ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി തൃതീയഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം സൌര്യായണി ഗാര്ഗ്യഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന്നേതസ്മിന് പുരുഷേ കാനി സ്വപന്തി കാന്യസ്മിഞ്ജാഗ്രതി കതര ഏഷ ദേവഃ സ്വപ്നാന് പശ്യതി കസ്യൈതത് സുഖം ഭവതി കസ്മിന്നു സര്വേ സമ്പ്രതിഷ്ടിതാ ഭവന്തീതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിൽ മൂന്നാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ സൗര്യായണി ഗാർഗ്യൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, ഈ മനുഷ്യനിൽ എന്തൊക്കെയാണ് ഉറങ്ങുന്നത്, എന്തൊക്കെയാണ് ഉണരുന്നത്, ആരാണ് സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നത്, ആരുടെ ആനന്ദമാണ് ഇത്, എല്ലാം ആരിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു?
തസ്മൈ സ ഹോവച । യഥ ഗാര്ഗ്യ മരീചയോഽര്കസ്യാസ്തം ഗച്ഛതഃ സര്വാ ഏതസ്മിംസ്തേജോമണ്ഡല ഏകീഭവന്തി । താഃ പുനഃ പുനരുദയതഃ പ്രചരന്ത്യേവം ഹ വൈ തത് സര്വം പരേ ദേവേ മനസ്യേകീഭവതി തേന തര്ഹ്യേഷ പുരുഷോ ന ശൃണോതി ന പശ്യതി ന ജിഘ്രതി ന രസയതേ ന സ്പൃശതേ നാഭിവദതേ നാദത്തേ നാനന്ദയതേ ന വിസൃജതേ നേയായതേ സ്വപിതീത്യാചക്ഷതേ
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഗാർഗ്യ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രകാശവലയത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ, ഉദയിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പരമദൈവമായ മനസ്സിൽ ലയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ കേൾക്കുകയില്ല, കാണുകയില്ല, നക്കുകയില്ല, രുചിക്കുകയില്ല, സ്പർശിക്കുകയില്ല, സംസാരിക്കുകയില്ല, പിടിക്കുകയില്ല, ആസ്വദിക്കുകയില്ല, വിട്ടയക്കുകയില്ല, നീങ്ങുകയില്ല; അപ്പോൾ അവൻ ഉറങ്ങുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
പ്രാണാഗ്രയ ഏവൈതസ്മിന് പുരേ ജാഗ്രതി । ഗാര്ഹപത്യോ ഹ വാ ഏഷോഽപാനോ വ്യാനോഽന്വാഹാര്യപചനോ യദ്ഗാര്ഹപത്യാത് പ്രണീയതേ പ്രണയനാദാഹവനീയഃ പ്രാണഃ
ഈ നഗരത്തിൽ ഉണരുന്നവൻ പ്രധാന പ്രാണൻ മാത്രമാണ്. അപാനൻ ഗാർഹപത്യാഗ്നിപോലെയാണ്, വ്യാനൻ പാചകാഗ്നിപോലെയാണ്, ഗാർഹപത്യത്തിൽ നിന്ന് ആഹവനീയാഗ്നി ഉണരുന്നതുപോലെ, പ്രാണൻ ഉദാനനായി ഉയരുന്നു.
യദുച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസാവേതാവാഹുതീ സമം നയതീതി സ സമാനഃ । മനോ ഹ വാവ യജമാനഃ । ഇഷ്ടഫലമേവോദാനഃ । സ ഏനം യജമാനമഹരഹര്ബ്രഹ്മ ഗമയതി
ഉച്ച്വാസവും നിശ്വാസവും സമമായി കൂട്ടുന്നവൻ സമാനൻ ആണ്. മനസ്സാണ് യജമാനൻ. ഉദാനൻ യജ്ഞഫലമാണ്. അവൻ യജമാനനെ ദിവസേന ബ്രഹ്മത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
അത്രൈഷ ദേവഃ സ്വപ്നേ മഹിമാനമനുഭവതി । യദ്ദൃഷ്ടം ദൃഷ്ടമനുപശ്യതി ശ്രുതം ശ്രുതമേവാര്ഥമനുശൃണോതി ദേശദിഗന്തരൈശ്ച പ്രത്യനുഭൂതം പുനഃ പുനഃ പ്രത്യനുഭവതി ദൃഷ്ടം ചാദൃഷ്ടം ച ശ്രുതം ചാശ്രുതം ചാനുഭൂതം ചാനനുഭൂതം ച സ്ച്ചാസച്ച സര്വം പശ്യതി സര്വഃ പസ്യതി
സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ദേവൻ തന്റെ മഹത്വം അനുഭവിക്കുന്നു; കണ്ടത് വീണ്ടും കാണുന്നു, കേട്ടത് വീണ്ടും കേൾക്കുന്നു, വിവിധ ദേശങ്ങളിൽ അനുഭവിച്ചതു വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു. കണ്ടതും കാണാത്തതും, കേട്ടതും കേൾക്കാത്തതും, അനുഭവിച്ചതും അനുഭവിക്കാത്തതും, സത്യമും അസത്യമുമൊക്കെയും അവൻ കാണുന്നു; എല്ലാം കാണുന്നു.
സ യദാ തേജസാഽഭിഭൂതോ ഭവതി । അത്രൈഷ ദേവഃ സ്വപ്നാന്ന പശ്യത്യഥ യദൈതസ്മിഞ്ശരീര ഏതത്സുഖം ഭവതി
പ്രകാശം അവനെ ആക്രമിക്കുമ്പോൾ ഈ ദേവൻ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നില്ല; അപ്പോൾ ഈ ശരീരത്തിൽ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.
സ യഥാ സോഭ്യ വയാംസി വസോവൃക്ഷം സംപ്രതിഷ്ഠന്തേ । ഏവം ഹ വൈ തത് സര്വം പര ആത്മനി സംപ്രതിഷ്ഠതേ
പക്ഷികൾ ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ കൂടിയിടുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പരമാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു.
ഏഷ ഹി ദ്രഷ്ടാ സ്പ്രഷ്ടാ ശ്രോതാ ഘ്രാതാ രസയിതാ മന്താ ബോദ്ധാ കര്താ വിജ്ഞാനാത്മാ പുരുഷഃ । സ പരേഽക്ഷര ആത്മനി സമ്പ്രതിഷ്ഠതേ
ഇവൻ തന്നെയാണ് കാണുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ, കേൾക്കുന്നവൻ, നക്കുന്നവൻ, രുചിക്കുന്നവൻ, ചിന്തിക്കുന്നവൻ, അറിയുന്നവൻ, പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ—വിജ്ഞാനാത്മാവായ പുരുഷൻ. അവൻ പരമക്ഷരാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു.
പരമേവാക്ഷരം പ്രതിപദ്യതേ സ യോ ഹ വൈ തദച്ഛായമശരീരമ്ലോഹിതം ശുഭ്രമക്ഷരം വേദയതേ യസ്തു സോമ്യ । സ സര്വജ്ഞഃ സര്വോ ഭവതി । തദേഷ ശ്ലോകഃ
ഊഹ്യനായ സത്യകാമ, നിഴലില്ലാത്തത്, ശരീരമില്ലാത്തത്, വർണ്ണരഹിതം, ശുദ്ധവും ക്ഷരമില്ലാത്തതുമായത് ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ പരമക്ഷരത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവൻ സർവ്വജ്ഞനായി എല്ലാം ആകുന്നു. ഇതാണ് ഈ ശ്ലോകം.
വിജ്ഞാനാത്മാ സഹ ദേവൈശ്ച സര്വൈഃ പ്രാണാ ഭുതാനി സംപ്രതിഷ്ഠന്തി യത്ര തദക്ഷരം വേദയതേ യസ്തു സോമ്യ സ സര്വജ്ഞഃ സര്വമേവാവിവേശേതി
വിജ്ഞാനാത്മാവും എല്ലാ ദേവതകളും, പ്രാണന്മാരും ഭൂതങ്ങളും എല്ലാം സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നതിടത്ത് ആ ക്ഷരത്തെ ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, സോമ്യ, അവൻ സർവ്വജ്ഞനായി എല്ലായിടത്തും പ്രവേശിക്കുന്നു.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി ചതുര്ഥഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം ശൈബ്യഃ സത്യകാമഃ പപ്രച്ഛ । സ യോ ഹ വൈ തദ്ഭഗവന്മനുഷ്യേഷു പ്രായണാന്തമോങ്കാരമഭിധ്യായീത । കതമം വാവ സ തേന ലോകം ജയതീതി । തസ്മൈ സ ഹോവാച
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിലെ നാലാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ ശൈബ്യനായ സത്യകാമൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, മനുഷ്യരിൽ ആരെങ്കിലും മരണസമയത്ത് ഓം എന്നതിൽ ധ്യാനം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അതിനാൽ അവൻ ഏത് ലോകം ജയിക്കും? അതിന് അദ്ദേഹം ഉത്തരം പറഞ്ഞു:
ഏതദ്വൈ സത്യകാമ പരം ചാപരം ച ബ്രഹ്മ യദോങ്കാരഃ । തസ്മാദ്വിദ്വാനേതേനൈവായതനേനൈകതരമന്വേതി
സത്യകാമ, പരബ്രഹ്മവും അപരബ്രഹ്മവും ഓം എന്നതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അറിവുള്ളവൻ ഈ മാർഗ്ഗം ഉപയോഗിച്ച് ഒന്നിലൊന്ന് പ്രാപിക്കുന്നു.
സ യധ്യേകമാത്രമഭിധ്യായീത സ തേനൈവ സംവേദിതസ്തൂര്ണമേവ ജഗത്യാഭിസംപധ്യതേ । തമൃചോ മനുഷ്യലോകമുപനയന്തേ സ തത്ര തപസാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശ്രദ്ധയാ സംപന്നോ മഹിമാനമനുഭവതി
ഒറ്റ അക്ഷരത്തിൽ മാത്രം ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവൻ അതിനാൽ തന്നെ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ ജനിക്കുന്നു. ഋചുകൾ അവനെ മനുഷ്യലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അവിടെ, തപസ്സും ബ്രഹ്മചര്യയും വിശ്വാസവുംകൊണ്ട് അവൻ മഹത്വം അനുഭവിക്കുന്നു.
അഥ യദി ദ്വിമാത്രേണ മനസി സംപദ്യതേ സോഽന്തരിക്ഷം യജുര്ഭിരുന്നീയതേ സോമലോകമ് । സ സോമലോകേ വിഭുതിമനുഭൂയ പുനരാവര്തതേ
ഇനി, രണ്ട് അളവിൽ മനസ്സിൽ ലയിച്ചാൽ, യജുര്വേദത്തിന്റെ വഴിയിലൂടെ ആൾക്ക് അന്തരീക്ഷലോകത്തിലേക്ക് എത്താം; അവിടെ സോമലോകത്തിൽ മഹത്വം അനുഭവിച്ച ശേഷം, വീണ്ടും ജന്മം സ്വീകരിക്കും.
തിസ്രോ മാത്രാ മൃത്യുമത്യഃ പ്രയുക്താ അന്യോന്യസക്താഃ അനവിപ്രയുക്താഃ । ക്രിയാസു ബാഹ്യാഭ്യന്തരമധ്യമാസു സമ്യക് പ്രയുക്താസു ന കമ്പതേ ജ്ഞഃ
മൂന്നു അളവുകൾ മൃത്യുവുള്ളവനിൽ ചേർത്തുപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു, ഒരിക്കലും വേർപെടുന്നില്ല; പുറം, അകത്ത്, മധ്യത്തിൽ എന്നിങ്ങനെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും ശരിയായി ഉപയോഗിച്ചാൽ, അറിവുള്ളവൻ ഒരിക്കലും ചലിക്കുകയില്ല.
ഋഗ്ഭിരേതം യജുര്ഭിരന്തരിക്ഷം സാമഭിര്യത് തത് കവയോ വേദയന്തേ । തമോങ്കാരേണൈവായതനേനാന്വേതി വിദ്വാന് യത്തച്ഛാന്തമജരമമൃതമഭയം പരം ചേതി
ഋഗ്വേദം കൊണ്ട് ഇതിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്; യജുര്വേദം കൊണ്ട് അന്തരീക്ഷത്തിലേക്കാണ്; സാമവേദം കൊണ്ട് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നതിലേക്കാണ്; ഒം എന്നതിനെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, ജ്ഞാനി ശാന്തവും വയസ്സില്ലാത്തതും അമൃതവും ഭയരഹിതവും പരമമായതുമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
തസ്മൈ സ ഹോവാച । ഇഹൈഇവാന്തഃശരീരേ സോഭ്യ സ പുരുഷോ യസ്മിന്നതാഃ ഷോഡശകലാഃ പ്രഭവന്തീതി
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെയേ, ശരീരത്തിനകത്താണ് ആ പുരുഷൻ; അവനിൽ തന്നെയാണ് ഈ പതിനാറു ഭാഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.'
സ ഈക്ഷാചക്രേ । കസ്മിന്നഹമുത്ക്രാന്ത ഉത്ക്രാന്തോ ഭവിഷ്യാമി കസ്മിന്വാ പ്രതിഷ്ടിതേ പ്രതിഷ്ടസ്യാമീതി
അവൻ ചിന്തിച്ചു: 'എന്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ ഞാൻ പുറപ്പെടും? എന്തിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ഞാൻ നിലനിൽക്കും?
സ പ്രാണമസൃജത പ്രാണാച്ഛ്രദ്ധാം ഖം വായുര്ജ്യോതിരാപഃ പൃഥിവീന്ദ്രിയം മനഃ । അന്നമന്നാദ്വീര്യം തപോ മന്ത്രാഃ കര്മ ലോകാ ലോകേഷു ച നാമ ച
അവൻ പ്രാണനെ സൃഷ്ടിച്ചു; പ്രാണത്തിൽ നിന്ന് വിശ്വാസം, ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്; അന്നം, അന്നത്തിൽ നിന്ന് വീര്യം, തപസ്, മന്ത്രങ്ങൾ, കര്മ്മങ്ങൾ, ലോകങ്ങൾ, ലോകങ്ങളിൽ നാമങ്ങൾ എന്നിവയും.
അരാ ഇവ രഥനാഭൌ കലാ യസ്മിന്പ്രതിഷ്ടിതാഃ । തം വേധ്യം പുരുഷം വേദ യഥ മാ വോ മൃത്യുഃ പരിവ്യഥാ ഇതി
ചക്രത്തിന്റെ നാഭിയിൽ അരകൾ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ഭാഗങ്ങൾ അവനിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ആ പുരുഷനെ അറിയുക, അങ്ങനെ മരണം നിങ്ങളെ വേദനിപ്പിക്കില്ല.
താന് ഹോവാചൈതാവദേവാഹമേതത് പരം ബ്രഹ്മ വേദ । നാതഃ പരമസ്തീതി
അവൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'ഇതുവരെ മാത്രമേ ഞാൻ ഈ പരബ്രഹ്മത്തെ അറിയുന്നുള്ളൂ; ഇതിൽക്കാൾ ഉയർന്നതൊന്നുമില്ല.'
തേ തമര്ചയന്തസ്ത്വം ഹി നഃ പിതാ യോഽസ്മാകമവിധ്യായാഃ പരം പരം താരയസീതി । നമഃ പരമഋഷിഭ്യോ നമഃ പരമഋഷിഭ്യഃ
അവർ അവനെ ആരാധിച്ചു: 'നീ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ പിതാവ്; ഞങ്ങളെ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് അതീതമായ പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുന്നവൻ. മഹർഷിമാർക്ക് നമസ്കാരം, മഹർഷിമാർക്ക് നമസ്കാരം.'
പൃഥിവീ ച പൃഥിവീമാത്രാ ചാപശ്ചാപോമാത്രാ ച തേജശ്ച തേജോമാത്രാ ച വായുശ്ച വായുമാത്രാ ചാകാശശ്ചാകാശമാത്രാ ച ചക്ഷുശ്ച ദ്രഷ്ടവ്യം ച ശ്രോത്രം ച ശ്രോതവ്യം ച ഗ്രാണം ച ഘ്രാതവ്യം ച രസശ്ച രസയിതവ്യം ച ത്വക്ച സ്പര്ശയിതവ്യം ച വാക്ച വക്തവ്യം ച ഹസ്തൌ ചാദാതവ്യം ചോപസ്ഥശ്ചാനന്ദയിതവ്യം ച പായുശ്ച വിസര്ജയിതവ്യം ച യാദൌ ച ഗന്തവ്യം ച മനശ്ച മന്തവ്യം ച ബുദ്ധിശ്ച ബോദ്ധിവ്യം ചാഹങ്കാരശ്ചാഹങ്കര്തവ്യം ച ചിത്തം ച ചേതയിതവ്യം ച തേജശ്ച വിദ്യോതയിതവ്യം ച പ്രാണശ്ച വിദ്യാരയിതവ്യം ച
ഭൂമി, ഭൂമിയുടെ സാരാംശം, ജലം, ജലത്തിന്റെ സാരാംശം, അഗ്നി, അഗ്നിയുടെ സാരാംശം, വായു, വായുവിന്റെ സാരാംശം, ആകാശം, ആകാശത്തിന്റെ സാരാംശം; കണ്ണും കാണേണ്ടതും, ചെവിയും കേൾക്കേണ്ടതും, മൂക്കും നക്കേണ്ടതും, രസം രുചിക്കേണ്ടതും, ത്വക്കും സ്പർശിക്കേണ്ടതും, വാക്കും പറയേണ്ടതും, കൈകളും പിടിക്കേണ്ടതും, ഉപസ്ഥവും ആസ്വദിക്കേണ്ടതും, പായുവും പുറത്താക്കേണ്ടതും, കാലുകളും പോകേണ്ടതും, മനസ്സും ചിന്തിക്കേണ്ടതും, ബുദ്ധിയും ഗ്രഹിക്കേണ്ടതും, അഹങ്കാരവും അഹംഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കേണ്ടതും, ചിത്തവും ചിന്തിക്കേണ്ടതും, പ്രകാശവും പ്രകാശിപ്പിക്കേണ്ടതും, പ്രാണനും നിലനിർത്തേണ്ടതും—
യഃ പുനരേതം ത്രിമാത്രേണോമിത്യേതേനൈവാക്ഷരേണ പരം പുരുഷമഭിധ്യായീത സ തേജസി സൂര്യേ സംപന്നഃ । യഥാ പാദോദരസ്ത്വചാ വിനിര്മുച്യത ഏവം ഹ വൈ സ പാപ്മനാ വിനിര്മുക്തഃ സ സാമഭിരുന്നീയതേ ബ്രഹ്മലോകം സ ഏതസ്മാജ്ജീവഘനാത് പരാത്പരം പുരുശയം പുരുഷമീക്ഷതേ । തദേതൌ ശ്ലോകൌ ഭവതഃ
ആരോ ഈ ഒം എന്ന അക്ഷരത്തിന്റെ മൂന്നു അളവുകൾകൊണ്ട് പരമപുരുഷനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ലയിക്കും; പാമ്പ് തൻ ചർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂര്ണമായി മോചിതനാകും; സാമവേദത്തിന്റെ വഴിയിലൂടെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടും; അവിടെ ജീവരാശികളിൽ നിന്ന് അതിജീവനായ പരമപുരുഷനെ കാണും. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു:
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി പഞ്ചമഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം സുകേശാ ഭാരദ്വാജഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് ഹിരണ്യനാഭഃ കൌസല്യോ രാജപുത്രോ മാമുപേത്യൈതം പ്രശ്നമപൃച്ഛത । ഷോഡശകലം ഭാരദ്വാജ പുരുഷം വേത്ഥ । തമഹം കുമാരമ്ബ്രുവം നാഹമിമം വേദ । യധ്യഹമിമമവേദിഷം കഥം തേ നാവക്ഷ്യമിതി । സമൂലോ വാ ഏഷ പരിശുഷ്യതി യോഽനൃതമഭിവദതി തസ്മാന്നാര്ഹമ്യനൃതം വക്തുമ് । സ തൂഷ്ണീം രഥമാരുഹ്യ പ്രവവ്രാജ । തം ത്വാ പൃച്ഛാമി ക്വാസൌ പുരുഷ ഇതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. ശേഷം സുകേശ ഭാരദ്വാജൻ അവനോട് ചോദിച്ചു: 'ഭഗവൻ, ഹിരണ്യനാഭൻ എന്ന കോശലരാജകുമാരൻ എന്നെ സമീപിച്ച് ചോദിച്ചു: "ഭാരദ്വാജ, പതിനാറു ഭാഗങ്ങളുള്ള പുരുഷനെ നീ അറിയാമോ?" ഞാൻ ആ യുവാവിനോട് പറഞ്ഞു: "ഞാൻ ഇതറിയുന്നില്ല." ഞാൻ അറിയുമായിരുന്നു എങ്കിൽ എങ്ങനെയായിരിക്കും നിന്നോട് പറയാതിരിക്കുക? ആരെങ്കിലും അദൃഢമായത് സംസാരിച്ചാൽ അവന്റെ മൂലത്തോടുകൂടി ഉണങ്ങിപ്പോകും; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അസത്യം പറയാൻ അർഹനല്ല. അവൻ വാക്കൊന്നുമില്ലാതെ രഥത്തിൽ കയറി പോയി. ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു: ആ പുരുഷൻ എവിടെയാണ്?
സ യഥേമാ നധ്യഃ സ്യന്ദമാനാഃ സമുദ്രായണാഃ സമുദ്രം പ്രാപ്യാസ്തം ഗച്ഛന്തി ഭിധ്യേതേ താസാം നാമരുപേ സമുദ്ര ഇത്യേവം പ്രോച്യതേ । ഏവമേവാസ്യ പരിദ്രഷ്ടുരിമാഃ ഷോഡശകലാഃ പുരുഷായണാഃ പുരുഷം പ്രാപ്യാസ്തം ഗച്ഛന്തി ഭിധ്യേതേ ചാസാം നാമരുപേ പുരുഷ ഇത്യേവം പ്രോച്യതേ സ ഏഷോഽകലോഽമൃതോ ഭവതി തദേഷ ശ്ലോകഃ
നദികൾ ഒഴുകി സമുദ്രത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി പോകുന്നതുപോലെ, അവ സമുദ്രത്തിലെത്തുമ്പോൾ അവയുടെ പേര് രൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതായി, സമുദ്രം എന്നേ പറയപ്പെടൂ; അതുപോലെ തന്നെ, ഈ പതിനാറു ഭാഗങ്ങൾ പുരുഷനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പോകുമ്പോൾ, പുരുഷനെ പ്രാപിച്ചാൽ അവയുടെ പേര് രൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതാകും, പുരുഷൻ എന്നേ പറയപ്പെടും. അപ്പോൾ അവൻ ഭാഗങ്ങളില്ലാത്തവനും അമൃതനും ആകുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകം ഉണ്ട്.