വിജ്ഞാനാത്മാ സഹ ദേവൈശ്ച സര്വൈഃ പ്രാണാ ഭുതാനി സംപ്രതിഷ്ഠന്തി യത്ര തദക്ഷരം വേദയതേ യസ്തു സോമ്യ സ സര്വജ്ഞഃ സര്വമേവാവിവേശേതി
വിജ്ഞാനാത്മാവും എല്ലാ ദേവതകളും, പ്രാണന്മാരും ഭൂതങ്ങളും എല്ലാം സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നതിടത്ത് ആ ക്ഷരത്തെ ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, സോമ്യ, അവൻ സർവ്വജ്ഞനായി എല്ലായിടത്തും പ്രവേശിക്കുന്നു.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി ചതുര്ഥഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം ശൈബ്യഃ സത്യകാമഃ പപ്രച്ഛ । സ യോ ഹ വൈ തദ്ഭഗവന്മനുഷ്യേഷു പ്രായണാന്തമോങ്കാരമഭിധ്യായീത । കതമം വാവ സ തേന ലോകം ജയതീതി । തസ്മൈ സ ഹോവാച
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിലെ നാലാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ ശൈബ്യനായ സത്യകാമൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, മനുഷ്യരിൽ ആരെങ്കിലും മരണസമയത്ത് ഓം എന്നതിൽ ധ്യാനം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അതിനാൽ അവൻ ഏത് ലോകം ജയിക്കും? അതിന് അദ്ദേഹം ഉത്തരം പറഞ്ഞു:
ഏതദ്വൈ സത്യകാമ പരം ചാപരം ച ബ്രഹ്മ യദോങ്കാരഃ । തസ്മാദ്വിദ്വാനേതേനൈവായതനേനൈകതരമന്വേതി
സത്യകാമ, പരബ്രഹ്മവും അപരബ്രഹ്മവും ഓം എന്നതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അറിവുള്ളവൻ ഈ മാർഗ്ഗം ഉപയോഗിച്ച് ഒന്നിലൊന്ന് പ്രാപിക്കുന്നു.
സ യധ്യേകമാത്രമഭിധ്യായീത സ തേനൈവ സംവേദിതസ്തൂര്ണമേവ ജഗത്യാഭിസംപധ്യതേ । തമൃചോ മനുഷ്യലോകമുപനയന്തേ സ തത്ര തപസാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശ്രദ്ധയാ സംപന്നോ മഹിമാനമനുഭവതി
ഒറ്റ അക്ഷരത്തിൽ മാത്രം ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവൻ അതിനാൽ തന്നെ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ ജനിക്കുന്നു. ഋചുകൾ അവനെ മനുഷ്യലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അവിടെ, തപസ്സും ബ്രഹ്മചര്യയും വിശ്വാസവുംകൊണ്ട് അവൻ മഹത്വം അനുഭവിക്കുന്നു.
അഥ യദി ദ്വിമാത്രേണ മനസി സംപദ്യതേ സോഽന്തരിക്ഷം യജുര്ഭിരുന്നീയതേ സോമലോകമ് । സ സോമലോകേ വിഭുതിമനുഭൂയ പുനരാവര്തതേ
ഇനി, രണ്ട് അളവിൽ മനസ്സിൽ ലയിച്ചാൽ, യജുര്വേദത്തിന്റെ വഴിയിലൂടെ ആൾക്ക് അന്തരീക്ഷലോകത്തിലേക്ക് എത്താം; അവിടെ സോമലോകത്തിൽ മഹത്വം അനുഭവിച്ച ശേഷം, വീണ്ടും ജന്മം സ്വീകരിക്കും.
തിസ്രോ മാത്രാ മൃത്യുമത്യഃ പ്രയുക്താ അന്യോന്യസക്താഃ അനവിപ്രയുക്താഃ । ക്രിയാസു ബാഹ്യാഭ്യന്തരമധ്യമാസു സമ്യക് പ്രയുക്താസു ന കമ്പതേ ജ്ഞഃ
മൂന്നു അളവുകൾ മൃത്യുവുള്ളവനിൽ ചേർത്തുപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു, ഒരിക്കലും വേർപെടുന്നില്ല; പുറം, അകത്ത്, മധ്യത്തിൽ എന്നിങ്ങനെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും ശരിയായി ഉപയോഗിച്ചാൽ, അറിവുള്ളവൻ ഒരിക്കലും ചലിക്കുകയില്ല.
ഋഗ്ഭിരേതം യജുര്ഭിരന്തരിക്ഷം സാമഭിര്യത് തത് കവയോ വേദയന്തേ । തമോങ്കാരേണൈവായതനേനാന്വേതി വിദ്വാന് യത്തച്ഛാന്തമജരമമൃതമഭയം പരം ചേതി
ഋഗ്വേദം കൊണ്ട് ഇതിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്; യജുര്വേദം കൊണ്ട് അന്തരീക്ഷത്തിലേക്കാണ്; സാമവേദം കൊണ്ട് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നതിലേക്കാണ്; ഒം എന്നതിനെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, ജ്ഞാനി ശാന്തവും വയസ്സില്ലാത്തതും അമൃതവും ഭയരഹിതവും പരമമായതുമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
തസ്മൈ സ ഹോവാച । ഇഹൈഇവാന്തഃശരീരേ സോഭ്യ സ പുരുഷോ യസ്മിന്നതാഃ ഷോഡശകലാഃ പ്രഭവന്തീതി
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെയേ, ശരീരത്തിനകത്താണ് ആ പുരുഷൻ; അവനിൽ തന്നെയാണ് ഈ പതിനാറു ഭാഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.'
സ ഈക്ഷാചക്രേ । കസ്മിന്നഹമുത്ക്രാന്ത ഉത്ക്രാന്തോ ഭവിഷ്യാമി കസ്മിന്വാ പ്രതിഷ്ടിതേ പ്രതിഷ്ടസ്യാമീതി
അവൻ ചിന്തിച്ചു: 'എന്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ ഞാൻ പുറപ്പെടും? എന്തിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ഞാൻ നിലനിൽക്കും?
സ പ്രാണമസൃജത പ്രാണാച്ഛ്രദ്ധാം ഖം വായുര്ജ്യോതിരാപഃ പൃഥിവീന്ദ്രിയം മനഃ । അന്നമന്നാദ്വീര്യം തപോ മന്ത്രാഃ കര്മ ലോകാ ലോകേഷു ച നാമ ച
അവൻ പ്രാണനെ സൃഷ്ടിച്ചു; പ്രാണത്തിൽ നിന്ന് വിശ്വാസം, ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്; അന്നം, അന്നത്തിൽ നിന്ന് വീര്യം, തപസ്, മന്ത്രങ്ങൾ, കര്മ്മങ്ങൾ, ലോകങ്ങൾ, ലോകങ്ങളിൽ നാമങ്ങൾ എന്നിവയും.
അരാ ഇവ രഥനാഭൌ കലാ യസ്മിന്പ്രതിഷ്ടിതാഃ । തം വേധ്യം പുരുഷം വേദ യഥ മാ വോ മൃത്യുഃ പരിവ്യഥാ ഇതി
ചക്രത്തിന്റെ നാഭിയിൽ അരകൾ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ഭാഗങ്ങൾ അവനിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ആ പുരുഷനെ അറിയുക, അങ്ങനെ മരണം നിങ്ങളെ വേദനിപ്പിക്കില്ല.
താന് ഹോവാചൈതാവദേവാഹമേതത് പരം ബ്രഹ്മ വേദ । നാതഃ പരമസ്തീതി
അവൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'ഇതുവരെ മാത്രമേ ഞാൻ ഈ പരബ്രഹ്മത്തെ അറിയുന്നുള്ളൂ; ഇതിൽക്കാൾ ഉയർന്നതൊന്നുമില്ല.'
തേ തമര്ചയന്തസ്ത്വം ഹി നഃ പിതാ യോഽസ്മാകമവിധ്യായാഃ പരം പരം താരയസീതി । നമഃ പരമഋഷിഭ്യോ നമഃ പരമഋഷിഭ്യഃ
അവർ അവനെ ആരാധിച്ചു: 'നീ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ പിതാവ്; ഞങ്ങളെ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് അതീതമായ പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുന്നവൻ. മഹർഷിമാർക്ക് നമസ്കാരം, മഹർഷിമാർക്ക് നമസ്കാരം.'
യഃ പുനരേതം ത്രിമാത്രേണോമിത്യേതേനൈവാക്ഷരേണ പരം പുരുഷമഭിധ്യായീത സ തേജസി സൂര്യേ സംപന്നഃ । യഥാ പാദോദരസ്ത്വചാ വിനിര്മുച്യത ഏവം ഹ വൈ സ പാപ്മനാ വിനിര്മുക്തഃ സ സാമഭിരുന്നീയതേ ബ്രഹ്മലോകം സ ഏതസ്മാജ്ജീവഘനാത് പരാത്പരം പുരുശയം പുരുഷമീക്ഷതേ । തദേതൌ ശ്ലോകൌ ഭവതഃ
ആരോ ഈ ഒം എന്ന അക്ഷരത്തിന്റെ മൂന്നു അളവുകൾകൊണ്ട് പരമപുരുഷനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ലയിക്കും; പാമ്പ് തൻ ചർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂര്ണമായി മോചിതനാകും; സാമവേദത്തിന്റെ വഴിയിലൂടെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടും; അവിടെ ജീവരാശികളിൽ നിന്ന് അതിജീവനായ പരമപുരുഷനെ കാണും. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു:
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി പഞ്ചമഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം സുകേശാ ഭാരദ്വാജഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് ഹിരണ്യനാഭഃ കൌസല്യോ രാജപുത്രോ മാമുപേത്യൈതം പ്രശ്നമപൃച്ഛത । ഷോഡശകലം ഭാരദ്വാജ പുരുഷം വേത്ഥ । തമഹം കുമാരമ്ബ്രുവം നാഹമിമം വേദ । യധ്യഹമിമമവേദിഷം കഥം തേ നാവക്ഷ്യമിതി । സമൂലോ വാ ഏഷ പരിശുഷ്യതി യോഽനൃതമഭിവദതി തസ്മാന്നാര്ഹമ്യനൃതം വക്തുമ് । സ തൂഷ്ണീം രഥമാരുഹ്യ പ്രവവ്രാജ । തം ത്വാ പൃച്ഛാമി ക്വാസൌ പുരുഷ ഇതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. ശേഷം സുകേശ ഭാരദ്വാജൻ അവനോട് ചോദിച്ചു: 'ഭഗവൻ, ഹിരണ്യനാഭൻ എന്ന കോശലരാജകുമാരൻ എന്നെ സമീപിച്ച് ചോദിച്ചു: "ഭാരദ്വാജ, പതിനാറു ഭാഗങ്ങളുള്ള പുരുഷനെ നീ അറിയാമോ?" ഞാൻ ആ യുവാവിനോട് പറഞ്ഞു: "ഞാൻ ഇതറിയുന്നില്ല." ഞാൻ അറിയുമായിരുന്നു എങ്കിൽ എങ്ങനെയായിരിക്കും നിന്നോട് പറയാതിരിക്കുക? ആരെങ്കിലും അദൃഢമായത് സംസാരിച്ചാൽ അവന്റെ മൂലത്തോടുകൂടി ഉണങ്ങിപ്പോകും; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അസത്യം പറയാൻ അർഹനല്ല. അവൻ വാക്കൊന്നുമില്ലാതെ രഥത്തിൽ കയറി പോയി. ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു: ആ പുരുഷൻ എവിടെയാണ്?
സ യഥേമാ നധ്യഃ സ്യന്ദമാനാഃ സമുദ്രായണാഃ സമുദ്രം പ്രാപ്യാസ്തം ഗച്ഛന്തി ഭിധ്യേതേ താസാം നാമരുപേ സമുദ്ര ഇത്യേവം പ്രോച്യതേ । ഏവമേവാസ്യ പരിദ്രഷ്ടുരിമാഃ ഷോഡശകലാഃ പുരുഷായണാഃ പുരുഷം പ്രാപ്യാസ്തം ഗച്ഛന്തി ഭിധ്യേതേ ചാസാം നാമരുപേ പുരുഷ ഇത്യേവം പ്രോച്യതേ സ ഏഷോഽകലോഽമൃതോ ഭവതി തദേഷ ശ്ലോകഃ
നദികൾ ഒഴുകി സമുദ്രത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി പോകുന്നതുപോലെ, അവ സമുദ്രത്തിലെത്തുമ്പോൾ അവയുടെ പേര് രൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതായി, സമുദ്രം എന്നേ പറയപ്പെടൂ; അതുപോലെ തന്നെ, ഈ പതിനാറു ഭാഗങ്ങൾ പുരുഷനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പോകുമ്പോൾ, പുരുഷനെ പ്രാപിച്ചാൽ അവയുടെ പേര് രൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതാകും, പുരുഷൻ എന്നേ പറയപ്പെടും. അപ്പോൾ അവൻ ഭാഗങ്ങളില്ലാത്തവനും അമൃതനും ആകുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകം ഉണ്ട്.