પ્રશ્નોપનિષદ્

આત્મન એષ પ્રાણો જાયતે । યથૈષા પુરુષે છાયૈતસ્મિન્નેતદાતતં મનોકૃતેનાયાત્યસ્મિઞ્શરીરે

આ પ્રાણ આત્મામાંથી જન્મે છે. જેમ માણસની છાંયાં તેની સાથે રહે છે, તેમ આ પ્રાણ પણ તેમાં વ્યાપે છે. મનની ઇચ્છાથી એ શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે.

યથા સમ્રાદેવાધિકૃતાન્ વિનિયુઙ્ક્તે । એતન્ ગ્રામાનોતાન્ ગ્રામાનધિતિષ્ટસ્વેત્યેવમેવૈષ પ્રાણ ઇતરાન્ પ્રાણાન્ પૃથક્ પૃથગેવ સન્નિધત્તે પાયૂપસ્થેઽપાનં ચક્ષુઃશ્રોત્રે મુખનાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ સ્વયં પ્રાતિષ્ટતે મધ્યે તુ સમાનઃ । એષ હ્યેતદ્ધુતમન્નં સમં નયતિ તસ્માદેતાઃ સપ્તાર્ચિષો ભવન્તિ

જેમ રાજા પોતાના અધિકારીઓને ગામો વહેંચે છે, તેમ પ્રાણ પણ બીજા પ્રાણોને અલગ-અલગ કાર્ય સોંપે છે. અપાનને પાયુ અને ઉપસ્થમાં, પ્રાણને આંખ, કાન, મોઢું અને નાકમાં, અને સમાનને મધ્યમાં રાખે છે. સમાન જ ખોરાકને સમાન રીતે વહેંચે છે. તેથી આ સાત જ્વાલાઓ થાય છે.

હૃદિ હ્યેષ આત્મા । અત્રૈતદેકશતં નાડીનં તાસાં શતં શતમેકૈકસ્યા દ્વાસપ્તતિર્દ્વાસપ્તતિઃ પ્રતિશાખાનાડીસહસ્રાણિ ભવન્ત્યાસુ વ્યાનશ્ચરતિ

આ આત્મા હૃદયમાં છે. ત્યાંથી એકસો એક નાડીઓ નીકળે છે; દરેક નાડીમાં એકસો શાખાઓ છે અને દરેક શાખામાં બહેતર હજાર શાખાઓ છે. એમાં વ્યાન ફરતો રહે છે.

અથૈકયોર્ધ્વ ઉદાનઃ પુણ્યેન પુણ્યં લોકં નયતિ પાપેન પાપમુભાભ્યામેવ મનુષ્યલોકમ્

પછી એક નાડીમાંથી ઉદાન ઉપર જાય છે; પુણ્યથી પુણ્ય લોકમાં, પાપથી પાપ લોકમાં, અને બંનેથી મનુષ્ય લોકમાં પહોંચે છે.

આદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણ ઉદયત્યેષ હ્યેનં ચાક્ષુષં પ્રાણમનુગૃહ્ણાનઃ । પૃથિવ્યાં યા દેવતા સૈષા પુરુષસ્ય અપાનમવષ્ટભ્યાન્તરા યદાકાશઃ સ સમાનો વાયુર્વ્યાનઃ

સૂર્ય એ બાહ્ય પ્રાણ છે, જે ઉગે છે અને આંખના પ્રાણને સહારો આપે છે. પૃથ્વી上的 દેવતા મનુષ્યના અપાનને સંભાળે છે. વચ્ચેનું આકાશ સમાન છે અને વાયુ વ્યાન છે.

તેજો હ વા ઉદાનસ્તસ્માદુપશાન્તતેજાઃ । પુનર્ભવમિન્દ્રિયૈર્મનસિ સમ્પધ્યમાનૈઃ

ઉપર જતો પ્રાણ એ તેજ છે; તેથી, જ્યારે એ તેજ શાંત થાય છે, ત્યારે ઇન્દ્રિયો મનમાં લીન થઈ ફરીથી જન્મ લે છે.

યચ્ચિત્તસ્તેનૈષ પ્રાણમાયાતિ । પ્રાણસ્તેજસા યુક્તઃ સહાત્મના તથાસઙ્કલ્પિતં લોકં નયતિ

જે મનથી કોઈ જાય છે, એ મન સાથે એ પ્રાણ પાસે જાય છે; એ પ્રાણ તેજથી યુક્ત અને આત્મા સાથે મળીને, મનમાં જે સંકલ્પ કર્યો હોય તેવા લોકમાં લઈ જાય છે.

ય એવં વિદ્વાન્ પ્રાણં વેદ ન હાસ્ય પ્રજા હીયતેઽમૃતો ભવતિ તદેષઃ શ્લોકઃ

જે આ રીતે પ્રાણને જાણે છે, એની સંતાન કદી નાશ પામતી નથી; એ અમર બની જાય છે. આ વિષયમાં એક શ્લોક છે.

ઉત્પત્તિમાયતિં સ્થાનં વિભુત્વં ચૈવ પઞ્ચધા । અધ્યાત્મં ચૈવ પ્રાણસ્ય વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુતે વિજ્ઞાયામૃતમશ્નુત ઇતિ

જે પોતાના અંદર પ્રાણની ઉત્પત્તિ, પ્રવેશ, સ્થાન, વ્યાપકતા અને પાંચ પ્રકારને જાણે છે, એ જાણ્યા પછી અમરત્વ પામે છે.

ઇતિ પ્રશ્નોપનિષદિ તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ ॥ અથ હૈનં સૌર્યાયણિ ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ । ભગવન્નેતસ્મિન્ પુરુષે કાનિ સ્વપન્તિ કાન્યસ્મિઞ્જાગ્રતિ કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ કસ્યૈતત્ સુખં ભવતિ કસ્મિન્નુ સર્વે સમ્પ્રતિષ્ટિતા ભવન્તીતિ

આ રીતે ત્રીજો પ્રશ્ન પૂરો થયો. પછી સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યે પૂછ્યું: 'ભગવાન, આ મનુષ્યમાં શું સૂઈ જાય છે, શું જાગૃત રહે છે, કોણ સ્વપ્ન જુએ છે, આ સુખ કયારનું છે અને બધું કયાં સ્થિર થાય છે?'

તસ્મૈ સ હોવચ । યથ ગાર્ગ્ય મરીચયોઽર્કસ્યાસ્તં ગચ્છતઃ સર્વા એતસ્મિંસ્તેજોમણ્ડલ એકીભવન્તિ । તાઃ પુનઃ પુનરુદયતઃ પ્રચરન્ત્યેવં હ વૈ તત્ સર્વં પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ તેન તર્હ્યેષ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનન્દયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીત્યાચક્ષતે

તેણે કહ્યું: 'ગાર્ગ્ય, જેમ સૂર્યના કિરણો સૂર્યાસ્ત સમયે તેજના મંડળમાં એક થઈ જાય છે અને સૂર્યોદયે ફરી ફેલાઈ જાય છે, એમ બધું મનમાં લીન થઈ જાય છે. તેથી એ સમયે મનુષ્ય સાંભળતો નથી, જુએ નથી, સૂંઘતો નથી, સ્વાદ લેતો નથી, સ્પર્શતો નથી, બોલતો નથી, પકડતો નથી, આનંદ લેતો નથી, છોડતો નથી કે ચાલતો નથી; તેથી કહે છે કે એ સૂઈ ગયો.'

પ્રાણાગ્રય એવૈતસ્મિન્ પુરે જાગ્રતિ । ગાર્હપત્યો હ વા એષોઽપાનો વ્યાનોઽન્વાહાર્યપચનો યદ્ગાર્હપત્યાત્ પ્રણીયતે પ્રણયનાદાહવનીયઃ પ્રાણઃ

આ શરીરમાં માત્ર મુખ્ય પ્રાણ જાગૃત રહે છે. અપાન ગૃહ્ય અગ્નિ સમાન છે, વ્યાન પાક માટેના અગ્નિ જેવો છે, અને ગૃહ્ય અગ્નિમાંથી જ યજ્ઞ અગ્નિ, એટલે કે ઉદાન પ્રાણ, પ્રગટ થાય છે.

યદુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાવેતાવાહુતી સમં નયતીતિ સ સમાનઃ । મનો હ વાવ યજમાનઃ । ઇષ્ટફલમેવોદાનઃ । સ એનં યજમાનમહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ

સમાન પ્રાણ શ્વાસ અને નિશ્વાસને એકસાથે લાવે છે. મન યજમાન છે; ઉદાન પ્રાણ યજ્ઞનું ફળ છે. એ યજમાનને રોજે રોજ બ્રહ્મ તરફ લઈ જાય છે.

અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ । યદ્દૃષ્ટં દૃષ્ટમનુપશ્યતિ શ્રુતં શ્રુતમેવાર્થમનુશૃણોતિ દેશદિગન્તરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ દૃષ્ટં ચાદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાનનુભૂતં ચ સ્ચ્ચાસચ્ચ સર્વં પશ્યતિ સર્વઃ પસ્યતિ

સ્વપ્નમાં આ દેવ પોતાનું મહાત્મ્ય અનુભવ કરે છે; જે જોયું હોય એ ફરી જુએ છે, જે સાંભળ્યું હોય એ ફરી સાંભળે છે, અને જુદા-જુદા સ્થળે જે અનુભવ્યું હોય એ ફરીથી અનુભવે છે. જોયેલું-અજોયેલું, સાંભળેલું-અસાંભળેલું, અનુભવેલું-અનનુભવેલું, સાચું-ખોટું—બધું જુએ છે, બધું જુએ છે.

સ યદા તેજસાઽભિભૂતો ભવતિ । અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યત્યથ યદૈતસ્મિઞ્શરીર એતત્સુખં ભવતિ

જ્યારે એ તેજથી આવરી લેવાય છે, ત્યારે એ દેવ સ્વપ્નો નથી જુએ; ત્યારે આ શરીરમાં એ સુખનો અનુભવ કરે છે.

સ યથા સોભ્ય વયાંસિ વસોવૃક્ષં સંપ્રતિષ્ઠન્તે । એવં હ વૈ તત્ સર્વં પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે

જેમ પક્ષીઓ વૃક્ષ પર એકઠા થાય છે, તેમ બધું પરમાત્મામાં સ્થિર થાય છે.

એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ । સ પરેઽક્ષર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતે

એ જ જોનાર, સ્પર્શનાર, સાંભળનાર, સૂંઘનાર, સ્વાદ લેનાર, વિચારનાર, જાણનાર, કરનાર—જ્ઞાનમય આત્મા, પુરુષ છે. એ પરમ અક્ષર આત્મામાં સ્થિર થાય છે.

પરમેવાક્ષરં પ્રતિપદ્યતે સ યો હ વૈ તદચ્છાયમશરીરમ્લોહિતં શુભ્રમક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય । સ સર્વજ્ઞઃ સર્વો ભવતિ । તદેષ શ્લોકઃ

જે, હે સોમ્ય, એ છાંયારહિત, શરીરરહિત, રંગરહિત, શુદ્ધ અને અક્ષર તત્વને જાણે છે, એ સર્વજ્ઞ અને સર્વરૂપ બની જાય છે. આ વિષયમાં એક શ્લોક છે.

વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભુતાનિ સંપ્રતિષ્ઠન્તિ યત્ર તદક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમેવાવિવેશેતિ

જ્ઞાનમય આત્મા, બધા દેવતાઓ, પ્રાણો અને સર્વ જીવો જ્યાં સ્થિર થાય છે, એ અક્ષર તત્વને જે જાણે છે, હે સોમ્ય, એ સર્વજ્ઞ બને છે અને સર્વમાં પ્રવેશી જાય છે.

ઇતિ પ્રશ્નોપનિષદિ ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ ॥ અથ હૈનં શૈબ્યઃ સત્યકામઃ પપ્રચ્છ । સ યો હ વૈ તદ્ભગવન્મનુષ્યેષુ પ્રાયણાન્તમોઙ્કારમભિધ્યાયીત । કતમં વાવ સ તેન લોકં જયતીતિ । તસ્મૈ સ હોવાચ

આ રીતે ચોથો પ્રશ્ન પૂરો થયો. પછી શૈબ્ય સત્યકામે પૂછ્યું: 'ભગવાન, જો કોઈ મનુષ્ય મૃત્યુ સમયે ઓમનું ધ્યાન કરે, તો એ દ્વારા કયો લોક પ્રાપ્ત કરે છે?' ત્યારે તેણે ઉત્તર આપ્યો:

એતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારઃ । તસ્માદ્વિદ્વાનેતેનૈવાયતનેનૈકતરમન્વેતિ

હે સત્યકામ, ઓમ એ પરમ અને અપાર બ્રહ્મ છે. તેથી, જ્ઞાનવાન એ સાધનથી એક કે બીજો લોક પ્રાપ્ત કરે છે.

સ યધ્યેકમાત્રમભિધ્યાયીત સ તેનૈવ સંવેદિતસ્તૂર્ણમેવ જગત્યાભિસંપધ્યતે । તમૃચો મનુષ્યલોકમુપનયન્તે સ તત્ર તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા સંપન્નો મહિમાનમનુભવતિ

જો કોઈ માત્ર એક માત્રા (ઓમ)નું ધ્યાન કરે છે, તો એથી જ એ ઝડપથી પૃથ્વી પર જન્મ પામે છે. ઋચાઓ તેને મનુષ્યલોકમાં લઈ જાય છે, અને ત્યાં તપ, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ એ મહિમા અનુભવ કરે છે.

અથ યદિ દ્વિમાત્રેણ મનસિ સંપદ્યતે સોઽન્તરિક્ષં યજુર્ભિરુન્નીયતે સોમલોકમ્ । સ સોમલોકે વિભુતિમનુભૂય પુનરાવર્તતે

હવે, જો એ મનમાં બે માત્રાથી એકરૂપ થાય છે, તો યજુરવેદના માર્ગે તે ચંદ્રલોકમાં પહોંચે છે; ત્યાં ચંદ્રલોકમાં મહિમા અનુભવીને, ફરી પાછો આવે છે.

યઃ પુનરેતં ત્રિમાત્રેણોમિત્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમભિધ્યાયીત સ તેજસિ સૂર્યે સંપન્નઃ । યથા પાદોદરસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યત એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુક્તઃ સ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકં સ એતસ્માજ્જીવઘનાત્ પરાત્પરં પુરુશયં પુરુષમીક્ષતે । તદેતૌ શ્લોકૌ ભવતઃ

પણ જે મનુષ્ય એ જ ઓમના ત્રણ માત્રાથી પરમ પુરુષનું ધ્યાન કરે છે, તે સૂર્યના તેજમાં એકરૂપ થાય છે; જેમ સાપ પોતાની ચામડી છોડે છે, એમ તે પાપોથી મુક્ત થાય છે; સામવેદના માર્ગે તે બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે અને ત્યાંથી જીવઘન કરતાં પણ પરમ એવા પુરુષને જુએ છે. આ વિષયમાં આ શ્લોકો બોલાય છે:

તિસ્રો માત્રા મૃત્યુમત્યઃ પ્રયુક્તા અન્યોન્યસક્તાઃ અનવિપ્રયુક્તાઃ । ક્રિયાસુ બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યમાસુ સમ્યક્ પ્રયુક્તાસુ ન કમ્પતે જ્ઞઃ

આ ત્રણ માત્રાઓ, જ્યારે મરણશીલ મનુષ્યમાં યોગ્ય રીતે જોડાય છે, ત્યારે એકબીજાથી અલગ થતી નથી; બહાર, અંદર અને મધ્યના કાર્યોમાં યોગ્ય રીતે વાપરાય ત્યારે જ્ઞાનવાન કદી ડગમગતો નથી.

ઋગ્ભિરેતં યજુર્ભિરન્તરિક્ષં સામભિર્યત્ તત્ કવયો વેદયન્તે । તમોઙ્કારેણૈવાયતનેનાન્વેતિ વિદ્વાન્ યત્તચ્છાન્તમજરમમૃતમભયં પરં ચેતિ

ઋગ્વેદથી એ પ્રાપ્ત થાય છે; યજુરવેદથી મધ્યસ્થ જગ્યા મળે છે; સામવેદથી જે વિદ્વાનો ઓળખે છે તે મળે છે; માત્ર ઓમના આધારથી જ્ઞાનવાન એ શાંત, વૃદ્ધાવસ્થાથી રહિત, અમર, નિર્ભય અને સર્વોચ્ચને પ્રાપ્ત કરે છે.

તસ્મૈ સ હોવાચ । ઇહૈઇવાન્તઃશરીરે સોભ્ય સ પુરુષો યસ્મિન્નતાઃ ષોડશકલાઃ પ્રભવન્તીતિ

તેણે જવાબ આપ્યો: 'હે ભદ્ર, એ મનુષ્ય તો આ શરીરમાં જ છે, જેમાં આ શોડશ કલાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.'