ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷದಿ ತೃತೀಯಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ॥ ಅಥ ಹೈನಂ ಸೌರ್ಯಾಯಣಿ ಗಾರ್ಗ್ಯಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ । ಭಗವನ್ನೇತಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷೇ ಕಾನಿ ಸ್ವಪನ್ತಿ ಕಾನ್ಯಸ್ಮಿಞ್ಜಾಗ್ರತಿ ಕತರ ಏಷ ದೇವಃ ಸ್ವಪ್ನಾನ್ ಪಶ್ಯತಿ ಕಸ್ಯೈತತ್ ಸುಖಂ ಭವತಿ ಕಸ್ಮಿನ್ನು ಸರ್ವೇ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ
ಈ ಮೂಲಕ ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಗಿಯಿತು. ನಂತರ ಸೌರ್ಯಾಯಣಿ ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಕೇಳಿದನು: ಭಗವನೇ, ಈ ಮಾನವನಲ್ಲಿ ಯಾವವು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತವೆ, ಯಾವವು ಜಾಗೃತವಾಗಿವೆ, ಯಾರು ಕನಸುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಯಾರಿಗೆ ಈ ಸುಖ, ಎಲ್ಲವು ಯಾರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ?
ತಸ್ಮೈ ಸ ಹೋವಚ । ಯಥ ಗಾರ್ಗ್ಯ ಮರೀಚಯೋಽರ್ಕಸ್ಯಾಸ್ತಂ ಗಚ್ಛತಃ ಸರ್ವಾ ಏತಸ್ಮಿಂಸ್ತೇಜೋಮಣ್ಡಲ ಏಕೀಭವನ್ತಿ । ತಾಃ ಪುನಃ ಪುನರುದಯತಃ ಪ್ರಚರನ್ತ್ಯೇವಂ ಹ ವೈ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಪರೇ ದೇವೇ ಮನಸ್ಯೇಕೀಭವತಿ ತೇನ ತರ್ಹ್ಯೇಷ ಪುರುಷೋ ನ ಶೃಣೋತಿ ನ ಪಶ್ಯತಿ ನ ಜಿಘ್ರತಿ ನ ರಸಯತೇ ನ ಸ್ಪೃಶತೇ ನಾಭಿವದತೇ ನಾದತ್ತೇ ನಾನನ್ದಯತೇ ನ ವಿಸೃಜತೇ ನೇಯಾಯತೇ ಸ್ವಪಿತೀತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ
ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು: ಗಾರ್ಗ್ಯ, ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಅಸ್ತಮಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುವಾಗ ಹರಡುತ್ತವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಪರ ದೇವರಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾನವನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸನೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ರುಚಿ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆನಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಾಣಾಗ್ರಯ ಏವೈತಸ್ಮಿನ್ ಪುರೇ ಜಾಗ್ರತಿ । ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ಹ ವಾ ಏಷೋಽಪಾನೋ ವ್ಯಾನೋಽನ್ವಾಹಾರ್ಯಪಚನೋ ಯದ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾತ್ ಪ್ರಣೀಯತೇ ಪ್ರಣಯನಾದಾಹವನೀಯಃ ಪ್ರಾಣಃ
ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಣನೇ ಜಾಗೃತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಪಾನವು ಗೃಹಪತ್ಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ವ್ಯಾನವು ಪಾಕಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಗೃಹಪತ್ಯಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಆಹವನೀಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಹಚ್ಚುವಂತೆ, ಪ್ರಾಣನು ಆಹವನೀಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ.
ಯದುಚ್ಛ್ವಾಸನಿಃಶ್ವಾಸಾವೇತಾವಾಹುತೀ ಸಮಂ ನಯತೀತಿ ಸ ಸಮಾನಃ । ಮನೋ ಹ ವಾವ ಯಜಮಾನಃ । ಇಷ್ಟಫಲಮೇವೋದಾನಃ । ಸ ಏನಂ ಯಜಮಾನಮಹರಹರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಗಮಯತಿ
ಉಸಿರಾಟ ಮತ್ತು ಉಸಿರೆಳೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಮಾನ ವಾಯುವು ಸಮವಾಗಿ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸೇ ಯಜಮಾನನು; ಉದಾನವು ಯಜ್ಞದ ಫಲ. ಇದು ಯಜಮಾನನನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
ಅತ್ರೈಷ ದೇವಃ ಸ್ವಪ್ನೇ ಮಹಿಮಾನಮನುಭವತಿ । ಯದ್ದೃಷ್ಟಂ ದೃಷ್ಟಮನುಪಶ್ಯತಿ ಶ್ರುತಂ ಶ್ರುತಮೇವಾರ್ಥಮನುಶೃಣೋತಿ ದೇಶದಿಗನ್ತರೈಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯನುಭೂತಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯನುಭವತಿ ದೃಷ್ಟಂ ಚಾದೃಷ್ಟಂ ಚ ಶ್ರುತಂ ಚಾಶ್ರುತಂ ಚಾನುಭೂತಂ ಚಾನನುಭೂತಂ ಚ ಸ್ಚ್ಚಾಸಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವಃ ಪಸ್ಯತಿ
ಈ ದೇವತೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ನೋಡಿದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಕೇಳಿದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದುದನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೋಡಿದುದೂ, ನೋಡದುದೂ, ಕೇಳಿದುದೂ, ಕೇಳದುದೂ, ಅನುಭವಿಸಿದುದೂ, ಅನುಭವಿಸದುದೂ, ಸತ್ಯವೂ ಅಸತ್ಯವೂ—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಸ ಯದಾ ತೇಜಸಾಽಭಿಭೂತೋ ಭವತಿ । ಅತ್ರೈಷ ದೇವಃ ಸ್ವಪ್ನಾನ್ನ ಪಶ್ಯತ್ಯಥ ಯದೈತಸ್ಮಿಞ್ಶರೀರ ಏತತ್ಸುಖಂ ಭವತಿ
ಅವನು ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಈ ದೇವತೆ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆಗ ಅವನು ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸ ಯಥಾ ಸೋಭ್ಯ ವಯಾಂಸಿ ವಸೋವೃಕ್ಷಂ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠನ್ತೇ । ಏವಂ ಹ ವೈ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಪರ ಆತ್ಮನಿ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠತೇ
ಹೆಗಲಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮರದ ಮೇಲೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತವೆ.
ಏಷ ಹಿ ದ್ರಷ್ಟಾ ಸ್ಪ್ರಷ್ಟಾ ಶ್ರೋತಾ ಘ್ರಾತಾ ರಸಯಿತಾ ಮನ್ತಾ ಬೋದ್ಧಾ ಕರ್ತಾ ವಿಜ್ಞಾನಾತ್ಮಾ ಪುರುಷಃ । ಸ ಪರೇಽಕ್ಷರ ಆತ್ಮನಿ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠತೇ
ಇವನೇ ನೋಡುವವನು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನು, ಕೇಳುವವನು, ವಾಸನೆ ಪಡೆಯುವವನು, ರುಚಿಸುವವನು, ಯೋಚಿಸುವವನು, ತಿಳಿಯುವವನು, ಮಾಡುವವನು—ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮ, ಪುರುಷನು. ಅವನು ಪರಮ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ.
ಪರಮೇವಾಕ್ಷರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಸ ಯೋ ಹ ವೈ ತದಚ್ಛಾಯಮಶರೀರಮ್ಲೋಹಿತಂ ಶುಭ್ರಮಕ್ಷರಂ ವೇದಯತೇ ಯಸ್ತು ಸೋಮ್ಯ । ಸ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವೋ ಭವತಿ । ತದೇಷ ಶ್ಲೋಕಃ
ಯಾರು, ಓ ಸೌಮ್ಯ, ನೆರಳು ಇಲ್ಲದ, ದೇಹವಿಲ್ಲದ, ವರ್ಣವಿಲ್ಲದ, ಶುದ್ಧವಾದ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪರಮ ಅವಿನಾಶಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸರ್ವಜ್ಞರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ.
ವಿಜ್ಞಾನಾತ್ಮಾ ಸಹ ದೇವೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈಃ ಪ್ರಾಣಾ ಭುತಾನಿ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಯತ್ರ ತದಕ್ಷರಂ ವೇದಯತೇ ಯಸ್ತು ಸೋಮ್ಯ ಸ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವಮೇವಾವಿವೇಶೇತಿ
ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಭೂತಗಳೆಲ್ಲವೂ, ಯಾರು ಆ ಅವಿನಾಶಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಓ ಸೌಮ್ಯ, ಅವರು ಸರ್ವಜ್ಞರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷದಿ ಚತುರ್ಥಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ॥ ಅಥ ಹೈನಂ ಶೈಬ್ಯಃ ಸತ್ಯಕಾಮಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ । ಸ ಯೋ ಹ ವೈ ತದ್ಭಗವನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ಪ್ರಾಯಣಾನ್ತಮೋಙ್ಕಾರಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತ । ಕತಮಂ ವಾವ ಸ ತೇನ ಲೋಕಂ ಜಯತೀತಿ । ತಸ್ಮೈ ಸ ಹೋವಾಚ
ಈ ಮೂಲಕ ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷತ್ತಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಗಿಯಿತು. ನಂತರ ಶೈಬ್ಯ ಸತ್ಯಕಾಮನು ಕೇಳಿದನು: ಭಗವನೇ, ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಯಾವ ಲೋಕವನ್ನು ಅದರಿಂದ ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ? ಅವರಿಗೆ ಅವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು:
ಏತದ್ವೈ ಸತ್ಯಕಾಮ ಪರಂ ಚಾಪರಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮ ಯದೋಙ್ಕಾರಃ । ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ವಾನೇತೇನೈವಾಯತನೇನೈಕತರಮನ್ವೇತಿ
ಓ ಸತ್ಯಕಾಮ, ಓಂಕಾರವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮವೂ ಅಪರಬ್ರಹ್ಮವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಇದನ್ನು ಆಧಾರವಿಟ್ಟು ಒಂದನ್ನು ಅಥವಾ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸ ಯಧ್ಯೇಕಮಾತ್ರಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತ ಸ ತೇನೈವ ಸಂವೇದಿತಸ್ತೂರ್ಣಮೇವ ಜಗತ್ಯಾಭಿಸಂಪಧ್ಯತೇ । ತಮೃಚೋ ಮನುಷ್ಯಲೋಕಮುಪನಯನ್ತೇ ಸ ತತ್ರ ತಪಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಸಂಪನ್ನೋ ಮಹಿಮಾನಮನುಭವತಿ
ಯಾರು ಓಂಕಾರವನ್ನು ಒಂದು ಮಾತ್ರೆಯಷ್ಟೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಅದರಿಂದಲೇ ಬೇಗನೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಋಗ್ವೇದಗಳು ಅವರನ್ನು ಮಾನವಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ; ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅವರು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅಥ ಯದಿ ದ್ವಿಮಾತ್ರೇಣ ಮನಸಿ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಸೋಽನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಯಜುರ್ಭಿರುನ್ನೀಯತೇ ಸೋಮಲೋಕಮ್ । ಸ ಸೋಮಲೋಕೇ ವಿಭುತಿಮನುಭೂಯ ಪುನರಾವರ್ತತೇ
ಆದರೆ, ಎರಡು ಅಳತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದರೆ, ಅವನು ಯಜುರ್ವೇದದ ಮೂಲಕ ಮಧ್ಯಾಕಾಶವನ್ನು ದಾಟಿ ಚಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಆ ಚಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಿಮೆ ಅನುಭವಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ.
ತಿಸ್ರೋ ಮಾತ್ರಾ ಮೃತ್ಯುಮತ್ಯಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಕ್ತಾಃ ಅನವಿಪ್ರಯುಕ್ತಾಃ । ಕ್ರಿಯಾಸು ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮಧ್ಯಮಾಸು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಸು ನ ಕಮ್ಪತೇ ಜ್ಞಃ
ಮೂರು ಅಳತೆಗಳು, ಮರಣಶೀಲರಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿದಾಗ, ಪರಸ್ಪರ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಎಂದಿಗೂ ಬೇರ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನ, ಒಳಗಿನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿದಾಗ, ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಯಾವೇನು ಅಸ್ಥಿರತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಋಗ್ಭಿರೇತಂ ಯಜುರ್ಭಿರನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಸಾಮಭಿರ್ಯತ್ ತತ್ ಕವಯೋ ವೇದಯನ್ತೇ । ತಮೋಙ್ಕಾರೇಣೈವಾಯತನೇನಾನ್ವೇತಿ ವಿದ್ವಾನ್ ಯತ್ತಚ್ಛಾನ್ತಮಜರಮಮೃತಮಭಯಂ ಪರಂ ಚೇತಿ
ಋಗ್ವೇದದಿಂದ ಇದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಯಜುರ್ವೇದದಿಂದ ಮಧ್ಯಾಕಾಶವನ್ನು; ಸಾಮವೇದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅರಿಯುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು. 'ಓಂ' ಎಂಬ ಒಂದೇ ದಾರಿಯಿಂದ, ಜ್ಞಾನಿ ಶಾಂತವಾದ, ವಯಸ್ಸಿಲ್ಲದ, ಅಮೃತಸ್ವರೂಪವಾದ, ಭಯವಿಲ್ಲದ, ಪರಮವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.
ತಸ್ಮೈ ಸ ಹೋವಾಚ । ಇಹೈಇವಾನ್ತಃಶರೀರೇ ಸೋಭ್ಯ ಸ ಪುರುಷೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನತಾಃ ಷೋಡಶಕಲಾಃ ಪ್ರಭವನ್ತೀತಿ
ಅವರಿಗೆ ಅವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: 'ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ, ಒಳ್ಳೆಯವನೇ, ಆ ಪುರುಷನು ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಹದಿನಾರು ಭಾಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.'
ಸ ಈಕ್ಷಾಚಕ್ರೇ । ಕಸ್ಮಿನ್ನಹಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತ ಉತ್ಕ್ರಾನ್ತೋ ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ ಕಸ್ಮಿನ್ವಾ ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತೇ ಪ್ರತಿಷ್ಟಸ್ಯಾಮೀತಿ
ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು: 'ಯಾವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೆ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ? ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಉಳಿದರೆ ನಾನು ಉಳಿಯುತ್ತೇನೆ?'
ಸ ಪ್ರಾಣಮಸೃಜತ ಪ್ರಾಣಾಚ್ಛ್ರದ್ಧಾಂ ಖಂ ವಾಯುರ್ಜ್ಯೋತಿರಾಪಃ ಪೃಥಿವೀನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಃ । ಅನ್ನಮನ್ನಾದ್ವೀರ್ಯಂ ತಪೋ ಮನ್ತ್ರಾಃ ಕರ್ಮ ಲೋಕಾ ಲೋಕೇಷು ಚ ನಾಮ ಚ
ಅವನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಆಕಾಶ, ಗಾಳಿ, ಬೆಂಕಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಅನ್ನವನ್ನು, ಅನ್ನದಿಂದ ವೀರ್ಯ, ತಪಸ್ಸು, ವೇದಮಂತ್ರಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
ಅರಾ ಇವ ರಥನಾಭೌ ಕಲಾ ಯಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತಾಃ । ತಂ ವೇಧ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ವೇದ ಯಥ ಮಾ ವೋ ಮೃತ್ಯುಃ ಪರಿವ್ಯಥಾ ಇತಿ
ರಥದ ಚಕ್ರದ ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಅರಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಆ ಭಾಗಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಆ ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ, ಆಗ ಮರಣವು ನಿಮಗೆ ನೋವುಂಟುಮಾಡದು.
ತಾನ್ ಹೋವಾಚೈತಾವದೇವಾಹಮೇತತ್ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವೇದ । ನಾತಃ ಪರಮಸ್ತೀತಿ
ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ನಾನು ಇಷ್ಟು ದೂರವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ.'
ತೇ ತಮರ್ಚಯನ್ತಸ್ತ್ವಂ ಹಿ ನಃ ಪಿತಾ ಯೋಽಸ್ಮಾಕಮವಿಧ್ಯಾಯಾಃ ಪರಂ ಪರಂ ತಾರಯಸೀತಿ । ನಮಃ ಪರಮಋಷಿಭ್ಯೋ ನಮಃ ಪರಮಋಷಿಭ್ಯಃ
ಅವರು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು: 'ನೀನೇ ನಮ್ಮ ತಂದೆ, ನೀನು ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಾಟಿಸಿ ಪರಮವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿದವನು. ಪರಮ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಪರಮ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ' ಎಂದು.
ಪೃಥಿವೀ ಚ ಪೃಥಿವೀಮಾತ್ರಾ ಚಾಪಶ್ಚಾಪೋಮಾತ್ರಾ ಚ ತೇಜಶ್ಚ ತೇಜೋಮಾತ್ರಾ ಚ ವಾಯುಶ್ಚ ವಾಯುಮಾತ್ರಾ ಚಾಕಾಶಶ್ಚಾಕಾಶಮಾತ್ರಾ ಚ ಚಕ್ಷುಶ್ಚ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ ಚ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಚ ಗ್ರಾಣಂ ಚ ಘ್ರಾತವ್ಯಂ ಚ ರಸಶ್ಚ ರಸಯಿತವ್ಯಂ ಚ ತ್ವಕ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಯಿತವ್ಯಂ ಚ ವಾಕ್ಚ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಚ ಹಸ್ತೌ ಚಾದಾತವ್ಯಂ ಚೋಪಸ್ಥಶ್ಚಾನನ್ದಯಿತವ್ಯಂ ಚ ಪಾಯುಶ್ಚ ವಿಸರ್ಜಯಿತವ್ಯಂ ಚ ಯಾದೌ ಚ ಗನ್ತವ್ಯಂ ಚ ಮನಶ್ಚ ಮನ್ತವ್ಯಂ ಚ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಬೋದ್ಧಿವ್ಯಂ ಚಾಹಙ್ಕಾರಶ್ಚಾಹಙ್ಕರ್ತವ್ಯಂ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಚ ಚೇತಯಿತವ್ಯಂ ಚ ತೇಜಶ್ಚ ವಿದ್ಯೋತಯಿತವ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಾಣಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾರಯಿತವ್ಯಂ ಚ
ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಅಂಶ, ನೀರು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಅಂಶ, ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಯ ಅಂಶ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯ ಅಂಶ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಅಂಶ; ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೋಡುವುದು, ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಕೇಳುವುದು, ಮೂಗು ಮತ್ತು ವಾಸನೆ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ರುಚಿಸುವುದು, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಮಾತು ಮತ್ತು ಮಾತನಾಡುವುದು, ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಆನಂದಿಸುವುದು, ಗುದ ಮತ್ತು ಬಿಡುವುದು, ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಹೋಗುವುದು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯೋಚಿಸುವುದು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವುದು, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಹಂಕರಿಸುವುದು, ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಬೆಳಗಿಸುವುದು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಉಳಿಸುವುದು—
ಯಃ ಪುನರೇತಂ ತ್ರಿಮಾತ್ರೇಣೋಮಿತ್ಯೇತೇನೈವಾಕ್ಷರೇಣ ಪರಂ ಪುರುಷಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತ ಸ ತೇಜಸಿ ಸೂರ್ಯೇ ಸಂಪನ್ನಃ । ಯಥಾ ಪಾದೋದರಸ್ತ್ವಚಾ ವಿನಿರ್ಮುಚ್ಯತ ಏವಂ ಹ ವೈ ಸ ಪಾಪ್ಮನಾ ವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಸ ಸಾಮಭಿರುನ್ನೀಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಸ ಏತಸ್ಮಾಜ್ಜೀವಘನಾತ್ ಪರಾತ್ಪರಂ ಪುರುಶಯಂ ಪುರುಷಮೀಕ್ಷತೇ । ತದೇತೌ ಶ್ಲೋಕೌ ಭವತಃ
ಆದರೆ, ಯಾರು ಈ 'ಓಂ' ಎಂಬ ಮೂರು ಅಳತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಾವು ತನ್ನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಂತೆ, ಅವನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಸಾಮವೇದದ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ದಾಟಿ, ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನತ ಪರಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ.
ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷದಿ ಪಞ್ಚಮಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ॥ ಅಥ ಹೈನಂ ಸುಕೇಶಾ ಭಾರದ್ವಾಜಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ । ಭಗವನ್ ಹಿರಣ್ಯನಾಭಃ ಕೌಸಲ್ಯೋ ರಾಜಪುತ್ರೋ ಮಾಮುಪೇತ್ಯೈತಂ ಪ್ರಶ್ನಮಪೃಚ್ಛತ । ಷೋಡಶಕಲಂ ಭಾರದ್ವಾಜ ಪುರುಷಂ ವೇತ್ಥ । ತಮಹಂ ಕುಮಾರಮ್ಬ್ರುವಂ ನಾಹಮಿಮಂ ವೇದ । ಯಧ್ಯಹಮಿಮಮವೇದಿಷಂ ಕಥಂ ತೇ ನಾವಕ್ಷ್ಯಮಿತಿ । ಸಮೂಲೋ ವಾ ಏಷ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ ಯೋಽನೃತಮಭಿವದತಿ ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಮ್ಯನೃತಂ ವಕ್ತುಮ್ । ಸ ತೂಷ್ಣೀಂ ರಥಮಾರುಹ್ಯ ಪ್ರವವ್ರಾಜ । ತಂ ತ್ವಾ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ಕ್ವಾಸೌ ಪುರುಷ ಇತಿ
ಇಂತಿ ಪ್ರಷ್ನೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಐದನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಗಿಯಿತು. ನಂತರ ಸುಕೇಶ ಭಾರದ್ವಾಜನು ಕೇಳಿದನು: 'ಭಗವಂತನೆ, ಹಿರಣ್ಯನಾಭನು, ಕೌಶಲ್ಯ ದೇಶದ ರಾಜಕುಮಾರನು, ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: "ಭಾರದ್ವಾಜ, ನೀನು ಹದಿನಾರು ಭಾಗಗಳಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದೀಯಾ?" ನಾನು ಆ ಯುವಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದೆ: "ನಾನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ." ನಾನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಹೇಗೆ ಹೇಳದೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದೆ? ಯಾರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಮೂಲವೇ ಒಣಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಅವನು ಮೌನವಾಗಿ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಹೋದನು. ಈಗ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ: ಆ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?"
ಸ ಯಥೇಮಾ ನಧ್ಯಃ ಸ್ಯನ್ದಮಾನಾಃ ಸಮುದ್ರಾಯಣಾಃ ಸಮುದ್ರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಸ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಧ್ಯೇತೇ ತಾಸಾಂ ನಾಮರುಪೇ ಸಮುದ್ರ ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ । ಏವಮೇವಾಸ್ಯ ಪರಿದ್ರಷ್ಟುರಿಮಾಃ ಷೋಡಶಕಲಾಃ ಪುರುಷಾಯಣಾಃ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಸ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಧ್ಯೇತೇ ಚಾಸಾಂ ನಾಮರುಪೇ ಪುರುಷ ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಸ ಏಷೋಽಕಲೋಽಮೃತೋ ಭವತಿ ತದೇಷ ಶ್ಲೋಕಃ
ಹಾಗೆ ಹರಿದು ಹೋಗುವ ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಅವು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ರೂಪಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಸಮುದ್ರವೆಂದು ಮಾತ್ರ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಈ ಹದಿನಾರು ಭಾಗಗಳು ಪುರುಷನನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ರೂಪಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಪುರುಷನೆಂದು ಮಾತ್ರ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಭಾಗರಹಿತನಾಗಿ ಅಮೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಈ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ.