ഏഷോഽഗ്നിസ്തപത്യേഷ സൂര്യ ഏഷ പര്ജന്യോ മഘവാനേഷ വായുഃ ഏഷ പൃഥിവീ രയിര്ദേവഃ സദസച്ചാമൃതം ച യത്
അവൻ തന്നെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയാണ്, അവൻ സൂര്യനാണ്, അവൻ മഴവെക്കുന്ന പർജ്ഞനാണ്, അവൻ വായുവാണ്, അവൻ ഭൂമിയാണ്, സമ്പത്തിന്റെ ഉടമയാണ്, സത്യം അസത്യം, അമൃതം എന്നിവയും അവനാണ്.
അരാ ഇവ രഥനാഭൌ പ്രാണേ സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ് । ഋചോ യജൂഁഷി സാമാനി യജ്ഞഃ ക്ഷത്രം ബ്രഹ്മ ച
ചക്രത്തിന്റെ ആകിൽ സ്പോക്കുകൾ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പ്രാണനിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു: ഋഗ്, യജുര്, സാമവേദങ്ങൾ, യാഗം, രാജത്വം, ബ്രാഹ്മണത്വം എന്നിവയും.
പ്രജാപതിശ്ചരസി ഗര്ഭേ ത്വമേവ പ്രതിജായസേ । തുഭ്യം പ്രാണ പ്രജാസ്ത്വിമാ ബലിം ഹരന്തി യഃ പ്രണൈഃ പ്രതിതിഷ്ഠസി
പ്രാണനേ, നീ സൃഷ്ടികർത്താവായി ഗർഭത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; നീ തന്നെയാണ് വീണ്ടും ജനിക്കുന്നത്. ഈ ജീവികൾ നിനക്ക് ബലി അർപ്പിക്കുന്നു, കാരണം നീ പ്രാണങ്ങളിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ദേവാനാമസി വഹ്നിതമഃ പിതൃണാം പ്രഥമാ സ്വധാ । ഋഷീണാം ചരിതം സത്യമഥര്വാങ്ഗിരസാമസി
ദേവന്മാരിൽ നീ ഏറ്റവും പ്രകാശവാനാണ്, പിതൃകൾക്കിടയിൽ ആദ്യ സ്വധയാണ്, ഋഷിമാരിൽ നീ സത്യമായ ആചാരമാണ്, നീ അതർവനും അങ്കിരസുമാണ്.
ഇന്ദ്രസ്ത്വം പ്രാണ തേജസാ രുദ്രോഽസി പരിരക്ഷിതാ । ത്വമന്തരിക്ഷേ ചരസി സൂര്യസ്ത്വം ജ്യോതിഷാം പതിഃ
പ്രാണനേ, നിന്റെ തേജസ്സാൽ നീ ഇന്ദ്രനാണ്; നീ രക്ഷകനായ രുദ്രനാണ്; നീ അന്തരീക്ഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; നീ സൂര്യനാണ്, പ്രകാശങ്ങളുടെ അധിപൻ.
യദാ ത്വമഭിവര്ഷസ്യഥേമാഃ പ്രാണ തേ പ്രജാഃ । ആനന്ദരൂപാസ്തിഷ്ഠന്തി കാമായാന്നം ഭവിഷ്യതീതി
പ്രാണനേ, നീ മഴപോലെ പെയ്യുമ്പോൾ, ഈ ജീവികൾ സന്തോഷത്തോടെ 'നമുക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള ഭക്ഷണം ലഭിക്കും' എന്ന് ആലോചിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്നു.
വ്രാത്യസ്ത്വം പ്രാണൈകര്ഷരത്താ വിശ്വസ്യ സത്പതിഃ । വയമാദ്യസ്യ ദാതാരഃ പിതാ ത്വം മാതരിശ്വ നഃ
പ്രാണനേ, നീ സഞ്ചാരിയാണ്, ഏകരഥിയാണ്, സർവ്വത്തിന്റെ അധിപനാണ്. ഞങ്ങൾ ആദ്യം അർപ്പിക്കുന്നവർ, നീ ഞങ്ങളുടെ പിതാവാണ്, മാതരിശ്വനേ.
യാ തേ തനൂര്വാചി പ്രതിഷ്ഠിതാ യാ ശ്രോത്രേ യാ ച ചക്ഷുഷി । യാ ച മനസി സന്തതാ ശിവാം താം കുരൂ മോത്ക്രമീഃ
നിന്റെ രൂപം വാക്കിൽ, ചെവിയിൽ, കണ്ണിൽ, മനസ്സിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും, അതെല്ലാം ഞങ്ങൾക്ക് ശുഭമായിരിക്കട്ടെ; നീ ഞങ്ങളെ വിട്ടുപോകരുത്.
പ്രാണസ്യേദം വശേ സര്വം ത്രിദിവേ യത് പ്രതിഷ്ഠിതമ് । മാതേവ പുത്രാന് രക്ഷസ്വ ശ്രീശ്ച പ്രജ്ഞാം ച വിധേഹി ന ഇതി
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതെല്ലാം പ്രാണന്റെ അധീനത്തിലാണ്. അമ്മ കുട്ടികളെ പോലെ ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം; സമൃദ്ധിയും ജ്ഞാനവും ഞങ്ങൾക്ക് നൽകണം.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി ദ്വിതീയഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം കൌശല്യഷ്ചാശ്വലായനഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് കുത ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ കഥമായാത്യസ്മിഞ്ശരീര ആത്മാനം വാ പ്രവിഭജ്യ കഥം പ്രതിഷ്ഠതേ കേനോത്ക്രമതേ കഥം ബഹ്യമഭിധതേ കഥമധ്യാത്മമിതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷദിലെ രണ്ടാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ കൗശല്യൻ, അശ്വലായനന്റെ പുത്രൻ, ചോദിച്ചു: "ഭഗവാനേ, ഈ പ്രാണൻ എവിടുനിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്? എങ്ങനെ ഈ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു? എങ്ങനെ തന്നെ വിഭജിച്ച് പതിയുന്നു? എങ്ങനെ പുറത്ത് പോകുന്നു? എങ്ങനെ അകത്തും പുറത്തും നിലനിർത്തുന്നു?"
തസ്മൈ സ ഹോഉവാചാതിപ്രഷ്ചാന് പൃച്ഛസി ബ്രഹ്മിഷ്ഠോഽസീതി തസ്മാത്തേഽഹം ബ്രവീമി
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "നീ സാധാരണക്കാരനല്ലാത്ത ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മത്തിൽ ഭക്തിയുള്ളവനാണ് നീ. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു."
ആത്മന ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ । യഥൈഷാ പുരുഷേ ഛായൈതസ്മിന്നേതദാതതം മനോകൃതേനായാത്യസ്മിഞ്ശരീരേ
ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ഈ പ്രാണൻ ജനിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ നിഴൽപോലെ, ഇതു അതിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഇത് ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
യഥാ സമ്രാദേവാധികൃതാന് വിനിയുങ്ക്തേ । ഏതന് ഗ്രാമാനോതാന് ഗ്രാമാനധിതിഷ്ടസ്വേത്യേവമേവൈഷ പ്രാണ ഇതരാന് പ്രാണാന് പൃഥക് പൃഥഗേവ സന്നിധത്തേ പായൂപസ്ഥേഽപാനം ചക്ഷുഃശ്രോത്രേ മുഖനാസികാഭ്യാം പ്രാണഃ സ്വയം പ്രാതിഷ്ടതേ മധ്യേ തു സമാനഃ । ഏഷ ഹ്യേതദ്ധുതമന്നം സമം നയതി തസ്മാദേതാഃ സപ്താര്ചിഷോ ഭവന്തി
രാജാവ് ഉദ്യോഗസ്ഥരെ ഗ്രാമങ്ങൾ ഭരിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രാണൻ മറ്റു പ്രാണന്മാരെ വേർതിരിച്ച് ഓരോ ഭാഗത്തും നിയോഗിക്കുന്നു. അപാനൻ പുറംശേഷി, ജനനേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ; പ്രാണൻ കണ്ണ്, ചെവി, വായ്, മൂക്കിൽ; സമാനൻ നടുവിൽ. സമാനൻ അർപ്പിച്ച ഭക്ഷണം സമമായി വിതരണം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇവയെല്ലാം ഏഴ് ജ്വാലകളാണ്.
ഹൃദി ഹ്യേഷ ആത്മാ । അത്രൈതദേകശതം നാഡീനം താസാം ശതം ശതമേകൈകസ്യാ ദ്വാസപ്തതിര്ദ്വാസപ്തതിഃ പ്രതിശാഖാനാഡീസഹസ്രാണി ഭവന്ത്യാസു വ്യാനശ്ചരതി
ഈ ആത്മാവ് ഹൃദയത്തിലാണ്. അവിടെ നൂറ്റൊന്ന് നാഡികൾ ഉണ്ട്; ഓരോന്നിലും നൂറ് ശാഖകളും, ഓരോ ശാഖയിലും എഴുപത്തിരണ്ടായിരം ഉപശാഖകളും ഉണ്ട്. ഇവയിൽ വ്യാനൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അഥൈകയോര്ധ്വ ഉദാനഃ പുണ്യേന പുണ്യം ലോകം നയതി പാപേന പാപമുഭാഭ്യാമേവ മനുഷ്യലോകമ്
അവയിൽ ഒന്നിലൂടെ ഉദാനൻ മേലോട്ടുയരുന്നു; പുണ്യത്തോടെ പുണ്യലോകത്തിലേക്കും, പാപത്തോടെ പാപലോകത്തിലേക്കും, ഇരുവരുടെയും ഫലമായി മനുഷ്യലോകത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു.
ആദിത്യോ ഹ വൈ ബാഹ്യഃ പ്രാണ ഉദയത്യേഷ ഹ്യേനം ചാക്ഷുഷം പ്രാണമനുഗൃഹ്ണാനഃ । പൃഥിവ്യാം യാ ദേവതാ സൈഷാ പുരുഷസ്യ അപാനമവഷ്ടഭ്യാന്തരാ യദാകാശഃ സ സമാനോ വായുര്വ്യാനഃ
സൂര്യൻ പുറത്തുള്ള പ്രാണനാണ്; അവൻ ഉദയിക്കുമ്പോൾ കണ്ണുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രാണനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ ദേവത മനുഷ്യന്റെ അപാനനെ പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു. ഇടയിൽ ഉള്ള ആകാശം സമാനനാണ്; വായു വ്യാനനാണ്.
തേജോ ഹ വാ ഉദാനസ്തസ്മാദുപശാന്തതേജാഃ । പുനര്ഭവമിന്ദ്രിയൈര്മനസി സമ്പധ്യമാനൈഃ
ഉയർന്നുയരുന്ന പ്രാണൻ തന്നെ പ്രകാശമാണ്. അതുകൊണ്ട് പ്രകാശം ശമിച്ചപ്പോൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മനസ്സിൽ ലയിച്ച് വീണ്ടും ജന്മത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
യച്ചിത്തസ്തേനൈഷ പ്രാണമായാതി । പ്രാണസ്തേജസാ യുക്തഃ സഹാത്മനാ തഥാസങ്കല്പിതം ലോകം നയതി
യാതൊരു മനസ്സോടെ പുറപ്പെടുന്നുവോ, അതോടെയാണ് പ്രാണൻ ചേർന്നുപോകുന്നത്. പ്രകാശത്തോടും ആത്മാവിനോടും കൂടിയ പ്രാണൻ, ആലോചനയാൽ സൃഷ്ടിച്ച ലോകത്തിലേക്ക് അവനെ നയിക്കുന്നു.
യ ഏവം വിദ്വാന് പ്രാണം വേദ ന ഹാസ്യ പ്രജാ ഹീയതേഽമൃതോ ഭവതി തദേഷഃ ശ്ലോകഃ
ഇങ്ങനെ പ്രാണത്തെ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് സന്താനങ്ങൾ നഷ്ടമാകുന്നില്ല; അവൻ അമൃതനായ് മാറുന്നു. ഇതാണ് ഈ ശ്ലോകം.
ഉത്പത്തിമായതിം സ്ഥാനം വിഭുത്വം ചൈവ പഞ്ചധാ । അധ്യാത്മം ചൈവ പ്രാണസ്യ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുതേ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുത ഇതി
സ്വന്തം ഉള്ളിലെ പ്രാണന്റെ ഉത്ഭവം, പ്രവേശനം, സ്ഥാനം, വ്യാപ്തി, അഞ്ചു ഭേദങ്ങൾ എന്നിവ അറിയുന്നവൻ അമൃതത നേടുന്നു; അറിയുമ്പോൾ അമൃതത പ്രാപിക്കുന്നു.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി തൃതീയഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം സൌര്യായണി ഗാര്ഗ്യഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന്നേതസ്മിന് പുരുഷേ കാനി സ്വപന്തി കാന്യസ്മിഞ്ജാഗ്രതി കതര ഏഷ ദേവഃ സ്വപ്നാന് പശ്യതി കസ്യൈതത് സുഖം ഭവതി കസ്മിന്നു സര്വേ സമ്പ്രതിഷ്ടിതാ ഭവന്തീതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിൽ മൂന്നാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ സൗര്യായണി ഗാർഗ്യൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, ഈ മനുഷ്യനിൽ എന്തൊക്കെയാണ് ഉറങ്ങുന്നത്, എന്തൊക്കെയാണ് ഉണരുന്നത്, ആരാണ് സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നത്, ആരുടെ ആനന്ദമാണ് ഇത്, എല്ലാം ആരിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു?
പ്രാണാഗ്രയ ഏവൈതസ്മിന് പുരേ ജാഗ്രതി । ഗാര്ഹപത്യോ ഹ വാ ഏഷോഽപാനോ വ്യാനോഽന്വാഹാര്യപചനോ യദ്ഗാര്ഹപത്യാത് പ്രണീയതേ പ്രണയനാദാഹവനീയഃ പ്രാണഃ
ഈ നഗരത്തിൽ ഉണരുന്നവൻ പ്രധാന പ്രാണൻ മാത്രമാണ്. അപാനൻ ഗാർഹപത്യാഗ്നിപോലെയാണ്, വ്യാനൻ പാചകാഗ്നിപോലെയാണ്, ഗാർഹപത്യത്തിൽ നിന്ന് ആഹവനീയാഗ്നി ഉണരുന്നതുപോലെ, പ്രാണൻ ഉദാനനായി ഉയരുന്നു.
യദുച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസാവേതാവാഹുതീ സമം നയതീതി സ സമാനഃ । മനോ ഹ വാവ യജമാനഃ । ഇഷ്ടഫലമേവോദാനഃ । സ ഏനം യജമാനമഹരഹര്ബ്രഹ്മ ഗമയതി
ഉച്ച്വാസവും നിശ്വാസവും സമമായി കൂട്ടുന്നവൻ സമാനൻ ആണ്. മനസ്സാണ് യജമാനൻ. ഉദാനൻ യജ്ഞഫലമാണ്. അവൻ യജമാനനെ ദിവസേന ബ്രഹ്മത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
അത്രൈഷ ദേവഃ സ്വപ്നേ മഹിമാനമനുഭവതി । യദ്ദൃഷ്ടം ദൃഷ്ടമനുപശ്യതി ശ്രുതം ശ്രുതമേവാര്ഥമനുശൃണോതി ദേശദിഗന്തരൈശ്ച പ്രത്യനുഭൂതം പുനഃ പുനഃ പ്രത്യനുഭവതി ദൃഷ്ടം ചാദൃഷ്ടം ച ശ്രുതം ചാശ്രുതം ചാനുഭൂതം ചാനനുഭൂതം ച സ്ച്ചാസച്ച സര്വം പശ്യതി സര്വഃ പസ്യതി
സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ദേവൻ തന്റെ മഹത്വം അനുഭവിക്കുന്നു; കണ്ടത് വീണ്ടും കാണുന്നു, കേട്ടത് വീണ്ടും കേൾക്കുന്നു, വിവിധ ദേശങ്ങളിൽ അനുഭവിച്ചതു വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു. കണ്ടതും കാണാത്തതും, കേട്ടതും കേൾക്കാത്തതും, അനുഭവിച്ചതും അനുഭവിക്കാത്തതും, സത്യമും അസത്യമുമൊക്കെയും അവൻ കാണുന്നു; എല്ലാം കാണുന്നു.
സ യദാ തേജസാഽഭിഭൂതോ ഭവതി । അത്രൈഷ ദേവഃ സ്വപ്നാന്ന പശ്യത്യഥ യദൈതസ്മിഞ്ശരീര ഏതത്സുഖം ഭവതി
പ്രകാശം അവനെ ആക്രമിക്കുമ്പോൾ ഈ ദേവൻ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നില്ല; അപ്പോൾ ഈ ശരീരത്തിൽ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.
സ യഥാ സോഭ്യ വയാംസി വസോവൃക്ഷം സംപ്രതിഷ്ഠന്തേ । ഏവം ഹ വൈ തത് സര്വം പര ആത്മനി സംപ്രതിഷ്ഠതേ
പക്ഷികൾ ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ കൂടിയിടുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പരമാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു.
ഏഷ ഹി ദ്രഷ്ടാ സ്പ്രഷ്ടാ ശ്രോതാ ഘ്രാതാ രസയിതാ മന്താ ബോദ്ധാ കര്താ വിജ്ഞാനാത്മാ പുരുഷഃ । സ പരേഽക്ഷര ആത്മനി സമ്പ്രതിഷ്ഠതേ
ഇവൻ തന്നെയാണ് കാണുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ, കേൾക്കുന്നവൻ, നക്കുന്നവൻ, രുചിക്കുന്നവൻ, ചിന്തിക്കുന്നവൻ, അറിയുന്നവൻ, പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ—വിജ്ഞാനാത്മാവായ പുരുഷൻ. അവൻ പരമക്ഷരാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു.
പരമേവാക്ഷരം പ്രതിപദ്യതേ സ യോ ഹ വൈ തദച്ഛായമശരീരമ്ലോഹിതം ശുഭ്രമക്ഷരം വേദയതേ യസ്തു സോമ്യ । സ സര്വജ്ഞഃ സര്വോ ഭവതി । തദേഷ ശ്ലോകഃ
ഊഹ്യനായ സത്യകാമ, നിഴലില്ലാത്തത്, ശരീരമില്ലാത്തത്, വർണ്ണരഹിതം, ശുദ്ധവും ക്ഷരമില്ലാത്തതുമായത് ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ പരമക്ഷരത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവൻ സർവ്വജ്ഞനായി എല്ലാം ആകുന്നു. ഇതാണ് ഈ ശ്ലോകം.
തസ്മൈ സ ഹോവച । യഥ ഗാര്ഗ്യ മരീചയോഽര്കസ്യാസ്തം ഗച്ഛതഃ സര്വാ ഏതസ്മിംസ്തേജോമണ്ഡല ഏകീഭവന്തി । താഃ പുനഃ പുനരുദയതഃ പ്രചരന്ത്യേവം ഹ വൈ തത് സര്വം പരേ ദേവേ മനസ്യേകീഭവതി തേന തര്ഹ്യേഷ പുരുഷോ ന ശൃണോതി ന പശ്യതി ന ജിഘ്രതി ന രസയതേ ന സ്പൃശതേ നാഭിവദതേ നാദത്തേ നാനന്ദയതേ ന വിസൃജതേ നേയായതേ സ്വപിതീത്യാചക്ഷതേ
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഗാർഗ്യ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രകാശവലയത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ, ഉദയിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പരമദൈവമായ മനസ്സിൽ ലയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ കേൾക്കുകയില്ല, കാണുകയില്ല, നക്കുകയില്ല, രുചിക്കുകയില്ല, സ്പർശിക്കുകയില്ല, സംസാരിക്കുകയില്ല, പിടിക്കുകയില്ല, ആസ്വദിക്കുകയില്ല, വിട്ടയക്കുകയില്ല, നീങ്ങുകയില്ല; അപ്പോൾ അവൻ ഉറങ്ങുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
പൃഥിവീ ച പൃഥിവീമാത്രാ ചാപശ്ചാപോമാത്രാ ച തേജശ്ച തേജോമാത്രാ ച വായുശ്ച വായുമാത്രാ ചാകാശശ്ചാകാശമാത്രാ ച ചക്ഷുശ്ച ദ്രഷ്ടവ്യം ച ശ്രോത്രം ച ശ്രോതവ്യം ച ഗ്രാണം ച ഘ്രാതവ്യം ച രസശ്ച രസയിതവ്യം ച ത്വക്ച സ്പര്ശയിതവ്യം ച വാക്ച വക്തവ്യം ച ഹസ്തൌ ചാദാതവ്യം ചോപസ്ഥശ്ചാനന്ദയിതവ്യം ച പായുശ്ച വിസര്ജയിതവ്യം ച യാദൌ ച ഗന്തവ്യം ച മനശ്ച മന്തവ്യം ച ബുദ്ധിശ്ച ബോദ്ധിവ്യം ചാഹങ്കാരശ്ചാഹങ്കര്തവ്യം ച ചിത്തം ച ചേതയിതവ്യം ച തേജശ്ച വിദ്യോതയിതവ്യം ച പ്രാണശ്ച വിദ്യാരയിതവ്യം ച
ഭൂമി, ഭൂമിയുടെ സാരാംശം, ജലം, ജലത്തിന്റെ സാരാംശം, അഗ്നി, അഗ്നിയുടെ സാരാംശം, വായു, വായുവിന്റെ സാരാംശം, ആകാശം, ആകാശത്തിന്റെ സാരാംശം; കണ്ണും കാണേണ്ടതും, ചെവിയും കേൾക്കേണ്ടതും, മൂക്കും നക്കേണ്ടതും, രസം രുചിക്കേണ്ടതും, ത്വക്കും സ്പർശിക്കേണ്ടതും, വാക്കും പറയേണ്ടതും, കൈകളും പിടിക്കേണ്ടതും, ഉപസ്ഥവും ആസ്വദിക്കേണ്ടതും, പായുവും പുറത്താക്കേണ്ടതും, കാലുകളും പോകേണ്ടതും, മനസ്സും ചിന്തിക്കേണ്ടതും, ബുദ്ധിയും ഗ്രഹിക്കേണ്ടതും, അഹങ്കാരവും അഹംഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കേണ്ടതും, ചിത്തവും ചിന്തിക്കേണ്ടതും, പ്രകാശവും പ്രകാശിപ്പിക്കേണ്ടതും, പ്രാണനും നിലനിർത്തേണ്ടതും—