प्रश्नोपनिषद्

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

त्यांना त्या ऋषींनी सांगितलं, 'इथे एक वर्ष तप, ब्रह्मचर्य आणि श्रद्धेने राहा. मग तुम्हाला हवे ते प्रश्न विचारा. आम्हाला जेवढं माहीत असेल, ते सर्व सांगू.'

अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

मग कबंधी कात्यायन पिप्पलाद ऋषींकडे गेला आणि विचारलं, 'भगवन्, या सर्व जीवांची उत्पत्ती कुठून होते?'

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्रणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

त्यावर पिप्पलाद म्हणाले, 'संततीची इच्छा असलेल्या प्रजापतीने तप केलं. तप पूर्ण केल्यावर त्याने एक जोडी निर्माण केली—रय आणि प्राण. 'या दोघांतून मी विविध प्रकारच्या प्रजांचा निर्माण करीन' असं त्याने ठरवलं.'

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

सूर्य म्हणजे प्राण, आणि चंद्र म्हणजे रय. जे काही साकार आणि निराकार आहे, ते सर्व रयच आहे. म्हणून जे साकार आहे, त्यालाच रय म्हणतात.

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते

सूर्य जेव्हा पूर्व दिशेला उगवतो, तेव्हा तो पूर्वेकडील प्राण आपल्या किरणांत गोळा करतो. दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, खाली, वर आणि मधल्या दिशांमध्ये जे काही आहे, जे काही सूर्य प्रकाशित करतो, त्या सर्वांचे प्राण तो आपल्या किरणांत घेतो.

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम्

हा वैश्वानर, सर्व रूपांचा प्राण, अग्नी रूपाने प्रकट होतो. याबद्दल ऋचेत असं म्हटलं आहे—

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

अनेक रूपांचा, सुवर्णमय, सर्व जन्मांचा ज्ञाता, परम ध्येय, एकमेव तेजस्वी, हजारो किरणांचा, शेकडो मार्गांनी फिरणारा, सर्व प्राण्यांचा प्राण—हा सूर्य उगवतो.

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः

संवत्सर म्हणजेच प्रजापती. त्याचे दोन मार्ग आहेत—दक्षिणायन आणि उत्तरायण. जे यज्ञ आणि पुण्यकर्म केल्यावर 'हेच पूर्ण झालं' असं मानतात, ते फक्त चंद्रलोकात जातात आणि पुन्हा जन्म घेतात. म्हणूनच, जे ऋषी संततीची इच्छा करतात, ते दक्षिण मार्गाने जातात. हा रय म्हणजे पितरांचा मार्ग आहे.

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः

पण जे उत्तर मार्गाने तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा आणि विद्या यांच्या साहाय्याने आत्म्याचा शोध घेतात, ते सूर्याला प्राप्त होतात. हेच प्राण्यांचं निवासस्थान आहे, हेच अमर, निर्भय आणि अंतिम ध्येय आहे. तिथून पुन्हा परत येत नाहीत. ह्यालाच संन्यास म्हणतात. यावर एक श्लोक आहे—

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

पित्याला पाच पाय आणि बारा रूपं आहेत, असं म्हणतात. वरच्या अर्ध्या भागात तो नगरीत वास करतो. इतर ज्ञानी लोक म्हणतात, तो सात चाकांच्या आणि सहा आऱ्यांच्या रथात स्थिर आहे.

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

मास म्हणजे प्रजापती. त्यात कृष्णपक्ष म्हणजे रय, शुक्लपक्ष म्हणजे प्राण. म्हणूनच ऋषी शुक्लपक्षात यज्ञ करतात, इतर वेळी नाही.

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

दिवस-रात्र म्हणजे प्रजापती. दिवस म्हणजे प्राण, रात्र म्हणजे रय. जे दिवसा संग करतात, ते प्राण गमावतात; पण जे रात्री संग करतात, ते ब्रह्मचर्य पाळतात.

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

अन्न म्हणजे प्रजापती. अन्नापासून वीर्य निर्माण होतं. म्हणूनच या सर्व प्रजा वीर्यातून जन्मतात.

तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्टितम्

जे प्रजापतीचं व्रत पाळतात, ते संतती निर्माण करतात. ज्यांच्यात तप, ब्रह्मचर्य आणि सत्य नांदतं, त्यांनाच ब्रह्मलोक मिळतो.

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति

ज्यांच्यात वाकडेपणा, असत्य किंवा फसवणूक नाही, त्यांना तो निर्मळ, पवित्र ब्रह्मलोक मिळतो.

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रचां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति

अशा प्रकारे प्रश्नोपनिषद्‌मधील पहिला प्रश्न संपला. मग भृगु ऋषींचा पुत्र वैदर्भी म्हणाला, 'भगवन्, सृष्टीला आधार देणारे किती देव आहेत? त्यातले कोण प्रकाश देतात? आणि त्यातला श्रेष्ठ कोण आहे?'

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

त्यावर पिप्पलाद म्हणाले, 'आकाश, वायू, अग्नी, पाणी, पृथ्वी, वाणी, मन, डोळे आणि कान—हे सर्व देव आपापली शक्ती दाखवत म्हणतात, 'आम्ही हे शरीर आमच्या बळावर टिकवतो.'

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

तेव्हा श्रेष्ठ प्राण म्हणाला, "तुम्ही भ्रमात जाऊ नका. मीच हा प्राण, स्वतःला पाच भागांत विभागून, हे शरीर धरून ठेवतो." तरीही ते त्याच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवले नाहीत.

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मि/श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मि/ष्च प्रत्ष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्टन्त एवम् वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

मग अभिमानाने तो प्राण वर जाऊ लागला; तेव्हा त्याच्यासोबत इतर सर्वही वर जाऊ लागले. तो जिथे स्थिर राहिला, तिथे सगळे स्थिर राहिले. जशी मधमाशा आपल्या राणीच्या मागे जातात आणि ती जिथे थांबते तिथे थांबतात, तशीच वाणी, मन, डोळे आणि कान आनंदाने प्राणाची स्तुती करू लागले.

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्

तोच अग्नी आहे जो जळतो, तोच सूर्य आहे, तोच पर्जन्य म्हणजे पाऊस देणारा, तोच वायू आहे, तोच पृथ्वीवर संपत्तीचा स्वामी आहे, तोच सत्य-असत्य आणि अमरत्वही आहे.

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूँषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च

जसे चाकाच्या नाभीत आर त्या ठिकाणी बसतात, तसे सर्व काही प्राणामध्ये स्थिर आहे—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, यज्ञ, राजसत्ता आणि ब्राह्मणत्व.

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि

प्राण, गर्भात तू प्रजापतीसारखा फिरतोस, आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतोस. या सर्व प्रजाती तुला अर्पण करतात, कारण तू प्राणांमध्येच स्थिर आहेस.

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि

देवतांमध्ये तू सर्वात तेजस्वी आहेस; पितरांमध्ये पहिली अर्पण आहेस; ऋषींच्या आचरणातील सत्य तूच आहेस; तूच अथर्वा आणि अङ्गिरस आहेस.

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः

प्राण, आपल्या तेजामुळे तू इंद्र आहेस; तू रुद्र आहेस, रक्षण करणारा; तू आकाशात फिरतोस; तू सूर्य आहेस, प्रकाशांचा स्वामी.

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति

प्राण, जेव्हा तू पाऊस पडतोस, तेव्हा या सर्व प्रजाती आनंदी होतात, कारण त्यांना वाटते, "आम्हाला हवे तसे अन्न मिळेल."

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः

प्राण, तू फिरणारा आहेस, एकटा रथवान आहेस, साऱ्या जगाचा स्वामी आहेस. आम्ही तुझ्यासाठी पहिल्या अर्पणाचे दाते आहोत; तू आमचा पिता आहेस, मातरिश्वान.

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरू मोत्क्रमीः

तुझी जी मूर्ती वाणीमध्ये, कानात, डोळ्यात आणि मनात पसरली आहे, ती आम्हाला मंगलमय कर. तू आमच्यापासून दूर जाऊ नकोस.

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति

या तिन्ही लोकांमध्ये जे काही आहे, ते सर्व प्राणाच्या अधीन आहे. आई जशी आपल्या मुलांचे रक्षण करते, तसे आम्हा सर्वांचे रक्षण कर. आम्हाला समृद्धी आणि बुद्धी दे.

इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति

अशी प्रपंचोपनिषदेमधील दुसरी प्रश्न समाप्त झाली. मग कौशल्य, अश्वलायनाचा पुत्र, म्हणाला, "भगवन्, हा प्राण कुठून जन्मतो? तो या शरीरात कसा येतो? स्वतःला कसा विभागतो आणि स्थिर करतो? तो कशाने बाहेर पडतो? बाहेर आणि आत कसा आधार देतो?"