പ്രശ്നോപനിഷദ്

ആത്മന ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ । യഥൈഷാ പുരുഷേ ഛായൈതസ്മിന്നേതദാതതം മനോകൃതേനായാത്യസ്മിഞ്ശരീരേ

ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ഈ പ്രാണൻ ജനിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ നിഴൽപോലെ, ഇതു അതിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഇത് ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

യഥാ സമ്രാദേവാധികൃതാന് വിനിയുങ്ക്തേ । ഏതന് ഗ്രാമാനോതാന് ഗ്രാമാനധിതിഷ്ടസ്വേത്യേവമേവൈഷ പ്രാണ ഇതരാന് പ്രാണാന് പൃഥക് പൃഥഗേവ സന്നിധത്തേ പായൂപസ്ഥേഽപാനം ചക്ഷുഃശ്രോത്രേ മുഖനാസികാഭ്യാം പ്രാണഃ സ്വയം പ്രാതിഷ്ടതേ മധ്യേ തു സമാനഃ । ഏഷ ഹ്യേതദ്ധുതമന്നം സമം നയതി തസ്മാദേതാഃ സപ്താര്ചിഷോ ഭവന്തി

രാജാവ് ഉദ്യോഗസ്ഥരെ ഗ്രാമങ്ങൾ ഭരിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രാണൻ മറ്റു പ്രാണന്മാരെ വേർതിരിച്ച് ഓരോ ഭാഗത്തും നിയോഗിക്കുന്നു. അപാനൻ പുറംശേഷി, ജനനേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ; പ്രാണൻ കണ്ണ്, ചെവി, വായ്, മൂക്കിൽ; സമാനൻ നടുവിൽ. സമാനൻ അർപ്പിച്ച ഭക്ഷണം സമമായി വിതരണം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇവയെല്ലാം ഏഴ് ജ്വാലകളാണ്.

ഹൃദി ഹ്യേഷ ആത്മാ । അത്രൈതദേകശതം നാഡീനം താസാം ശതം ശതമേകൈകസ്യാ ദ്വാസപ്തതിര്ദ്വാസപ്തതിഃ പ്രതിശാഖാനാഡീസഹസ്രാണി ഭവന്ത്യാസു വ്യാനശ്ചരതി

ഈ ആത്മാവ് ഹൃദയത്തിലാണ്. അവിടെ നൂറ്റൊന്ന് നാഡികൾ ഉണ്ട്; ഓരോന്നിലും നൂറ് ശാഖകളും, ഓരോ ശാഖയിലും എഴുപത്തിരണ്ടായിരം ഉപശാഖകളും ഉണ്ട്. ഇവയിൽ വ്യാനൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു.

അഥൈകയോര്ധ്വ ഉദാനഃ പുണ്യേന പുണ്യം ലോകം നയതി പാപേന പാപമുഭാഭ്യാമേവ മനുഷ്യലോകമ്

അവയിൽ ഒന്നിലൂടെ ഉദാനൻ മേലോട്ടുയരുന്നു; പുണ്യത്തോടെ പുണ്യലോകത്തിലേക്കും, പാപത്തോടെ പാപലോകത്തിലേക്കും, ഇരുവരുടെയും ഫലമായി മനുഷ്യലോകത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു.

ആദിത്യോ ഹ വൈ ബാഹ്യഃ പ്രാണ ഉദയത്യേഷ ഹ്യേനം ചാക്ഷുഷം പ്രാണമനുഗൃഹ്ണാനഃ । പൃഥിവ്യാം യാ ദേവതാ സൈഷാ പുരുഷസ്യ അപാനമവഷ്ടഭ്യാന്തരാ യദാകാശഃ സ സമാനോ വായുര്വ്യാനഃ

സൂര്യൻ പുറത്തുള്ള പ്രാണനാണ്; അവൻ ഉദയിക്കുമ്പോൾ കണ്ണുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രാണനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ ദേവത മനുഷ്യന്റെ അപാനനെ പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു. ഇടയിൽ ഉള്ള ആകാശം സമാനനാണ്; വായു വ്യാനനാണ്.

തേജോ ഹ വാ ഉദാനസ്തസ്മാദുപശാന്തതേജാഃ । പുനര്ഭവമിന്ദ്രിയൈര്മനസി സമ്പധ്യമാനൈഃ

ഉയർന്നുയരുന്ന പ്രാണൻ തന്നെ പ്രകാശമാണ്. അതുകൊണ്ട് പ്രകാശം ശമിച്ചപ്പോൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മനസ്സിൽ ലയിച്ച് വീണ്ടും ജന്മത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.

യച്ചിത്തസ്തേനൈഷ പ്രാണമായാതി । പ്രാണസ്തേജസാ യുക്തഃ സഹാത്മനാ തഥാസങ്കല്പിതം ലോകം നയതി

യാതൊരു മനസ്സോടെ പുറപ്പെടുന്നുവോ, അതോടെയാണ് പ്രാണൻ ചേർന്നുപോകുന്നത്. പ്രകാശത്തോടും ആത്മാവിനോടും കൂടിയ പ്രാണൻ, ആലോചനയാൽ സൃഷ്ടിച്ച ലോകത്തിലേക്ക് അവനെ നയിക്കുന്നു.

യ ഏവം വിദ്വാന് പ്രാണം വേദ ന ഹാസ്യ പ്രജാ ഹീയതേഽമൃതോ ഭവതി തദേഷഃ ശ്ലോകഃ

ഇങ്ങനെ പ്രാണത്തെ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് സന്താനങ്ങൾ നഷ്ടമാകുന്നില്ല; അവൻ അമൃതനായ് മാറുന്നു. ഇതാണ് ഈ ശ്ലോകം.

ഉത്പത്തിമായതിം സ്ഥാനം വിഭുത്വം ചൈവ പഞ്ചധാ । അധ്യാത്മം ചൈവ പ്രാണസ്യ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുതേ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുത ഇതി

സ്വന്തം ഉള്ളിലെ പ്രാണന്റെ ഉത്ഭവം, പ്രവേശനം, സ്ഥാനം, വ്യാപ്തി, അഞ്ചു ഭേദങ്ങൾ എന്നിവ അറിയുന്നവൻ അമൃതത നേടുന്നു; അറിയുമ്പോൾ അമൃതത പ്രാപിക്കുന്നു.

ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി തൃതീയഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം സൌര്യായണി ഗാര്ഗ്യഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന്നേതസ്മിന് പുരുഷേ കാനി സ്വപന്തി കാന്യസ്മിഞ്ജാഗ്രതി കതര ഏഷ ദേവഃ സ്വപ്നാന് പശ്യതി കസ്യൈതത് സുഖം ഭവതി കസ്മിന്നു സര്വേ സമ്പ്രതിഷ്ടിതാ ഭവന്തീതി

ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിൽ മൂന്നാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ സൗര്യായണി ഗാർഗ്യൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, ഈ മനുഷ്യനിൽ എന്തൊക്കെയാണ് ഉറങ്ങുന്നത്, എന്തൊക്കെയാണ് ഉണരുന്നത്, ആരാണ് സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നത്, ആരുടെ ആനന്ദമാണ് ഇത്, എല്ലാം ആരിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു?

പ്രാണാഗ്രയ ഏവൈതസ്മിന് പുരേ ജാഗ്രതി । ഗാര്ഹപത്യോ ഹ വാ ഏഷോഽപാനോ വ്യാനോഽന്വാഹാര്യപചനോ യദ്ഗാര്ഹപത്യാത് പ്രണീയതേ പ്രണയനാദാഹവനീയഃ പ്രാണഃ

ഈ നഗരത്തിൽ ഉണരുന്നവൻ പ്രധാന പ്രാണൻ മാത്രമാണ്. അപാനൻ ഗാർഹപത്യാഗ്നിപോലെയാണ്, വ്യാനൻ പാചകാഗ്നിപോലെയാണ്, ഗാർഹപത്യത്തിൽ നിന്ന് ആഹവനീയാഗ്നി ഉണരുന്നതുപോലെ, പ്രാണൻ ഉദാനനായി ഉയരുന്നു.

യദുച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസാവേതാവാഹുതീ സമം നയതീതി സ സമാനഃ । മനോ ഹ വാവ യജമാനഃ । ഇഷ്ടഫലമേവോദാനഃ । സ ഏനം യജമാനമഹരഹര്ബ്രഹ്മ ഗമയതി

ഉച്ച്വാസവും നിശ്വാസവും സമമായി കൂട്ടുന്നവൻ സമാനൻ ആണ്. മനസ്സാണ് യജമാനൻ. ഉദാനൻ യജ്ഞഫലമാണ്. അവൻ യജമാനനെ ദിവസേന ബ്രഹ്മത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

അത്രൈഷ ദേവഃ സ്വപ്നേ മഹിമാനമനുഭവതി । യദ്ദൃഷ്ടം ദൃഷ്ടമനുപശ്യതി ശ്രുതം ശ്രുതമേവാര്ഥമനുശൃണോതി ദേശദിഗന്തരൈശ്ച പ്രത്യനുഭൂതം പുനഃ പുനഃ പ്രത്യനുഭവതി ദൃഷ്ടം ചാദൃഷ്ടം ച ശ്രുതം ചാശ്രുതം ചാനുഭൂതം ചാനനുഭൂതം ച സ്ച്ചാസച്ച സര്വം പശ്യതി സര്വഃ പസ്യതി

സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ദേവൻ തന്റെ മഹത്വം അനുഭവിക്കുന്നു; കണ്ടത് വീണ്ടും കാണുന്നു, കേട്ടത് വീണ്ടും കേൾക്കുന്നു, വിവിധ ദേശങ്ങളിൽ അനുഭവിച്ചതു വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു. കണ്ടതും കാണാത്തതും, കേട്ടതും കേൾക്കാത്തതും, അനുഭവിച്ചതും അനുഭവിക്കാത്തതും, സത്യമും അസത്യമുമൊക്കെയും അവൻ കാണുന്നു; എല്ലാം കാണുന്നു.

സ യദാ തേജസാഽഭിഭൂതോ ഭവതി । അത്രൈഷ ദേവഃ സ്വപ്നാന്ന പശ്യത്യഥ യദൈതസ്മിഞ്ശരീര ഏതത്സുഖം ഭവതി

പ്രകാശം അവനെ ആക്രമിക്കുമ്പോൾ ഈ ദേവൻ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നില്ല; അപ്പോൾ ഈ ശരീരത്തിൽ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.

സ യഥാ സോഭ്യ വയാംസി വസോവൃക്ഷം സംപ്രതിഷ്ഠന്തേ । ഏവം ഹ വൈ തത് സര്വം പര ആത്മനി സംപ്രതിഷ്ഠതേ

പക്ഷികൾ ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ കൂടിയിടുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പരമാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു.

ഏഷ ഹി ദ്രഷ്ടാ സ്പ്രഷ്ടാ ശ്രോതാ ഘ്രാതാ രസയിതാ മന്താ ബോദ്ധാ കര്താ വിജ്ഞാനാത്മാ പുരുഷഃ । സ പരേഽക്ഷര ആത്മനി സമ്പ്രതിഷ്ഠതേ

ഇവൻ തന്നെയാണ് കാണുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ, കേൾക്കുന്നവൻ, നക്കുന്നവൻ, രുചിക്കുന്നവൻ, ചിന്തിക്കുന്നവൻ, അറിയുന്നവൻ, പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ—വിജ്ഞാനാത്മാവായ പുരുഷൻ. അവൻ പരമക്ഷരാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു.

പരമേവാക്ഷരം പ്രതിപദ്യതേ സ യോ ഹ വൈ തദച്ഛായമശരീരമ്ലോഹിതം ശുഭ്രമക്ഷരം വേദയതേ യസ്തു സോമ്യ । സ സര്വജ്ഞഃ സര്വോ ഭവതി । തദേഷ ശ്ലോകഃ

ഊഹ്യനായ സത്യകാമ, നിഴലില്ലാത്തത്, ശരീരമില്ലാത്തത്, വർണ്ണരഹിതം, ശുദ്ധവും ക്ഷരമില്ലാത്തതുമായത് ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ പരമക്ഷരത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവൻ സർവ്വജ്ഞനായി എല്ലാം ആകുന്നു. ഇതാണ് ഈ ശ്ലോകം.

വിജ്ഞാനാത്മാ സഹ ദേവൈശ്ച സര്വൈഃ പ്രാണാ ഭുതാനി സംപ്രതിഷ്ഠന്തി യത്ര തദക്ഷരം വേദയതേ യസ്തു സോമ്യ സ സര്വജ്ഞഃ സര്വമേവാവിവേശേതി

വിജ്ഞാനാത്മാവും എല്ലാ ദേവതകളും, പ്രാണന്മാരും ഭൂതങ്ങളും എല്ലാം സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നതിടത്ത് ആ ക്ഷരത്തെ ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, സോമ്യ, അവൻ സർവ്വജ്ഞനായി എല്ലായിടത്തും പ്രവേശിക്കുന്നു.

ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി ചതുര്ഥഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം ശൈബ്യഃ സത്യകാമഃ പപ്രച്ഛ । സ യോ ഹ വൈ തദ്ഭഗവന്മനുഷ്യേഷു പ്രായണാന്തമോങ്കാരമഭിധ്യായീത । കതമം വാവ സ തേന ലോകം ജയതീതി । തസ്മൈ സ ഹോവാച

ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിലെ നാലാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ ശൈബ്യനായ സത്യകാമൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, മനുഷ്യരിൽ ആരെങ്കിലും മരണസമയത്ത് ഓം എന്നതിൽ ധ്യാനം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അതിനാൽ അവൻ ഏത് ലോകം ജയിക്കും? അതിന് അദ്ദേഹം ഉത്തരം പറഞ്ഞു:

ഏതദ്വൈ സത്യകാമ പരം ചാപരം ച ബ്രഹ്മ യദോങ്കാരഃ । തസ്മാദ്വിദ്വാനേതേനൈവായതനേനൈകതരമന്വേതി

സത്യകാമ, പരബ്രഹ്മവും അപരബ്രഹ്മവും ഓം എന്നതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അറിവുള്ളവൻ ഈ മാർഗ്ഗം ഉപയോഗിച്ച് ഒന്നിലൊന്ന് പ്രാപിക്കുന്നു.

സ യധ്യേകമാത്രമഭിധ്യായീത സ തേനൈവ സംവേദിതസ്തൂര്ണമേവ ജഗത്യാഭിസംപധ്യതേ । തമൃചോ മനുഷ്യലോകമുപനയന്തേ സ തത്ര തപസാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശ്രദ്ധയാ സംപന്നോ മഹിമാനമനുഭവതി

ഒറ്റ അക്ഷരത്തിൽ മാത്രം ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവൻ അതിനാൽ തന്നെ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ ജനിക്കുന്നു. ഋചുകൾ അവനെ മനുഷ്യലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അവിടെ, തപസ്സും ബ്രഹ്മചര്യയും വിശ്വാസവുംകൊണ്ട് അവൻ മഹത്വം അനുഭവിക്കുന്നു.

അഥ യദി ദ്വിമാത്രേണ മനസി സംപദ്യതേ സോഽന്തരിക്ഷം യജുര്ഭിരുന്നീയതേ സോമലോകമ് । സ സോമലോകേ വിഭുതിമനുഭൂയ പുനരാവര്തതേ

ഇനി, രണ്ട് അളവിൽ മനസ്സിൽ ലയിച്ചാൽ, യജുര്‍വേദത്തിന്റെ വഴിയിലൂടെ ആൾക്ക് അന്തരീക്ഷലോകത്തിലേക്ക് എത്താം; അവിടെ സോമലോകത്തിൽ മഹത്വം അനുഭവിച്ച ശേഷം, വീണ്ടും ജന്മം സ്വീകരിക്കും.

തിസ്രോ മാത്രാ മൃത്യുമത്യഃ പ്രയുക്താ അന്യോന്യസക്താഃ അനവിപ്രയുക്താഃ । ക്രിയാസു ബാഹ്യാഭ്യന്തരമധ്യമാസു സമ്യക് പ്രയുക്താസു ന കമ്പതേ ജ്ഞഃ

മൂന്നു അളവുകൾ മൃത്യുവുള്ളവനിൽ ചേർത്തുപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു, ഒരിക്കലും വേർപെടുന്നില്ല; പുറം, അകത്ത്, മധ്യത്തിൽ എന്നിങ്ങനെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും ശരിയായി ഉപയോഗിച്ചാൽ, അറിവുള്ളവൻ ഒരിക്കലും ചലിക്കുകയില്ല.

ഋഗ്ഭിരേതം യജുര്ഭിരന്തരിക്ഷം സാമഭിര്യത് തത് കവയോ വേദയന്തേ । തമോങ്കാരേണൈവായതനേനാന്വേതി വിദ്വാന് യത്തച്ഛാന്തമജരമമൃതമഭയം പരം ചേതി

ഋഗ്വേദം കൊണ്ട് ഇതിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്; യജുര്‍വേദം കൊണ്ട് അന്തരീക്ഷത്തിലേക്കാണ്; സാമവേദം കൊണ്ട് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നതിലേക്കാണ്; ഒം എന്നതിനെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, ജ്ഞാനി ശാന്തവും വയസ്സില്ലാത്തതും അമൃതവും ഭയരഹിതവും പരമമായതുമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.

തസ്മൈ സ ഹോവാച । ഇഹൈഇവാന്തഃശരീരേ സോഭ്യ സ പുരുഷോ യസ്മിന്നതാഃ ഷോഡശകലാഃ പ്രഭവന്തീതി

അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെയേ, ശരീരത്തിനകത്താണ് ആ പുരുഷൻ; അവനിൽ തന്നെയാണ് ഈ പതിനാറു ഭാഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.'