ઇતિ પ્રશ્નોપનિષદિ તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ ॥ અથ હૈનં સૌર્યાયણિ ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ । ભગવન્નેતસ્મિન્ પુરુષે કાનિ સ્વપન્તિ કાન્યસ્મિઞ્જાગ્રતિ કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ કસ્યૈતત્ સુખં ભવતિ કસ્મિન્નુ સર્વે સમ્પ્રતિષ્ટિતા ભવન્તીતિ
આ રીતે ત્રીજો પ્રશ્ન પૂરો થયો. પછી સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યે પૂછ્યું: 'ભગવાન, આ મનુષ્યમાં શું સૂઈ જાય છે, શું જાગૃત રહે છે, કોણ સ્વપ્ન જુએ છે, આ સુખ કયારનું છે અને બધું કયાં સ્થિર થાય છે?'
તસ્મૈ સ હોવચ । યથ ગાર્ગ્ય મરીચયોઽર્કસ્યાસ્તં ગચ્છતઃ સર્વા એતસ્મિંસ્તેજોમણ્ડલ એકીભવન્તિ । તાઃ પુનઃ પુનરુદયતઃ પ્રચરન્ત્યેવં હ વૈ તત્ સર્વં પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ તેન તર્હ્યેષ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનન્દયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીત્યાચક્ષતે
તેણે કહ્યું: 'ગાર્ગ્ય, જેમ સૂર્યના કિરણો સૂર્યાસ્ત સમયે તેજના મંડળમાં એક થઈ જાય છે અને સૂર્યોદયે ફરી ફેલાઈ જાય છે, એમ બધું મનમાં લીન થઈ જાય છે. તેથી એ સમયે મનુષ્ય સાંભળતો નથી, જુએ નથી, સૂંઘતો નથી, સ્વાદ લેતો નથી, સ્પર્શતો નથી, બોલતો નથી, પકડતો નથી, આનંદ લેતો નથી, છોડતો નથી કે ચાલતો નથી; તેથી કહે છે કે એ સૂઈ ગયો.'
પ્રાણાગ્રય એવૈતસ્મિન્ પુરે જાગ્રતિ । ગાર્હપત્યો હ વા એષોઽપાનો વ્યાનોઽન્વાહાર્યપચનો યદ્ગાર્હપત્યાત્ પ્રણીયતે પ્રણયનાદાહવનીયઃ પ્રાણઃ
આ શરીરમાં માત્ર મુખ્ય પ્રાણ જાગૃત રહે છે. અપાન ગૃહ્ય અગ્નિ સમાન છે, વ્યાન પાક માટેના અગ્નિ જેવો છે, અને ગૃહ્ય અગ્નિમાંથી જ યજ્ઞ અગ્નિ, એટલે કે ઉદાન પ્રાણ, પ્રગટ થાય છે.
યદુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાવેતાવાહુતી સમં નયતીતિ સ સમાનઃ । મનો હ વાવ યજમાનઃ । ઇષ્ટફલમેવોદાનઃ । સ એનં યજમાનમહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ
સમાન પ્રાણ શ્વાસ અને નિશ્વાસને એકસાથે લાવે છે. મન યજમાન છે; ઉદાન પ્રાણ યજ્ઞનું ફળ છે. એ યજમાનને રોજે રોજ બ્રહ્મ તરફ લઈ જાય છે.
અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ । યદ્દૃષ્ટં દૃષ્ટમનુપશ્યતિ શ્રુતં શ્રુતમેવાર્થમનુશૃણોતિ દેશદિગન્તરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ દૃષ્ટં ચાદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાનનુભૂતં ચ સ્ચ્ચાસચ્ચ સર્વં પશ્યતિ સર્વઃ પસ્યતિ
સ્વપ્નમાં આ દેવ પોતાનું મહાત્મ્ય અનુભવ કરે છે; જે જોયું હોય એ ફરી જુએ છે, જે સાંભળ્યું હોય એ ફરી સાંભળે છે, અને જુદા-જુદા સ્થળે જે અનુભવ્યું હોય એ ફરીથી અનુભવે છે. જોયેલું-અજોયેલું, સાંભળેલું-અસાંભળેલું, અનુભવેલું-અનનુભવેલું, સાચું-ખોટું—બધું જુએ છે, બધું જુએ છે.
સ યદા તેજસાઽભિભૂતો ભવતિ । અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યત્યથ યદૈતસ્મિઞ્શરીર એતત્સુખં ભવતિ
જ્યારે એ તેજથી આવરી લેવાય છે, ત્યારે એ દેવ સ્વપ્નો નથી જુએ; ત્યારે આ શરીરમાં એ સુખનો અનુભવ કરે છે.
સ યથા સોભ્ય વયાંસિ વસોવૃક્ષં સંપ્રતિષ્ઠન્તે । એવં હ વૈ તત્ સર્વં પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે
જેમ પક્ષીઓ વૃક્ષ પર એકઠા થાય છે, તેમ બધું પરમાત્મામાં સ્થિર થાય છે.
એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ । સ પરેઽક્ષર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતે
એ જ જોનાર, સ્પર્શનાર, સાંભળનાર, સૂંઘનાર, સ્વાદ લેનાર, વિચારનાર, જાણનાર, કરનાર—જ્ઞાનમય આત્મા, પુરુષ છે. એ પરમ અક્ષર આત્મામાં સ્થિર થાય છે.
પરમેવાક્ષરં પ્રતિપદ્યતે સ યો હ વૈ તદચ્છાયમશરીરમ્લોહિતં શુભ્રમક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય । સ સર્વજ્ઞઃ સર્વો ભવતિ । તદેષ શ્લોકઃ
જે, હે સોમ્ય, એ છાંયારહિત, શરીરરહિત, રંગરહિત, શુદ્ધ અને અક્ષર તત્વને જાણે છે, એ સર્વજ્ઞ અને સર્વરૂપ બની જાય છે. આ વિષયમાં એક શ્લોક છે.
વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભુતાનિ સંપ્રતિષ્ઠન્તિ યત્ર તદક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમેવાવિવેશેતિ
જ્ઞાનમય આત્મા, બધા દેવતાઓ, પ્રાણો અને સર્વ જીવો જ્યાં સ્થિર થાય છે, એ અક્ષર તત્વને જે જાણે છે, હે સોમ્ય, એ સર્વજ્ઞ બને છે અને સર્વમાં પ્રવેશી જાય છે.
ઇતિ પ્રશ્નોપનિષદિ ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ ॥ અથ હૈનં શૈબ્યઃ સત્યકામઃ પપ્રચ્છ । સ યો હ વૈ તદ્ભગવન્મનુષ્યેષુ પ્રાયણાન્તમોઙ્કારમભિધ્યાયીત । કતમં વાવ સ તેન લોકં જયતીતિ । તસ્મૈ સ હોવાચ
આ રીતે ચોથો પ્રશ્ન પૂરો થયો. પછી શૈબ્ય સત્યકામે પૂછ્યું: 'ભગવાન, જો કોઈ મનુષ્ય મૃત્યુ સમયે ઓમનું ધ્યાન કરે, તો એ દ્વારા કયો લોક પ્રાપ્ત કરે છે?' ત્યારે તેણે ઉત્તર આપ્યો:
એતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારઃ । તસ્માદ્વિદ્વાનેતેનૈવાયતનેનૈકતરમન્વેતિ
હે સત્યકામ, ઓમ એ પરમ અને અપાર બ્રહ્મ છે. તેથી, જ્ઞાનવાન એ સાધનથી એક કે બીજો લોક પ્રાપ્ત કરે છે.
સ યધ્યેકમાત્રમભિધ્યાયીત સ તેનૈવ સંવેદિતસ્તૂર્ણમેવ જગત્યાભિસંપધ્યતે । તમૃચો મનુષ્યલોકમુપનયન્તે સ તત્ર તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા સંપન્નો મહિમાનમનુભવતિ
જો કોઈ માત્ર એક માત્રા (ઓમ)નું ધ્યાન કરે છે, તો એથી જ એ ઝડપથી પૃથ્વી પર જન્મ પામે છે. ઋચાઓ તેને મનુષ્યલોકમાં લઈ જાય છે, અને ત્યાં તપ, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ એ મહિમા અનુભવ કરે છે.
અથ યદિ દ્વિમાત્રેણ મનસિ સંપદ્યતે સોઽન્તરિક્ષં યજુર્ભિરુન્નીયતે સોમલોકમ્ । સ સોમલોકે વિભુતિમનુભૂય પુનરાવર્તતે
હવે, જો એ મનમાં બે માત્રાથી એકરૂપ થાય છે, તો યજુરવેદના માર્ગે તે ચંદ્રલોકમાં પહોંચે છે; ત્યાં ચંદ્રલોકમાં મહિમા અનુભવીને, ફરી પાછો આવે છે.
યઃ પુનરેતં ત્રિમાત્રેણોમિત્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમભિધ્યાયીત સ તેજસિ સૂર્યે સંપન્નઃ । યથા પાદોદરસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યત એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુક્તઃ સ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકં સ એતસ્માજ્જીવઘનાત્ પરાત્પરં પુરુશયં પુરુષમીક્ષતે । તદેતૌ શ્લોકૌ ભવતઃ
પણ જે મનુષ્ય એ જ ઓમના ત્રણ માત્રાથી પરમ પુરુષનું ધ્યાન કરે છે, તે સૂર્યના તેજમાં એકરૂપ થાય છે; જેમ સાપ પોતાની ચામડી છોડે છે, એમ તે પાપોથી મુક્ત થાય છે; સામવેદના માર્ગે તે બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે અને ત્યાંથી જીવઘન કરતાં પણ પરમ એવા પુરુષને જુએ છે. આ વિષયમાં આ શ્લોકો બોલાય છે:
તિસ્રો માત્રા મૃત્યુમત્યઃ પ્રયુક્તા અન્યોન્યસક્તાઃ અનવિપ્રયુક્તાઃ । ક્રિયાસુ બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યમાસુ સમ્યક્ પ્રયુક્તાસુ ન કમ્પતે જ્ઞઃ
આ ત્રણ માત્રાઓ, જ્યારે મરણશીલ મનુષ્યમાં યોગ્ય રીતે જોડાય છે, ત્યારે એકબીજાથી અલગ થતી નથી; બહાર, અંદર અને મધ્યના કાર્યોમાં યોગ્ય રીતે વાપરાય ત્યારે જ્ઞાનવાન કદી ડગમગતો નથી.
ઋગ્ભિરેતં યજુર્ભિરન્તરિક્ષં સામભિર્યત્ તત્ કવયો વેદયન્તે । તમોઙ્કારેણૈવાયતનેનાન્વેતિ વિદ્વાન્ યત્તચ્છાન્તમજરમમૃતમભયં પરં ચેતિ
ઋગ્વેદથી એ પ્રાપ્ત થાય છે; યજુરવેદથી મધ્યસ્થ જગ્યા મળે છે; સામવેદથી જે વિદ્વાનો ઓળખે છે તે મળે છે; માત્ર ઓમના આધારથી જ્ઞાનવાન એ શાંત, વૃદ્ધાવસ્થાથી રહિત, અમર, નિર્ભય અને સર્વોચ્ચને પ્રાપ્ત કરે છે.
તસ્મૈ સ હોવાચ । ઇહૈઇવાન્તઃશરીરે સોભ્ય સ પુરુષો યસ્મિન્નતાઃ ષોડશકલાઃ પ્રભવન્તીતિ
તેણે જવાબ આપ્યો: 'હે ભદ્ર, એ મનુષ્ય તો આ શરીરમાં જ છે, જેમાં આ શોડશ કલાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.'
સ ઈક્ષાચક્રે । કસ્મિન્નહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ટિતે પ્રતિષ્ટસ્યામીતિ
તે વિચાર કરવા લાગ્યો: 'કઈ વસ્તુમાંથી હું નીકળીશ તો જ હું નીકળીશ? કઈમાં સ્થિર રહીશ તો જ હું સ્થિર રહીશ?'
સ પ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધાં ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીન્દ્રિયં મનઃ । અન્નમન્નાદ્વીર્યં તપો મન્ત્રાઃ કર્મ લોકા લોકેષુ ચ નામ ચ
તેણે પ્રાણ ઉત્પન્ન કર્યો; પ્રાણમાંથી શ્રદ્ધા, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, ઇન્દ્રિયો અને મન; અન્ન, અન્નમાંથી શક્તિ, તપ, મંત્રો, કર્મો, લોકો અને લોકોમાં નામ ઉત્પન્ન કર્યા.
સ યથેમા નધ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રાયણાઃ સમુદ્રં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ ભિધ્યેતે તાસાં નામરુપે સમુદ્ર ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે । એવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશકલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ ભિધ્યેતે ચાસાં નામરુપે પુરુષ ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે સ એષોઽકલોઽમૃતો ભવતિ તદેષ શ્લોકઃ
જેમ નદીઓ વહેતી વહેતી સમુદ્ર તરફ જાય છે અને સમુદ્રમાં પહોંચી નામ-રૂપ ગુમાવી દે છે અને પછી માત્ર 'સમુદ્ર' કહેવાય છે, તેમ જ એ શોડશ કલાઓ પણ પુરુષ તરફ જાય છે અને પુરુષને પામી નામ-રૂપ ગુમાવી દે છે અને પછી માત્ર 'પુરુષ' કહેવાય છે. એ અખંડ અને અમર બની જાય છે. આ વિષયમાં એક શ્લોક છે:
અરા ઇવ રથનાભૌ કલા યસ્મિન્પ્રતિષ્ટિતાઃ । તં વેધ્યં પુરુષં વેદ યથ મા વો મૃત્યુઃ પરિવ્યથા ઇતિ
જેમ રથના નાભીમાં આરાઓ સ્થિર હોય છે, તેમ આ કલાઓ પણ જેમાં સ્થિર છે, એ પુરુષને ઓળખો, જેથી મૃત્યુ તમારે દુઃખ ન આપે.
તાન્ હોવાચૈતાવદેવાહમેતત્ પરં બ્રહ્મ વેદ । નાતઃ પરમસ્તીતિ
તેણે કહ્યું: 'મારે જેટલું પરમ બ્રહ્મનું જ્ઞાન છે, એટલું જ કહું છું; આથી વધુ કંઈ નથી.'
તે તમર્ચયન્તસ્ત્વં હિ નઃ પિતા યોઽસ્માકમવિધ્યાયાઃ પરં પરં તારયસીતિ । નમઃ પરમઋષિભ્યો નમઃ પરમઋષિભ્યઃ
તેઓએ તેને વંદન કરીને કહ્યું: 'તમે ખરેખર અમારા પિતા છો, તમે અમને અજ્ઞાનથી પાર ઉતાર્યા અને પરમને પામ્યા. પરમ ઋષિઓને વંદન, પરમ ઋષિઓને વંદન.'
પૃથિવી ચ પૃથિવીમાત્રા ચાપશ્ચાપોમાત્રા ચ તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચાકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ ચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ શ્રોત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ ગ્રાણં ચ ઘ્રાતવ્યં ચ રસશ્ચ રસયિતવ્યં ચ ત્વક્ચ સ્પર્શયિતવ્યં ચ વાક્ચ વક્તવ્યં ચ હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચોપસ્થશ્ચાનન્દયિતવ્યં ચ પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ યાદૌ ચ ગન્તવ્યં ચ મનશ્ચ મન્તવ્યં ચ બુદ્ધિશ્ચ બોદ્ધિવ્યં ચાહઙ્કારશ્ચાહઙ્કર્તવ્યં ચ ચિત્તં ચ ચેતયિતવ્યં ચ તેજશ્ચ વિદ્યોતયિતવ્યં ચ પ્રાણશ્ચ વિદ્યારયિતવ્યં ચ
પૃથ્વી અને પૃથ્વીનું તત્વ, પાણી અને પાણીનું તત્વ, અગ્નિ અને અગ્નિનું તત્વ, વાયુ અને વાયુનું તત્વ, આકાશ અને આકાશનું તત્વ; આંખ અને જોવાનું, કાન અને સાંભળવાનું, નાક અને સૂંઘવાનું, સ્વાદ અને સ્વાદ લેવાનું, ચામડી અને સ્પર્શવાનું, વાણી અને બોલવાનું, હાથ અને પકડવાનું, ઉપસ્થ અને આનંદ માણવાનું, પાયુ અને છોડવાનું, પગ અને ચાલવાનું, મન અને વિચારવાનું, બુદ્ધિ અને સમજવાનું, અહંકાર અને 'હું' કરવાનું, ચિત્ત અને ચિંતન કરવાનું, તેજ અને પ્રકાશિત કરવાનું, પ્રાણ અને જીવવવાનું—
ઇતિ પ્રશ્નોપનિષદિ પઞ્ચમઃ પ્રશ્નઃ ॥ અથ હૈનં સુકેશા ભારદ્વાજઃ પપ્રચ્છ । ભગવન્ હિરણ્યનાભઃ કૌસલ્યો રાજપુત્રો મામુપેત્યૈતં પ્રશ્નમપૃચ્છત । ષોડશકલં ભારદ્વાજ પુરુષં વેત્થ । તમહં કુમારમ્બ્રુવં નાહમિમં વેદ । યધ્યહમિમમવેદિષં કથં તે નાવક્ષ્યમિતિ । સમૂલો વા એષ પરિશુષ્યતિ યોઽનૃતમભિવદતિ તસ્માન્નાર્હમ્યનૃતં વક્તુમ્ । સ તૂષ્ણીં રથમારુહ્ય પ્રવવ્રાજ । તં ત્વા પૃચ્છામિ ક્વાસૌ પુરુષ ઇતિ
આ રીતે પ્રશ્નોપનિષદમાં પાંચમો પ્રશ્ન પૂર્ણ થયો. પછી સુકેતા ભારદ્વાજે પુછ્યું: 'ભગવાન, હિરણ્યનાભ નામના કોશલ દેશના રાજકુમારે મારી પાસે આવીને પૂછ્યું: "ભારદ્વાજ, શું તું તે મનુષ્યને જાણે છે જેમાં શોડશ કલાઓ છે?" મેં તેને કહ્યું, "હું આ જાણતો નથી." કારણ કે જો હું જાણતો, તો કેમ તને ન કહેત? જે માણસ મૂળથી અસત્ય બોલે છે, તે સુકાઈ જાય છે; એટલે હું કદી અસત્ય બોલી શકતો નથી. તે ચૂપચાપ રથ પર ચઢી ગયો. હવે હું તને પૂછું છું: એ મનુષ્ય ક્યાં છે?'