पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति
पित्याला पाच पाय आणि बारा रूपं आहेत, असं म्हणतात. वरच्या अर्ध्या भागात तो नगरीत वास करतो. इतर ज्ञानी लोक म्हणतात, तो सात चाकांच्या आणि सहा आऱ्यांच्या रथात स्थिर आहे.
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्
मास म्हणजे प्रजापती. त्यात कृष्णपक्ष म्हणजे रय, शुक्लपक्ष म्हणजे प्राण. म्हणूनच ऋषी शुक्लपक्षात यज्ञ करतात, इतर वेळी नाही.
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते
दिवस-रात्र म्हणजे प्रजापती. दिवस म्हणजे प्राण, रात्र म्हणजे रय. जे दिवसा संग करतात, ते प्राण गमावतात; पण जे रात्री संग करतात, ते ब्रह्मचर्य पाळतात.
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति
अन्न म्हणजे प्रजापती. अन्नापासून वीर्य निर्माण होतं. म्हणूनच या सर्व प्रजा वीर्यातून जन्मतात.
तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्टितम्
जे प्रजापतीचं व्रत पाळतात, ते संतती निर्माण करतात. ज्यांच्यात तप, ब्रह्मचर्य आणि सत्य नांदतं, त्यांनाच ब्रह्मलोक मिळतो.
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति
ज्यांच्यात वाकडेपणा, असत्य किंवा फसवणूक नाही, त्यांना तो निर्मळ, पवित्र ब्रह्मलोक मिळतो.
इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रचां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति
अशा प्रकारे प्रश्नोपनिषद्मधील पहिला प्रश्न संपला. मग भृगु ऋषींचा पुत्र वैदर्भी म्हणाला, 'भगवन्, सृष्टीला आधार देणारे किती देव आहेत? त्यातले कोण प्रकाश देतात? आणि त्यातला श्रेष्ठ कोण आहे?'
तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः
त्यावर पिप्पलाद म्हणाले, 'आकाश, वायू, अग्नी, पाणी, पृथ्वी, वाणी, मन, डोळे आणि कान—हे सर्व देव आपापली शक्ती दाखवत म्हणतात, 'आम्ही हे शरीर आमच्या बळावर टिकवतो.'
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः
तेव्हा श्रेष्ठ प्राण म्हणाला, "तुम्ही भ्रमात जाऊ नका. मीच हा प्राण, स्वतःला पाच भागांत विभागून, हे शरीर धरून ठेवतो." तरीही ते त्याच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवले नाहीत.
सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मि/श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मि/ष्च प्रत्ष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवम् वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति
मग अभिमानाने तो प्राण वर जाऊ लागला; तेव्हा त्याच्यासोबत इतर सर्वही वर जाऊ लागले. तो जिथे स्थिर राहिला, तिथे सगळे स्थिर राहिले. जशी मधमाशा आपल्या राणीच्या मागे जातात आणि ती जिथे थांबते तिथे थांबतात, तशीच वाणी, मन, डोळे आणि कान आनंदाने प्राणाची स्तुती करू लागले.
एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्
तोच अग्नी आहे जो जळतो, तोच सूर्य आहे, तोच पर्जन्य म्हणजे पाऊस देणारा, तोच वायू आहे, तोच पृथ्वीवर संपत्तीचा स्वामी आहे, तोच सत्य-असत्य आणि अमरत्वही आहे.
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च
जसे चाकाच्या नाभीत आर त्या ठिकाणी बसतात, तसे सर्व काही प्राणामध्ये स्थिर आहे—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, यज्ञ, राजसत्ता आणि ब्राह्मणत्व.
प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि
प्राण, गर्भात तू प्रजापतीसारखा फिरतोस, आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतोस. या सर्व प्रजाती तुला अर्पण करतात, कारण तू प्राणांमध्येच स्थिर आहेस.
देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि
देवतांमध्ये तू सर्वात तेजस्वी आहेस; पितरांमध्ये पहिली अर्पण आहेस; ऋषींच्या आचरणातील सत्य तूच आहेस; तूच अथर्वा आणि अङ्गिरस आहेस.
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः
प्राण, आपल्या तेजामुळे तू इंद्र आहेस; तू रुद्र आहेस, रक्षण करणारा; तू आकाशात फिरतोस; तू सूर्य आहेस, प्रकाशांचा स्वामी.
यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति
प्राण, जेव्हा तू पाऊस पडतोस, तेव्हा या सर्व प्रजाती आनंदी होतात, कारण त्यांना वाटते, "आम्हाला हवे तसे अन्न मिळेल."
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः
प्राण, तू फिरणारा आहेस, एकटा रथवान आहेस, साऱ्या जगाचा स्वामी आहेस. आम्ही तुझ्यासाठी पहिल्या अर्पणाचे दाते आहोत; तू आमचा पिता आहेस, मातरिश्वान.
या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः
तुझी जी मूर्ती वाणीमध्ये, कानात, डोळ्यात आणि मनात पसरली आहे, ती आम्हाला मंगलमय कर. तू आमच्यापासून दूर जाऊ नकोस.
प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति
या तिन्ही लोकांमध्ये जे काही आहे, ते सर्व प्राणाच्या अधीन आहे. आई जशी आपल्या मुलांचे रक्षण करते, तसे आम्हा सर्वांचे रक्षण कर. आम्हाला समृद्धी आणि बुद्धी दे.
इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति
अशी प्रपंचोपनिषदेमधील दुसरी प्रश्न समाप्त झाली. मग कौशल्य, अश्वलायनाचा पुत्र, म्हणाला, "भगवन्, हा प्राण कुठून जन्मतो? तो या शरीरात कसा येतो? स्वतःला कसा विभागतो आणि स्थिर करतो? तो कशाने बाहेर पडतो? बाहेर आणि आत कसा आधार देतो?"
तस्मै स होउवाचातिप्रष्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि
त्याला उत्तर देताना तो म्हणाला, "तू फार खोल प्रश्न विचारतोस आणि ब्रह्मनिष्ठ आहेस, म्हणून मी तुला सांगतो."
आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे
हा प्राण आत्म्यापासून जन्मतो. जसा मनुष्याच्या मागे सावली असते, तसा हा प्राण त्यात पसरतो. मनाच्या इच्छेने तो या शरीरात प्रवेश करतो.
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति
जसा राजा आपल्या अधिकार्यांना म्हणतो, "हे गाव तू सांभाळ, ते गाव तू," तसा हा प्राण इतर प्राणांना त्यांच्या जागी ठेवतो. अपान पोट आणि जननेंद्रियात असतो; प्राण स्वतः डोळे, कान, तोंड आणि नाकात असतो; मध्ये समान असतो. तो अर्पण केलेले अन्न सर्वत्र समानपणे वाटतो. म्हणून या सात ज्वाळा होतात.
हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनं तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति
हा आत्मा हृदयातच आहे. तिथून एकशेएक नाड्या फुटतात; प्रत्येक नाडीला शंभर शाखा, आणि प्रत्येक शाखेला बहात्तर हजार उपशाखा असतात. या सर्व नाड्यांमध्ये व्यान फिरतो.
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम्
त्यापैकी एक नाडीवरून उदान वर नेतो; पुण्यामुळे पुण्य लोकात, पापामुळे पाप लोकात, आणि दोन्हीमुळे मनुष्य लोकात नेतो.
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः
बाहेरील प्राण म्हणजे सूर्य आहे; तो उगवतो आणि डोळ्याशी संबंधित प्राणाला आधार देतो. पृथ्वीवरील देवता मनुष्याच्या अपानाला आधार देते. मधला आकाश म्हणजे समान, आणि वायू म्हणजे व्यान.
तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः
खरंच, वरच्या दिशेने जाणारी ऊर्जा म्हणजे तेज आहे. म्हणून, जेव्हा हे तेज शांत होतं, तेव्हा इंद्रिये मनात विलीन होतात आणि पुन्हा जन्म घेण्यासाठी परत येतात.
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति
माणूस ज्या मनाने या जगातून जातो, त्याच मनाने तो प्राणाकडे जातो. हा प्राण तेजाने युक्त असून आत्म्यासोबत त्या माणसाच्या इच्छेनुसार त्याला त्या जगात घेऊन जातो.
य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेषः श्लोकः
जो या प्रकारे प्राणाला ओळखतो, त्याची संतती कधीही नष्ट होत नाही; तो अमर होतो. यासाठी हा श्लोक आहे.
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति
जो आपल्या आत प्राणाचा जन्म, प्रवेश, स्थान, व्यापकता आणि पाच प्रकार जाणतो, तो अमरत्व प्राप्त करतो—ओळखल्यावर तो अमर होतो.