ही तुझ्यासाठी पहिल्या अर्पणाचे दाते आहोत; तू आमचा पिता आहेस, मातरिश्वान.
या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः
तुझी जी मूर्ती वाणीमध्ये, कानात, डोळ्यात आणि मनात पसरली आहे, ती आम्हाला मंगलमय कर. तू आमच्यापासून दूर जाऊ नकोस.
प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति
या तिन्ही लोकांमध्ये जे काही आहे, ते सर्व प्राणाच्या अधीन आहे. आई जशी आपल्या मुलांचे रक्षण करते, तसे आम्हा सर्वांचे रक्षण कर. आम्हाला समृद्धी आणि बुद्धी दे.
इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति
अशी प्रपंचोपनिषदेमधील दुसरी प्रश्न समाप्त झाली. मग कौशल्य, अश्वलायनाचा पुत्र, म्हणाला, "भगवन्, हा प्राण कुठून जन्मतो? तो या शरीरात कसा येतो? स्वतःला कसा विभागतो आणि स्थिर करतो? तो कशाने बाहेर पडतो? बाहेर आणि आत कसा आधार देतो?"
तस्मै स होउवाचातिप्रष्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि
त्याला उत्तर देताना तो म्हणाला, "तू फार खोल प्रश्न विचारतोस आणि ब्रह्मनिष्ठ आहेस, म्हणून मी तुला सांगतो."
आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे
हा प्राण आत्म्यापासून जन्मतो. जसा मनुष्याच्या मागे सावली असते, तसा हा प्राण त्यात पसरतो. मनाच्या इच्छेने तो या शरीरात प्रवेश करतो.
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति
जसा राजा आपल्या अधिकार्यांना म्हणतो, "हे गाव तू सांभाळ, ते गाव तू," तसा हा प्राण इतर प्राणांना त्यांच्या जागी ठेवतो. अपान पोट आणि जननेंद्रियात असतो; प्राण स्वतः डोळे, कान, तोंड आणि नाकात असतो; मध्ये समान असतो. तो अर्पण केलेले अन्न सर्वत्र समानपणे वाटतो. म्हणून या सात ज्वाळा होतात.
हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनं तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति
हा आत्मा हृदयातच आहे. तिथून एकशेएक नाड्या फुटतात; प्रत्येक नाडीला शंभर शाखा, आणि प्रत्येक शाखेला बहात्तर हजार उपशाखा असतात. या सर्व नाड्यांमध्ये व्यान फिरतो.
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम्
त्यापैकी एक नाडीवरून उदान वर नेतो; पुण्यामुळे पुण्य लोकात, पापामुळे पाप लोकात, आणि दोन्हीमुळे मनुष्य लोकात नेतो.
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः
बाहेरील प्राण म्हणजे सूर्य आहे; तो उगवतो आणि डोळ्याशी संबंधित प्राणाला आधार देतो. पृथ्वीवरील देवता मनुष्याच्या अपानाला आधार देते. मधला आकाश म्हणजे समान, आणि वायू म्हणजे व्यान.
तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः
खरंच, वरच्या दिशेने जाणारी ऊर्जा म्हणजे तेज आहे. म्हणून, जेव्हा हे तेज शांत होतं, तेव्हा इंद्रिये मनात विलीन होतात आणि पुन्हा जन्म घेण्यासाठी परत येतात.
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति
माणूस ज्या मनाने या जगातून जातो, त्याच मनाने तो प्राणाकडे जातो. हा प्राण तेजाने युक्त असून आत्म्यासोबत त्या माणसाच्या इच्छेनुसार त्याला त्या जगात घेऊन जातो.
य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेषः श्लोकः
जो या प्रकारे प्राणाला ओळखतो, त्याची संतती कधीही नष्ट होत नाही; तो अमर होतो. यासाठी हा श्लोक आहे.
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति
जो आपल्या आत प्राणाचा जन्म, प्रवेश, स्थान, व्यापकता आणि पाच प्रकार जाणतो, तो अमरत्व प्राप्त करतो—ओळखल्यावर तो अमर होतो.
इति प्रश्नोपनिषदि तृतीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति
अशा प्रकारे प्रश्नोपनिषद्मधील तिसरा प्रश्न संपला. मग सौर्यायणी गार्ग्य यांनी विचारले: 'भगवान, या माणसामध्ये कोणती गोष्टी झोपतात, कोणत्या जाग्या राहतात, स्वप्न कोण पाहतो, हे सुख कुणाचे आहे आणि सर्व काही कुणात स्थिर असते?'
प्राणाग्रय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः
या शरीररूपी नगरीत फक्त प्रमुख प्राण जागा असतो. आपान हा गृह्याग्नीप्रमाणे असतो, व्यान हा अन्न शिजवणाऱ्या अग्नीप्रमाणे असतो, आणि गृह्याग्नीपासूनच आहुती देणारा अग्नी म्हणजे प्राण उत्पन्न होतो.
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति
उच्छ्वास आणि नि:श्वास या दोन आहुती सम करून ठेवणारा प्राण म्हणजे समान आहे. मन हे यजमान आहे. प्राण म्हणजे यज्ञाचा फल आहे. हा प्राण दररोज यजमानाला ब्रह्माकडे घेऊन जातो.
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च स्च्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पस्यति
स्वप्नात हा देवता आपली महानता अनुभवतो; जे पाहिलंय ते पुन्हा पाहतो, जे ऐकलंय ते पुन्हा ऐकतो, वेगवेगळ्या ठिकाणी जे अनुभवलंय ते पुन्हा पुन्हा अनुभवतो. जे पाहिलं आणि न पाहिलं, ऐकलं आणि न ऐकलं, अनुभवलं आणि न अनुभवलं, खरं आणि खोटं—सर्व काही तो पाहतो, सर्व काही अनुभवतो.
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति
जेव्हा हा तेजाने व्यापला जातो, तेव्हा हा देवता स्वप्न पाहत नाही; त्या वेळी या शरीरात तो सुख अनुभवतो.
स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते
जसं पक्षी झाडावर येऊन बसतात, तसं सर्व काही त्या श्रेष्ठ आत्म्यात स्थिर होतं.
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते
हा पाहणारा, स्पर्श करणारा, ऐकणारा, वास घेणारा, चव घेणारा, विचार करणारा, समजणारा, करणारा—ज्ञानस्वरूप आत्मा, पुरुष आहे. तो त्या श्रेष्ठ, अविनाशी आत्म्यात स्थिर असतो.
परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरम्लोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्वो भवति । तदेष श्लोकः
जो, हे सौम्य, सावली नसलेलं, शरीर नसलेलं, रंगरहित, शुद्ध आणि अविनाशी असं जे आहे ते ओळखतो, तो त्या सर्वोच्च अविनाशी अवस्थेला पोहोचतो. तो सर्वज्ञ आणि सर्वस्व होतो; यासाठी हा श्लोक आहे.
तस्मै स होवच । यथ गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते
त्यावर त्यांनी उत्तर दिलं: 'गार्ग्य, जसं सूर्याच्या किरणं मावळताना त्या तेजाच्या वर्तुळात एकरूप होतात आणि पुन्हा उगवल्यावर पसरतात, तसंच सर्व काही त्या श्रेष्ठ देवता म्हणजे मनात विलीन होतं. म्हणून त्या वेळी हा माणूस ऐकत नाही, पाहत नाही, वास घेत नाही, चव घेत नाही, स्पर्श करत नाही, बोलत नाही, धरत नाही, आनंद घेत नाही, सोडत नाही आणि हलत नाही; म्हणून म्हणतात, "तो झोपतो."'
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च ग्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च यादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धिव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विद्यारयितव्यं च
माती आणि तिचं तत्त्व, पाणी आणि त्याचं तत्त्व, अग्नी आणि त्याचं तत्त्व, वायू आणि त्याचं तत्त्व, आकाश आणि त्याचं तत्त्व; डोळे आणि जे पाहायचं आहे, कान आणि जे ऐकायचं आहे, नाक आणि जे वास घ्यायचं आहे, चव आणि जे चाखायचं आहे, त्वचा आणि जे स्पर्शायचं आहे, वाणी आणि जे बोलायचं आहे, हात आणि जे घ्यायचं आहे, जननेंद्रिय आणि जे आनंद घ्यायचं आहे, गुद आणि जे सोडायचं आहे, पाय आणि जे जायचं आहे, मन आणि जे विचारायचं आहे, बुद्धी आणि जे समजायचं आहे, अहंकार आणि जे अभिमान करायचं आहे, चित्त आणि जे जाणायचं आहे, तेज आणि जे प्रकाशित करायचं आहे, प्राण आणि जे पोसावं लागणार आहे—