ഓം ഭദ്രം കര്ണേഭിഃ ശൃണുയാമ ദേവാ ഭദ്രമ് പഷ്യേമാക്ഷഭിര്യജത്രാഃ । സ്ഥിരൈരങ്ഗൈസ്തുഷ്തുവാഁസസ്തനൂഭിര്വ്യശേമ ദേവഹിതം യദായുഃ ഓം ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ ॥ ഓം സുകേശാ ച ഭാരദ്വാജഃ ശൈബ്യശ്ച സത്യകാമഃ സൌര്യായണീ ച ഗാര്ഗ്യഃ കൌസല്യശ്ചാശ്വലായനോ ഭാര്ഗവോ വൈദര്ഭിഃ കബന്ധീ കാത്യായനസ്തേ ഹൈതേ ബ്രഹ്മപരാ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠാഃ പരം ബ്രഹ്മാന്വേഷമാണാ ഏഷ ഹ വൈ തത്സര്വം വക്ഷ്യതീതി തേ ഹ സമിത്പാണയോ ഭഗവന്തം പിപ്പലാദമുപസന്നാഃ
ഓം. ദേവന്മാരേ, ഞങ്ങൾക്കു നല്ലതായവയെ കാതിലൂടെ കേൾക്കാൻ കഴിയട്ടെ. ആരാധ്യരേ, ഞങ്ങൾക്കു നല്ലതായവയെ കണ്ണുകൾകൊണ്ട് കാണാൻ കഴിയട്ടെ. ഞങ്ങൾ ദേഹത്തിലും അവയവങ്ങളിലും ദൃഢതയോടെ, ദൈവങ്ങൾ നല്കിയ ആയുസ്സിൽ നിങ്ങൾക്ക് സ്തുതി പാടിക്കൊണ്ട് ജീവിക്കട്ടെ. ഓം. ശാന്തി, ശാന്തി, ശാന്തി. ഓം. ഭരദ്വാജന്റെ മകൻ സുകേശൻ, ശിബിയുടെ മകൻ സത്യകാമൻ, സൗര്യായണിയുടെ മകൻ ഗാർഗ്യൻ, അശ്വലായനന്റെ മകൻ കൗശല്യൻ, വൈദർഭിയുടെ മകൻ ഭാർഗവൻ, കാത്യായനന്റെ മകൻ കബന്ധി — ഇവർ എല്ലാവരും ബ്രഹ്മത്തിൽ മനസ്സും ഭക്തിയും നിക്ഷിപ്തരായി, പരമ ബ്രഹ്മത്തെ അന്വേഷിച്ചു, 'ഇതെല്ലാം ഭഗവാൻ പിപ്പലാദൻ നമ്മുക്ക് വിശദീകരിക്കും' എന്നാശയത്തോടെ, സമിതു കൈയിൽ പിടിച്ച് ഭഗവാൻ പിപ്പലാദന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എത്തി.
തന് ഹ സ ഋഷിരുവച ഭൂയ ഏവ തപസാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശ്രദ്ധയാ സംവത്സരം സംവത്സ്യഥ യഥാകാമം പ്രശ്നാന് പൃച്ഛത യദി വിജ്ഞാസ്യാമഃ സര്വം ഹ വോ വക്ഷ്യാമ ഇതി
അവരോട് ആ മഹർഷി പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങൾ ഒരു വർഷം തപസ്സും ബ്രഹ്മചര്യവും വിശ്വാസവും പാലിച്ച് ഇവിടെ താമസിക്കണം. അതിന് ശേഷം നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാം. ഞങ്ങൾക്കറിയാമെങ്കിൽ എല്ലാം വിശദീകരിക്കും.'
അഥ കബന്ധീ കത്യായന ഉപേത്യ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് കുതേ ഹ വാ ഇമാഃ പ്രജാഃ പ്രജായന്ത ഇതി
അപ്പോൾ കബന്ധി കാത്യായനൻ സമീപിച്ച് ചോദിച്ചു: 'ഭഗവാൻ, ഈ ജീവികൾ എവിടുനിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്?'
തസ്മൈ സ ഹോവാച പ്രജാകാമോ വൈ പ്രജാപതിഃ സ തപോഽതപ്യത സ തപസ്തപ്ത്വാ സ മിഥുനമുത്പാദയതേ । രയിം ച പ്രണം ചേത്യേതൌ മേ ബഹുധാ പ്രജാഃ കരിഷ്യത ഇതി
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'സന്താനാഗ്രഹത്തോടെ പ്രജാപതി തപസ്സ് ചെയ്തു. തപസ്സിന് ശേഷം, അവൻ ഒരു ദമ്പതികളെ സൃഷ്ടിച്ചു — രയം എന്നും പ്രാണൻ എന്നും. “ഇവരിലൂടെ ഞാൻ അനേകം രൂപങ്ങളിൽ ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കും” എന്ന് അവൻ ചിന്തിച്ചു.'
ആദിത്യോ ഹ വൈ പ്രാണോ രയിരേവ ചന്ദ്രമാ രയിര്വാ ഏതത് സര്വം യന്മൂര്തം ചാമൂര്തം ച തസ്മാന്മൂര്തിരേവ രയിഃ
പ്രാണൻ സൂര്യനാണ്; രയം ചന്ദ്രനാണ്. രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതും എല്ലാം രയമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് രൂപമുള്ളതിനെ രയം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അഥാദിത്യ ഉദയന്യത്പ്രാചീം ദിശം പ്രവിശതി തേന പ്രാച്യാന് പ്രാണാന് രശ്മിഷു സന്നിധത്തേ । യദ്ദക്ഷിണാം യത് പ്രതീചീം യദുദീചീം യദധോ യദൂര്ധ്വം യദന്തരാ ദിശോ യത് സര്വം പ്രകാശയതി തേന സര്വാന് പ്രാണാന് രശ്മിഷു സന്നിധത്തേ
സൂര്യൻ ഉദയിച്ച് കിഴക്കേ ദിശയിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ, അവൻ കിഴക്കിന്റെ പ്രാണന്മാരെ തന്റെ കിരണങ്ങളിൽ സമാഹരിക്കുന്നു. ദക്ഷിണം, പടിഞ്ഞാറ്, വടക്ക്, താഴെ, മുകളിൽ, ഇടയ്ക്കുള്ള ദിശകൾ — അവൻ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന എല്ലാം — അവയിലെയും പ്രാണന്മാരെ അവൻ തന്റെ കിരണങ്ങളിൽ സമാഹരിക്കുന്നു.
സ ഏഷ വൈശ്വാനരോ വിശ്വരുപഃ പ്രാണോഽഗ്നിരുദയതേ । തദേതദൃചാഽഭ്യുക്തമ്
അവൻ, സർവ്വരൂപനായ, സർവ്വവിശ്വത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വൈശ്വാനരൻ, പ്രാണൻ, അഗ്നി — ഉദയിക്കുന്നു. ഇതാണ് വേദത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
വിശ്വരൂപം ഹരിണം ജാതവേദസം പരായണം ജ്യോതിരേകം തപന്തമ് । സഹസ്രരശ്മിഃ ശതധാ വര്തമാനഃ പ്രാണഃ പ്രജാനാമുദയത്യേഷ സൂര്യഃ
സർവ്വരൂപനായി, പൊൻനിറത്തിൽ, സർവ്വജ്ഞനായ്, പരമലക്ഷ്യമായ്, ഏകപ്രകാശമായ്, തിളങ്ങുന്നവൻ, ആയിരം കിരണങ്ങളോടെ, നാനാതരത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ — ജീവികളുടെ പ്രാണൻ ആയ സൂര്യൻ ഉദയിക്കുന്നു.
സംവത്സരോ വൈ പ്രജാപതിസ്തസ്യായനേ ദക്ഷിണം ചോത്തരം ച । തദ്യേ ഹ വൈ തദിഷ്ടാപൂര്തേ കൃതമിത്യുപാസതേ തേ ചാന്ദ്രമസമേവ ലോകമഭിജയന്തേ । ത ഏവ പുനരാവര്തന്തേ തസ്മാദേത ഋഷയഃ പ്രജാകാമാ ദക്ഷിണം പ്രതിപദ്യന്തേ । ഏഷ ഹ വൈ രയിര്യഃ പിതൃയാണഃ
സംവത്സരം പ്രജാപതിയാണ്; അതിന്റെ ദക്ഷിണയാത്രയും ഉത്തരയാത്രയും രണ്ടുപാതകളാണ്. യാഗങ്ങളും സത്കർമ്മങ്ങളും ചെയ്തവരിൽ ചിലർ അതിൽ തൃപ്തരായി ചന്ദ്രലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; അവർ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സന്താനാഗ്രഹമുള്ള ഋഷിമാർ ദക്ഷിണപഥം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇതാണ് രയം, പിതൃയാനപഥം.
അഥോത്തരേണ തപസാ ബ്രഹ്മചര്യേണ ശ്രദ്ധയാ വിദ്യയാഽഽത്മാനമന്വിഷ്യാദിത്യമഭിജയന്തേ । ഏതദ്വൈ പ്രാണാനാമായതനമേതദമൃതമഭയമേതത് പരായണമേതസ്മാന്ന പുനരാവര്തന്ത ഇത്യേഷ നിരോധസ്തദേഷ ശ്ലോകഃ
ഉത്തരപഥത്തിലൂടെ — തപസ്സും ബ്രഹ്മചര്യവും വിശ്വാസവും ജ്ഞാനവും കൊണ്ടു ആത്മാവിനെ അന്വേഷിക്കുന്നവർ സൂര്യനെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇതാണ് പ്രാണന്മാരുടെ ആധാരം; ഇതാണ് അമൃതവും ഭയരഹിതവും പരമലക്ഷ്യവും. അവിടെ നിന്ന് അവർക്ക് തിരിച്ചുവരവ് ഇല്ല. ഇതാണ് നിയന്ത്രണം. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകമുണ്ട്.
പഞ്ചപാദം പിതരം ദ്വാദശാകൃതിം ദിവ ആഹുഃ പരേ അര്ധേ പുരീഷിണമ് । അഥേമേ അന്യ ഉ പരേ വിചക്ഷണം സപ്തചക്രേ ഷഡര ആഹുരര്പിതമിതി
അവനെ അഞ്ചു കാലുകളും പന്ത്രണ്ടു രൂപങ്ങളും ഉള്ള പിതാവാണ് എന്ന് പറയുന്നു; ഉയർന്ന പാതിയിൽ അവൻ നഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നു. മറ്റുചിലർ, ജ്ഞാനികൾ, അവൻ ഏഴു ചക്രങ്ങളുള്ള, ആറു അക്ഷങ്ങളുള്ള രഥത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണ് എന്നും പറയുന്നു.
മാസോ വൈ പ്രജാപതിസ്തസ്യ കൃഷ്ണപക്ഷ ഏവ രയിഃ ശുക്ലഃ പ്രണസ്തസ്മാദേത ഋഷയഃ ശുക്ല ഇഷ്ടം കുര്വന്തീതര ഇതരസ്മിന്
മാസം പ്രജാപതിയാണ്; അതിൽ കൃഷ്ണപക്ഷം രയമാണ്, ശുക്ലപക്ഷം പ്രാണൻ. അതുകൊണ്ടാണ് ഋഷിമാർ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നത്, മറുവശത്ത് അല്ല.
അഹോരാത്രോ വൈ പ്രജാപതിസ്തസ്യാഹരേവ പ്രാണോ രാത്രിരേവ രയിഃ പ്രാണം വാ ഏതേ പ്രസ്കന്ദന്തി യേ ദിവാ രത്യാ സംയുജ്യന്തേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്യദ്രാത്രൌ രത്യാ സംയുജ്യന്തേ
പകലും രാത്രിയും പ്രജാപതിയാണ്; അതിൽ പകൽ പ്രാണൻ, രാത്രി രയമാണ്. പകലിൽ ലൈംഗികസംയോജനത്തിലേർപ്പെടുന്നവർ പ്രാണനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു; രാത്രിയിൽ സംയോജിക്കുന്നവർ ബ്രഹ്മചര്യമാണ് പാലിക്കുന്നത്.
അന്നം വൈ പ്രജാപതിസ്തതോ ഹ വൈ തദ്രേതസ്തസ്മാദിമാഃ പ്രജാഃ പ്രജായന്ത ഇതി
അന്നം പ്രജാപതിയാണ്; അതിൽ നിന്ന് വീര്യം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ ജീവികൾ വീര്യത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു.
തദ്യേ ഹ വൈ തത് പ്രജാപതിവ്രതം ചരന്തി തേ മിഥുനമുത്പാദയന്തേ । തേഷാമേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകോ യേഷാം തപോ ബ്രഹ്മചര്യം യേഷു സത്യം പ്രതിഷ്ടിതമ്
പ്രജാപതിവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ ദമ്പതികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. austerity, brahmacharya, and truth are established in them. Only for them is the ബ്രഹ്മലോകം.
തേഷാമസൌ വിരജോ ബ്രഹ്മലോകോ ന യേഷു ജിഹ്മമനൃതം ന മായാ ചേതി
അവരിൽ വഞ്ചനയോ അസത്യമോ മായയോ ഇല്ലാത്തവർക്കാണ് ആ നിർമ്മലമായ ബ്രഹ്മലോകം.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി പ്രഥമഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം ഭാര്ഗവോ വൈദര്ഭിഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് കത്യേവ ദേവാഃ പ്രചാം ദിധാരയന്തേ കതര ഏതത് പ്രകശയന്തേ കഃ പുനരേഷാം വരിഷ്ഠ ഇതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷത്തിലെ ആദ്യത്തെ ചോദ്യം സമാപിക്കുന്നു. പിന്നെ വൈദർഭിയുടെ മകൻ ഭാർഗവൻ ചോദിച്ചു: 'ഭഗവാൻ, എത്ര ദേവതകളാണ് ഈ സൃഷ്ടിയെ നിലനിർത്തുന്നത്? അവയിൽ ഏതാണ് ഇത് പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നത്? അവയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ആരാണ്?'
തസ്മൈ സ ഹോവാചാകാശോ ഹ വാ ഏഷ ദേവോ വായുരഗ്നിരാപഃ പൃഥിവീ വാങ്മനശ്ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ച । തേ പ്രകാശ്യാഭിവദന്തി വയമേതദ്ബാണമവഷ്ടഭ്യ വിധാരയാമഃ
അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, വാക്ക്, മനസ്സ്, കണ്ണ്, ചെവി — ഈ ദേവതകൾ അവരുടെ ശക്തികൾ പ്രകടിപ്പിച്ച് പറയുന്നു: “ഞങ്ങൾ ഈ ശരീരം നമ്മുടെ ശക്തിയാൽ നിലനിർത്തുന്നു.”'
താന് വരിഷ്ഠഃ പ്രാണ ഉവാച । മാ മോഹമാപദ്യഥ അഹമേവൈതത് പഞ്ചധാഽഽത്മാനം പ്രവിഭജ്യൈതദ്ബാണമവഷ്ടഭ്യ വിധാരയാമീതി തേഽശ്രദ്ദധാനാ ബഭൂവുഃ
അപ്പോൾ പ്രാണൻ, അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനൻ, പറഞ്ഞു: "നിങ്ങൾ ഭ്രമത്തിൽ പെടേണ്ട. ഈ ശരീരം ഞാൻ തന്നെ, അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, ഒന്നിച്ച് പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു." എന്നിരുന്നാലും അവർ അതിൽ വിശ്വസിച്ചില്ല.
സോഽഭിമാനാദൂര്ധ്വമുത്ക്രാമത ഇവ തസ്മിന്നുത്ക്രാമത്യഥേതരേ സര്വ ഏവോത്ക്രാമന്തേ തസ്മി/ശ്ച പ്രതിഷ്ഠമാനേ സര്വ ഏവ പ്രതിഷ്ഠന്തേ । തദ്യഥാ മക്ഷികാ മധുകരരാജാനമുത്ക്രാമന്തം സര്വ ഏവോത്ക്രമന്തേ തസ്മി/ഷ്ച പ്രത്ഷ്ഠമാനേ സര്വ ഏവ പ്രതിഷ്ടന്ത ഏവമ് വാങ്മനഷ്ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ച തേ പ്രീതാഃ പ്രാണം സ്തുന്വന്തി
ഏഷോഽഗ്നിസ്തപത്യേഷ സൂര്യ ഏഷ പര്ജന്യോ മഘവാനേഷ വായുഃ ഏഷ പൃഥിവീ രയിര്ദേവഃ സദസച്ചാമൃതം ച യത്
അവൻ തന്നെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയാണ്, അവൻ സൂര്യനാണ്, അവൻ മഴവെക്കുന്ന പർജ്ഞനാണ്, അവൻ വായുവാണ്, അവൻ ഭൂമിയാണ്, സമ്പത്തിന്റെ ഉടമയാണ്, സത്യം അസത്യം, അമൃതം എന്നിവയും അവനാണ്.
അരാ ഇവ രഥനാഭൌ പ്രാണേ സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ് । ഋചോ യജൂഁഷി സാമാനി യജ്ഞഃ ക്ഷത്രം ബ്രഹ്മ ച
ചക്രത്തിന്റെ ആകിൽ സ്പോക്കുകൾ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാം പ്രാണനിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു: ഋഗ്, യജുര്, സാമവേദങ്ങൾ, യാഗം, രാജത്വം, ബ്രാഹ്മണത്വം എന്നിവയും.
പ്രജാപതിശ്ചരസി ഗര്ഭേ ത്വമേവ പ്രതിജായസേ । തുഭ്യം പ്രാണ പ്രജാസ്ത്വിമാ ബലിം ഹരന്തി യഃ പ്രണൈഃ പ്രതിതിഷ്ഠസി
പ്രാണനേ, നീ സൃഷ്ടികർത്താവായി ഗർഭത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; നീ തന്നെയാണ് വീണ്ടും ജനിക്കുന്നത്. ഈ ജീവികൾ നിനക്ക് ബലി അർപ്പിക്കുന്നു, കാരണം നീ പ്രാണങ്ങളിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ദേവാനാമസി വഹ്നിതമഃ പിതൃണാം പ്രഥമാ സ്വധാ । ഋഷീണാം ചരിതം സത്യമഥര്വാങ്ഗിരസാമസി
ദേവന്മാരിൽ നീ ഏറ്റവും പ്രകാശവാനാണ്, പിതൃകൾക്കിടയിൽ ആദ്യ സ്വധയാണ്, ഋഷിമാരിൽ നീ സത്യമായ ആചാരമാണ്, നീ അതർവനും അങ്കിരസുമാണ്.
ഇന്ദ്രസ്ത്വം പ്രാണ തേജസാ രുദ്രോഽസി പരിരക്ഷിതാ । ത്വമന്തരിക്ഷേ ചരസി സൂര്യസ്ത്വം ജ്യോതിഷാം പതിഃ
പ്രാണനേ, നിന്റെ തേജസ്സാൽ നീ ഇന്ദ്രനാണ്; നീ രക്ഷകനായ രുദ്രനാണ്; നീ അന്തരീക്ഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; നീ സൂര്യനാണ്, പ്രകാശങ്ങളുടെ അധിപൻ.
യദാ ത്വമഭിവര്ഷസ്യഥേമാഃ പ്രാണ തേ പ്രജാഃ । ആനന്ദരൂപാസ്തിഷ്ഠന്തി കാമായാന്നം ഭവിഷ്യതീതി
പ്രാണനേ, നീ മഴപോലെ പെയ്യുമ്പോൾ, ഈ ജീവികൾ സന്തോഷത്തോടെ 'നമുക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള ഭക്ഷണം ലഭിക്കും' എന്ന് ആലോചിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്നു.
വ്രാത്യസ്ത്വം പ്രാണൈകര്ഷരത്താ വിശ്വസ്യ സത്പതിഃ । വയമാദ്യസ്യ ദാതാരഃ പിതാ ത്വം മാതരിശ്വ നഃ
പ്രാണനേ, നീ സഞ്ചാരിയാണ്, ഏകരഥിയാണ്, സർവ്വത്തിന്റെ അധിപനാണ്. ഞങ്ങൾ ആദ്യം അർപ്പിക്കുന്നവർ, നീ ഞങ്ങളുടെ പിതാവാണ്, മാതരിശ്വനേ.
യാ തേ തനൂര്വാചി പ്രതിഷ്ഠിതാ യാ ശ്രോത്രേ യാ ച ചക്ഷുഷി । യാ ച മനസി സന്തതാ ശിവാം താം കുരൂ മോത്ക്രമീഃ
നിന്റെ രൂപം വാക്കിൽ, ചെവിയിൽ, കണ്ണിൽ, മനസ്സിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും, അതെല്ലാം ഞങ്ങൾക്ക് ശുഭമായിരിക്കട്ടെ; നീ ഞങ്ങളെ വിട്ടുപോകരുത്.
പ്രാണസ്യേദം വശേ സര്വം ത്രിദിവേ യത് പ്രതിഷ്ഠിതമ് । മാതേവ പുത്രാന് രക്ഷസ്വ ശ്രീശ്ച പ്രജ്ഞാം ച വിധേഹി ന ഇതി
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതെല്ലാം പ്രാണന്റെ അധീനത്തിലാണ്. അമ്മ കുട്ടികളെ പോലെ ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം; സമൃദ്ധിയും ജ്ഞാനവും ഞങ്ങൾക്ക് നൽകണം.
ഇതി പ്രശ്നോപനിഷദി ദ്വിതീയഃ പ്രശ്നഃ ॥ അഥ ഹൈനം കൌശല്യഷ്ചാശ്വലായനഃ പപ്രച്ഛ । ഭഗവന് കുത ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ കഥമായാത്യസ്മിഞ്ശരീര ആത്മാനം വാ പ്രവിഭജ്യ കഥം പ്രതിഷ്ഠതേ കേനോത്ക്രമതേ കഥം ബഹ്യമഭിധതേ കഥമധ്യാത്മമിതി
ഇങ്ങനെ പ്രഷ്നോപനിഷദിലെ രണ്ടാം ചോദ്യം അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ കൗശല്യൻ, അശ്വലായനന്റെ പുത്രൻ, ചോദിച്ചു: "ഭഗവാനേ, ഈ പ്രാണൻ എവിടുനിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്? എങ്ങനെ ഈ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു? എങ്ങനെ തന്നെ വിഭജിച്ച് പതിയുന്നു? എങ്ങനെ പുറത്ത് പോകുന്നു? എങ്ങനെ അകത്തും പുറത്തും നിലനിർത്തുന്നു?"
അഹങ്കാരത്തോടെ പ്രാണൻ മേലോട്ട് ഉയരാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അവനൊപ്പം മറ്റുള്ളവരും എല്ലാം ഉയർന്നു. അവൻ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അവരും നിലനിൽക്കുന്നു. തേനീച്ചകൾ അവരുടെ രാജാവിനെ പിന്തുടർന്ന് ഉയരുമ്പോൾ അവരും ഉയരുന്നതുപോലെയും, അവൻ ഇരിക്കുമ്പോൾ അവരും ഇരിക്കുന്നതുപോലെയും, അങ്ങനെ വാക്ക്, മനസ്സ്, കണ്ണ്, ചെവി എന്നിവ സന്തോഷത്തോടെ പ്രാണനെ സ്തുതിച്ചു.