പഞ്ചപാദം പിതരം ദ്വാദശാകൃതിം ദിവ ആഹുഃ പരേ അര്ധേ പുരീഷിണമ് । അഥേമേ അന്യ ഉ പരേ വിചക്ഷണം സപ്തചക്രേ ഷഡര ആഹുരര്പിതമിതി
അവനെ അഞ്ചു കാലുകളും പന്ത്രണ്ടു രൂപങ്ങളും ഉള്ള പിതാവാണ് എന്ന് പറയുന്നു; ഉയർന്ന പാതിയിൽ അവൻ നഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നു. മറ്റുചിലർ, ജ്ഞാനികൾ, അവൻ ഏഴു ചക്രങ്ങളുള്ള, ആറു അക്ഷങ്ങളുള്ള രഥത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണ് എന്നും പറയുന്നു.
മാസോ വൈ പ്രജാപതിസ്തസ്യ കൃഷ്ണപക്ഷ ഏവ രയിഃ ശുക്ലഃ പ്രണസ്തസ്മാദേത ഋഷയഃ ശുക്ല ഇഷ്ടം കുര്വന്തീതര ഇതരസ്മിന്
മാസം പ്രജാപതിയാണ്; അതിൽ കൃഷ്ണപക്ഷം രയമാണ്, ശുക്ലപക്ഷം പ്രാണൻ. അതുകൊണ്ടാണ് ഋഷിമാർ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നത്, മറുവശത്ത് അല്ല.
അഹോരാത്രോ വൈ പ്രജാപതിസ്തസ്യാഹരേവ പ്രാണോ രാത്രിരേവ രയിഃ പ്രാണം വാ ഏതേ പ്രസ്കന്ദന്തി യേ ദിവാ രത്യാ സംയുജ്യന്തേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്യദ്രാത്രൌ രത്യാ സംയുജ്യന്തേ
പകലും രാത്രിയും പ്രജാപതിയാണ്; അതിൽ പകൽ പ്രാണൻ, രാത്രി രയമാണ്. പകലിൽ ലൈംഗികസംയോജനത്തിലേർപ്പെടുന്നവർ പ്രാണനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു; രാത്രിയിൽ സംയോജിക്കുന്നവർ ബ്രഹ്മചര്യമാണ് പാലിക്കുന്നത്.
അന്നം വൈ പ്രജാപതിസ്തതോ ഹ വൈ തദ്രേതസ്തസ്മാദിമാഃ പ്രജാഃ പ്രജായന്ത ഇതി
അന്നം പ്രജാപതിയാണ്; അതിൽ നിന്ന് വീര്യം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ ജീവികൾ വീര്യത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു.
തദ്യേ ഹ വൈ തത് പ്രജാപതിവ്രതം ചരന്തി തേ മിഥുനമുത്പാദയന്തേ । തേഷാമേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകോ യേഷാം തപോ ബ്രഹ്മചര്യം യേഷു സത്യം പ്രതിഷ്ടിതമ്
പ്രജാപതിവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ ദമ്പതികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. austerity, brahmacharya, and truth are established in them. Only for them is the ബ്രഹ്മലോകം.
തേഷാമസൌ വിരജോ ബ്രഹ്മലോകോ ന യേഷു ജിഹ്മമനൃതം ന മായാ ചേതി
അവരിൽ വഞ്ചനയോ അസത്യമോ മായയോ ഇല്ലാത്തവർക്കാണ് ആ നിർമ്മലമായ ബ്രഹ്മലോകം.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി പ്രഥമഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം ഭാര്ഗവോ വൈദര്ഭിഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് കത്യേവ ദേവാഃ പ്രചാം ദിധാരയന്തേ കതര ഏതത് പ്രകശയന്തേ കഃ പുനരേഷാം വരിഷ്ഠ ഇതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിലെ ആദ്യത്തെ ചോദ്യം സമാപിക്കുന്നു. പിന്നെ വൈദർഭിയുടെ മകൻ ഭാർഗവൻ ചോദിച്ചു: 'ഭഗവാൻ, എത്ര ദേവതകളാണ് ഈ സൃഷ്ടിയെ നിലനിർത്തുന്നത്? അവയിൽ ഏതാണ് ഇത് പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നത്? അവയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ആരാണ്?'
തസ്മൈ സ ഹോവാചാകാശോ ഹ വാ ഏഷ ദേവോ വായുരഗ്നിരാപഃ പൃഥിവീ വാങ്മനശ്ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ച । തേ പ്രകാശ്യാഭിവദന്തി വയമേതദ്ബാണമവഷ്ടഭ്യ വിധാരയാമഃ
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, വാക്ക്, മനസ്സ്, കണ്ണ്, ചെവി — ഈ ദേവതകൾ അവരുടെ ശക്തികൾ പ്രകടിപ്പിച്ച് പറയുന്നു: “ഞങ്ങൾ ഈ ശരീരം നമ്മുടെ ശക്തിയാൽ നിലനിർത്തുന്നു.”'
താന് വരിഷ്ഠഃ പ്രാണ ഉവാച । മാ മോഹമാപദ്യഥ അഹമേവൈതത് പഞ്ചധാഽഽത്മാനം പ്രവിഭജ്യൈതദ്ബാണമവഷ്ടഭ്യ വിധാരയാമീതി തേഽശ്രദ്ദധാനാ ബഭൂവുഃ
അപ്പോൾ പ്രാണൻ, അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനൻ, പറഞ്ഞു: "നിങ്ങൾ ഭ്രമത്തിൽ പെടേണ്ട. ഈ ശരീരം ഞാൻ തന്നെ, അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, ഒന്നിച്ച് പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു." എന്നിരുന്നാലും അവർ അതിൽ വിശ്വസിച്ചില്ല.
സോഽഭിമാനാദൂര്ധ്വമുത്ക്രാമത ഇവ തസ്മിന്നുത്ക്രാമത്യഥേതരേ സര്വ ഏവോത്ക്രാമന്തേ തസ്മി/ശ്ച പ്രതിഷ്ഠമാനേ സര്വ ഏവ പ്രതിഷ്ഠന്തേ । തദ്യഥാ മക്ഷികാ മധുകരരാജാനമുത്ക്രാമന്തം സര്വ ഏവോത്ക്രമന്തേ തസ്മി/ഷ്ച പ്രത്ഷ്ഠമാനേ സര്വ ഏവ പ്രതിഷ്ടന്ത ഏവമ് വാങ്മനഷ്ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ച തേ പ്രീതാഃ പ്രാണം സ്തുന്വന്തി
ഏഷോഽഗ്നിസ്തപത്യേഷ സൂര്യ ഏഷ പര്ജന്യോ മഘവാനേഷ വായുഃ ഏഷ പൃഥിവീ രയിര്ദേവഃ സദസച്ചാമൃതം ച യത്
അവൻ തന്നെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയാണ്, അവൻ സൂര്യനാണ്, അവൻ മഴവെക്കുന്ന പർജ്ഞനാണ്, അവൻ വായുവാണ്, അവൻ ഭൂമിയാണ്, സമ്പത്തിന്റെ ഉടമയാണ്, സത്യം അസത്യം, അമൃതം എന്നിവയും അവനാണ്.
അരാ ഇവ രഥനാഭൌ പ്രാണേ സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ് । ഋചോ യജൂഁഷി സാമാനി യജ്ഞഃ ക്ഷത്രം ബ്രഹ്മ ച
ചക്രത്തിന്റെ ആകിൽ സ്പോക്കുകൾ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പ്രാണനിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു: ഋഗ്, യജുര്, സാമവേദങ്ങൾ, യാഗം, രാജത്വം, ബ്രാഹ്മണത്വം എന്നിവയും.
പ്രജാപതിശ്ചരസി ഗര്ഭേ ത്വമേവ പ്രതിജായസേ । തുഭ്യം പ്രാണ പ്രജാസ്ത്വിമാ ബലിം ഹരന്തി യഃ പ്രണൈഃ പ്രതിതിഷ്ഠസി
പ്രാണനേ, നീ സൃഷ്ടികർത്താവായി ഗർഭത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; നീ തന്നെയാണ് വീണ്ടും ജനിക്കുന്നത്. ഈ ജീവികൾ നിനക്ക് ബലി അർപ്പിക്കുന്നു, കാരണം നീ പ്രാണങ്ങളിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ദേവാനാമസി വഹ്നിതമഃ പിതൃണാം പ്രഥമാ സ്വധാ । ഋഷീണാം ചരിതം സത്യമഥര്വാങ്ഗിരസാമസി
ദേവന്മാരിൽ നീ ഏറ്റവും പ്രകാശവാനാണ്, പിതൃകൾക്കിടയിൽ ആദ്യ സ്വധയാണ്, ഋഷിമാരിൽ നീ സത്യമായ ആചാരമാണ്, നീ അതർവനും അങ്കിരസുമാണ്.
ഇന്ദ്രസ്ത്വം പ്രാണ തേജസാ രുദ്രോഽസി പരിരക്ഷിതാ । ത്വമന്തരിക്ഷേ ചരസി സൂര്യസ്ത്വം ജ്യോതിഷാം പതിഃ
പ്രാണനേ, നിന്റെ തേജസ്സാൽ നീ ഇന്ദ്രനാണ്; നീ രക്ഷകനായ രുദ്രനാണ്; നീ അന്തരീക്ഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; നീ സൂര്യനാണ്, പ്രകാശങ്ങളുടെ അധിപൻ.
യദാ ത്വമഭിവര്ഷസ്യഥേമാഃ പ്രാണ തേ പ്രജാഃ । ആനന്ദരൂപാസ്തിഷ്ഠന്തി കാമായാന്നം ഭവിഷ്യതീതി
പ്രാണനേ, നീ മഴപോലെ പെയ്യുമ്പോൾ, ഈ ജീവികൾ സന്തോഷത്തോടെ 'നമുക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള ഭക്ഷണം ലഭിക്കും' എന്ന് ആലോചിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്നു.
വ്രാത്യസ്ത്വം പ്രാണൈകര്ഷരത്താ വിശ്വസ്യ സത്പതിഃ । വയമാദ്യസ്യ ദാതാരഃ പിതാ ത്വം മാതരിശ്വ നഃ
പ്രാണനേ, നീ സഞ്ചാരിയാണ്, ഏകരഥിയാണ്, സർവ്വത്തിന്റെ അധിപനാണ്. ഞങ്ങൾ ആദ്യം അർപ്പിക്കുന്നവർ, നീ ഞങ്ങളുടെ പിതാവാണ്, മാതരിശ്വനേ.
യാ തേ തനൂര്വാചി പ്രതിഷ്ഠിതാ യാ ശ്രോത്രേ യാ ച ചക്ഷുഷി । യാ ച മനസി സന്തതാ ശിവാം താം കുരൂ മോത്ക്രമീഃ
നിന്റെ രൂപം വാക്കിൽ, ചെവിയിൽ, കണ്ണിൽ, മനസ്സിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും, അതെല്ലാം ഞങ്ങൾക്ക് ശുഭമായിരിക്കട്ടെ; നീ ഞങ്ങളെ വിട്ടുപോകരുത്.
പ്രാണസ്യേദം വശേ സര്വം ത്രിദിവേ യത് പ്രതിഷ്ഠിതമ് । മാതേവ പുത്രാന് രക്ഷസ്വ ശ്രീശ്ച പ്രജ്ഞാം ച വിധേഹി ന ഇതി
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതെല്ലാം പ്രാണന്റെ അധീനത്തിലാണ്. അമ്മ കുട്ടികളെ പോലെ ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം; സമൃദ്ധിയും ജ്ഞാനവും ഞങ്ങൾക്ക് നൽകണം.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി ദ്വിതീയഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം കൌശല്യഷ്ചാശ്വലായനഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് കുത ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ കഥമായാത്യസ്മിഞ്ശരീര ആത്മാനം വാ പ്രവിഭജ്യ കഥം പ്രതിഷ്ഠതേ കേനോത്ക്രമതേ കഥം ബഹ്യമഭിധതേ കഥമധ്യാത്മമിതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷദിലെ രണ്ടാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ കൗശല്യൻ, അശ്വലായനന്റെ പുത്രൻ, ചോദിച്ചു: "ഭഗവാനേ, ഈ പ്രാണൻ എവിടുനിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്? എങ്ങനെ ഈ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു? എങ്ങനെ തന്നെ വിഭജിച്ച് പതിയുന്നു? എങ്ങനെ പുറത്ത് പോകുന്നു? എങ്ങനെ അകത്തും പുറത്തും നിലനിർത്തുന്നു?"
തസ്മൈ സ ഹോഉവാചാതിപ്രഷ്ചാന് പൃച്ഛസി ബ്രഹ്മിഷ്ഠോഽസീതി തസ്മാത്തേഽഹം ബ്രവീമി
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "നീ സാധാരണക്കാരനല്ലാത്ത ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മത്തിൽ ഭക്തിയുള്ളവനാണ് നീ. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു."
ആത്മന ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ । യഥൈഷാ പുരുഷേ ഛായൈതസ്മിന്നേതദാതതം മനോകൃതേനായാത്യസ്മിഞ്ശരീരേ
ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ഈ പ്രാണൻ ജനിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ നിഴൽപോലെ, ഇതു അതിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഇത് ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
യഥാ സമ്രാദേവാധികൃതാന് വിനിയുങ്ക്തേ । ഏതന് ഗ്രാമാനോതാന് ഗ്രാമാനധിതിഷ്ടസ്വേത്യേവമേവൈഷ പ്രാണ ഇതരാന് പ്രാണാന് പൃഥക് പൃഥഗേവ സന്നിധത്തേ പായൂപസ്ഥേഽപാനം ചക്ഷുഃശ്രോത്രേ മുഖനാസികാഭ്യാം പ്രാണഃ സ്വയം പ്രാതിഷ്ടതേ മധ്യേ തു സമാനഃ । ഏഷ ഹ്യേതദ്ധുതമന്നം സമം നയതി തസ്മാദേതാഃ സപ്താര്ചിഷോ ഭവന്തി
രാജാവ് ഉദ്യോഗസ്ഥരെ ഗ്രാമങ്ങൾ ഭരിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രാണൻ മറ്റു പ്രാണന്മാരെ വേർതിരിച്ച് ഓരോ ഭാഗത്തും നിയോഗിക്കുന്നു. അപാനൻ പുറംശേഷി, ജനനേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ; പ്രാണൻ കണ്ണ്, ചെവി, വായ്, മൂക്കിൽ; സമാനൻ നടുവിൽ. സമാനൻ അർപ്പിച്ച ഭക്ഷണം സമമായി വിതരണം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇവയെല്ലാം ഏഴ് ജ്വാലകളാണ്.
ഹൃദി ഹ്യേഷ ആത്മാ । അത്രൈതദേകശതം നാഡീനം താസാം ശതം ശതമേകൈകസ്യാ ദ്വാസപ്തതിര്ദ്വാസപ്തതിഃ പ്രതിശാഖാനാഡീസഹസ്രാണി ഭവന്ത്യാസു വ്യാനശ്ചരതി
ഈ ആത്മാവ് ഹൃദയത്തിലാണ്. അവിടെ നൂറ്റൊന്ന് നാഡികൾ ഉണ്ട്; ഓരോന്നിലും നൂറ് ശാഖകളും, ഓരോ ശാഖയിലും എഴുപത്തിരണ്ടായിരം ഉപശാഖകളും ഉണ്ട്. ഇവയിൽ വ്യാനൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അഥൈകയോര്ധ്വ ഉദാനഃ പുണ്യേന പുണ്യം ലോകം നയതി പാപേന പാപമുഭാഭ്യാമേവ മനുഷ്യലോകമ്
അവയിൽ ഒന്നിലൂടെ ഉദാനൻ മേലോട്ടുയരുന്നു; പുണ്യത്തോടെ പുണ്യലോകത്തിലേക്കും, പാപത്തോടെ പാപലോകത്തിലേക്കും, ഇരുവരുടെയും ഫലമായി മനുഷ്യലോകത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു.
ആദിത്യോ ഹ വൈ ബാഹ്യഃ പ്രാണ ഉദയത്യേഷ ഹ്യേനം ചാക്ഷുഷം പ്രാണമനുഗൃഹ്ണാനഃ । പൃഥിവ്യാം യാ ദേവതാ സൈഷാ പുരുഷസ്യ അപാനമവഷ്ടഭ്യാന്തരാ യദാകാശഃ സ സമാനോ വായുര്വ്യാനഃ
സൂര്യൻ പുറത്തുള്ള പ്രാണനാണ്; അവൻ ഉദയിക്കുമ്പോൾ കണ്ണുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രാണനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ ദേവത മനുഷ്യന്റെ അപാനനെ പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു. ഇടയിൽ ഉള്ള ആകാശം സമാനനാണ്; വായു വ്യാനനാണ്.
തേജോ ഹ വാ ഉദാനസ്തസ്മാദുപശാന്തതേജാഃ । പുനര്ഭവമിന്ദ്രിയൈര്മനസി സമ്പധ്യമാനൈഃ
ഉയർന്നുയരുന്ന പ്രാണൻ തന്നെ പ്രകാശമാണ്. അതുകൊണ്ട് പ്രകാശം ശമിച്ചപ്പോൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മനസ്സിൽ ലയിച്ച് വീണ്ടും ജന്മത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
യച്ചിത്തസ്തേനൈഷ പ്രാണമായാതി । പ്രാണസ്തേജസാ യുക്തഃ സഹാത്മനാ തഥാസങ്കല്പിതം ലോകം നയതി
യാതൊരു മനസ്സോടെ പുറപ്പെടുന്നുവോ, അതോടെയാണ് പ്രാണൻ ചേർന്നുപോകുന്നത്. പ്രകാശത്തോടും ആത്മാവിനോടും കൂടിയ പ്രാണൻ, ആലോചനയാൽ സൃഷ്ടിച്ച ലോകത്തിലേക്ക് അവനെ നയിക്കുന്നു.
യ ഏവം വിദ്വാന് പ്രാണം വേദ ന ഹാസ്യ പ്രജാ ഹീയതേഽമൃതോ ഭവതി തദേഷഃ ശ്ലോകഃ
ഇങ്ങനെ പ്രാണത്തെ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് സന്താനങ്ങൾ നഷ്ടമാകുന്നില്ല; അവൻ അമൃതനായ് മാറുന്നു. ഇതാണ് ഈ ശ്ലോകം.
ഉത്പത്തിമായതിം സ്ഥാനം വിഭുത്വം ചൈവ പഞ്ചധാ । അധ്യാത്മം ചൈവ പ്രാണസ്യ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുതേ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുത ഇതി
സ്വന്തം ഉള്ളിലെ പ്രാണന്റെ ഉത്ഭവം, പ്രവേശനം, സ്ഥാനം, വ്യാപ്തി, അഞ്ചു ഭേദങ്ങൾ എന്നിവ അറിയുന്നവൻ അമൃതത നേടുന്നു; അറിയുമ്പോൾ അമൃതത പ്രാപിക്കുന്നു.
അഹങ്കാരത്തോടെ പ്രാണൻ മേലോട്ട് ഉയരാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അവനൊപ്പം മറ്റുള്ളവരും എല്ലാം ഉയർന്നു. അവൻ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അവരും നിലനിൽക്കുന്നു. തേനീച്ചകൾ അവരുടെ രാജാവിനെ പിന്തുടർന്ന് ഉയരുമ്പോൾ അവരും ഉയരുന്നതുപോലെയും, അവൻ ഇരിക്കുമ്പോൾ അവരും ഇരിക്കുന്നതുപോലെയും, അങ്ങനെ വാക്ക്, മനസ്സ്, കണ്ണ്, ചെവി എന്നിവ സന്തോഷത്തോടെ പ്രാണനെ സ്തുതിച്ചു.